Yetişkinlerde Depresyon

Genel Bakış

Depresyon, kişinin ruh halini, düşüncelerini, enerjisini ve günlük yaşamını etkileyen, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur. Herkes zaman zaman üzülür ya da isteksizlik hisseder; ancak bu duygular iki haftadan uzun sürüyor, neredeyse her gün devam ediyor ve kişinin işini, okulunu, aile hayatını ya da arkadaşlıklarını zorlaştırıyorsa depresyondan söz edilebilir. Depresyon bir zayıflık, tembellik ya da irade eksikliği değildir. Beyindeki kimyasal haberciler, uyku, stres ve yaşam olaylarıyla birlikte ortaya çıkan, pek çok kişinin yaşadığı ve yardım alarak iyileşebildiği bir durumdur.

Evet, oldukça yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre depresyon dünya genelinde engelliliğe (günlük işleri yapmayı zorlaştıran duruma) yol açan en önemli sağlık sorunlarından biridir. Türkiye'de de her yaştan insan depresyon yaşayabilir; ancak pek çok kişi utanç duyduğu ya da 'benim sorunum değil' diye düşündüğü için yardım istemez. Bu da sorunun olduğundan daha az görünmesine yol açar.

Depresyon her yaştan, her gelir düzeyinden ve her kesimden yetişkini etkileyebilir. Kadınlarda bildirilme oranı daha yüksektir; bunun nedeni kısmen hormonal değişiklikler, kısmen de kadınların duygularını daha rahat dile getirmesidir. Uzun süreli hastalığı olanlar, yalnız yaşayanlar, işsizlik ya da maddi zorluk yaşayanlar, yakınını kaybedenler ve ailesinde depresyon öyküsü olanlar daha yüksek risk altındadır. Yaşlılarda depresyon sık görülür ama çoğu zaman 'yaşlılık hali' sanılıp gözden kaçar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Neredeyse her gün, günün büyük bölümünde süren üzüntü, boşluk ya da umutsuzluk hissi
• Eskiden keyif veren şeylerden (hobiler, arkadaşlar, müzik, yemek) artık zevk alamamak
• Sürekli yorgunluk, enerji azlığı, küçük işlerin bile ağır gelmesi
• Uyku sorunları: uykuya dalamamak, gece sık uyanmak ya da aşırı uyumak
• İştah değişikliği: belirgin kilo kaybı ya da kilo alımı
• Dikkat toplamakta, karar vermekte ve hatırlamakta zorlanmak
• Kendini değersiz, suçlu ya da yetersiz hissetmek
• Küçük hatalar için bile yoğun suçluluk duymak
• Hareketlerde yavaşlama ya da tam tersi huzursuzluk, yerinde duramama
• Açıklanamayan baş, sırt, karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Sosyal ortamlardan uzaklaşmak, insanlarla konuşmak istememek
• Cinsel istekte azalma
• Ölüm, yok olma ya da kendine zarar verme düşüncelerinin aklına gelmesi (bu durumda mutlaka yardım alınmalıdır)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuk ve ergenlerde depresyon her zaman 'üzgün görünmek' şeklinde ortaya çıkmaz; daha çok sinirlilik ve huzursuzlukla kendini gösterebilir
• Okul başarısında düşüş, derslere ve arkadaşlara ilgi kaybı
• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmaların sıklaşması
• Hırçınlık, öfke patlamaları, kurallara karşı çıkma
• Arkadaşlarından ve aileden uzaklaşma, odasına kapanma
• Uyku ve iştah düzeninin bozulması
• Kendine zarar verme davranışları ya da 'keşke yok olsam' gibi ifadeler (bu durumda vakit kaybetmeden bir uzmana başvurun)
• Ergenlerde alkol ya da madde kullanımına yönelme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda depresyon çoğu zaman üzüntüden çok bedensel yakınmalarla görülür; bu yüzden gözden kaçar
• Uyku bozukluğu, iştahsızlık ve kilo kaybı
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı (bazen 'bunama' ile karıştırılır)
• Sürekli yorgunluk, hareketsizlik, yataktan kalkmak istememe
• Eskiden yapılan işlere, hobilerine ve torunlara ilgi kaybı
• Sık sık sağlık yakınması dile getirme, sürekli doktora gitme isteği
• Ölüm ve kayıp konusunda yoğun düşünceler, kendine bakımı ihmal etme
• Kullanılan ilaçların yan etkileri ya da tiroid gibi başka sağlık sorunları da benzer belirtiler yapabileceği için mutlaka hekim değerlendirmesi gerekir

Nedenler

Ana nedenler

• Beyindeki kimyasal habercilerin (nörotransmitter) ve stres hormonlarının dengesindeki değişiklikler
• Genetik yatkınlık: ailede depresyon öyküsü olması riski artırır, ancak tek başına hastalık anlamına gelmez
• Zorlu yaşam olayları: yakınını kaybetme, boşanma, iş kaybı, maddi sıkıntı, taşınma, ayrılık
• Uzun süreli stres: yoğun iş yükü, bakım verme sorumluluğu, yalnızlık, aile içi sorunlar
• Bazı bedensel hastalıklar: tiroid sorunları, kalp hastalıkları, kanser, kronik ağrı, diyabet gibi durumlar depresyonla birlikte görülebilir
• Bazı ilaçların yan etkileri (hekiminizle konuşmadan ilacınızı bırakmayın)
• Doğum sonrası dönem, hormonal değişiklikler ve menopoz gibi geçiş dönemleri
• Alkol veya madde kullanımı
• Çocuklukta yaşanan travma, ihmal ya da şiddet

Risk faktörleri

• Ailede depresyon ya da başka ruh sağlığı sorunları bulunması
• Daha önce depresyon geçirmiş olmak
• Kadın olmak (bildirilme oranı daha yüksektir)
• Yalnız yaşamak, sosyal desteğin zayıf olması
• İşsizlik, maddi zorluk, düşük gelir
• Kronik (uzun süreli) hastalık ya da sürekli ağrı
• Uyku düzeninin bozuk olması
• Alkol ya da madde kullanımı
• Bazı kişilik özellikleri: aşırı öz eleştiri, mükemmeliyetçilik, karamsarlığa yatkınlık
• Doğum sonrası dönemde olmak
• Uzun süreli stresli yaşam koşulları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceniz varsa — hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin
• Belirtileriniz birkaç gün içinde çok hızlı kötüleştiyse
• Neredeyse hiç uyuyamıyor ya da yemek yiyemiyorsanız
• Alkol veya madde kullanımınız kontrolünüzden çıktıysa
• Panik atak geçiriyor, nefes almakta zorlanıyor ya da kontrol edilemeyen bir huzursuzluk yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İki haftadan uzun süredir üzgün, boşlukta ya da isteksiz hissediyorsanız
• Eskiden keyif aldığınız şeylerden artık zevk alamıyorsanız
• Uyku, iştah veya enerjinizde belirgin bir değişiklik varsa ve bu durum günlük hayatınızı etkiliyorsa
• İşinizi, okulunuzu ya da ev sorumluluklarınızı eskisi gibi yerine getiremiyorsanız
• Sürekli ağrı, yorgunluk ya da bedensel yakınmalarınız için yapılan tetkiklerde bir neden bulunamıyorsa
• Aileniz ya da arkadaşlarınız 'sen eskisi gibi değilsin' diyorsa
• Yakınınızı kaybettikten sonra uzun süre toparlanamadıysanız
• Hamilelik ya da doğum sonrası dönemde kendinizi kötü hissediyorsanız

Tanı

Depresyon tanısı tek bir kan testi ya da görüntüleme ile konmaz. Aile hekiminiz ya da bir ruh sağlığı uzmanı sizinle konuşur; belirtilerinizi, ne kadar süredir devam ettiğini, günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini, geçmiş sağlık öykünüzü ve aile öykünüzü sorar. Ayrıca tiroid sorunları ya da kansızlık gibi benzer belirtiler yapabilecek başka sağlık sorunlarını dışlamak için bazı tetkikler istenebilir. Bu değerlendirme, doğru yönlendirme için önemli bir adımdır.

Yapılabilecek testler

• Hekimle ayrıntılı görüşme (belirtiler, süre, günlük yaşam etkisi)
• Standart soru formları: bir kağıt üzerinde ruh halinizi ve belirtilerinizi değerlendiren kısa anketler
• Kan testleri: tiroid hormonları, kan sayımı, B12 vitamini ve D vitamini gibi değerler
• Bazı durumlarda şeker ve karaciğer-böbrek fonksiyon testleri
• Gerekirse başka bir uzmana yönlendirme (psikiyatri ya da klinik psikoloji)

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 15-30 dakika sürer ve tamamen konuşmaya dayalıdır. Hekiminiz açık uçlu sorular sorabilir: 'Kendinizi nasıl hissediyorsunuz?', 'Ne zamandır böyle?', 'Günlük işlerinizi yapabiliyor musunuz?' Utandığınız ya da önemsiz sandığınız şeyleri de paylaşmanız yararlıdır; bunlar değerlendirme için önemli ipuçlarıdır. Bazı hekimler uyku, iştah ve konsantrasyonla ilgili kısa bir form doldurmanızı isteyebilir. Değerlendirme sonunda size uygun bir tedavi planı ya da bir uzmana yönlendirme önerilir. Bu süreçte acele etmeyin; doğru değerlendirme zaman alabilir.

Tedavi

Depresyon tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi kişiye göre planlanır. Hafif durumlarda düzenli görüşmeler, yaşam düzeni değişiklikleri ve psikolojik destek yeterli olabilir. Orta ve ağır durumlarda konuşma terapileri (psikoterapi) ve gerektiğinde ilaç tedavisi birlikte kullanılabilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna, belirtilerinizin şiddetine ve tercihlerinize göre hekiminizle birlikte karar verilir. Tedavinin etkisi genellikle hemen görülmez; birkaç hafta sabır gerekebilir. Kendi kendine ilaç başlamak ya da bırakmak önerilmez.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya çalışarak uyku düzeninizi koruyun
• Gün içinde küçük, ulaşılabilir hedefler koyun; büyük görevleri parçalara bölün
• Güvendiğiniz bir kişiye nasıl hissettiğinizi anlatın; yalnız kalmayın
• Alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durun; bunlar belirtileri kötüleştirebilir
• Gün ışığı alın ve mümkünse her gün kısa bir yürüyüş yapın
• Kafeini ve ekran süresini özellikle akşam saatlerinde azaltın
• Kendinize karşı nazik olun; 'bugün yatağımdan kalktım, bu yeterli' demek de bir başarıdır
• Düzenli su için ve öğün atlamamaya çalışın
• Günlük tutmak ya da duygularınızı yazmak bazı kişilere iyi gelir
• Sosyal medyada kendinizi başkalarıyla kıyaslamaktan kaçının
• Ne zaman kötüleştiğinizi fark etmek için belirtilerinizi kısa notlarla takip edin ve bunları hekiminizle paylaşın

Tıbbi tedaviler

Tedavi seçenekleri arasında konuşma terapileri (bilişsel davranışçı terapi gibi, düşünce ve davranış kalıplarını çalışan görüşmeler), kişilerarası terapiler, gerektiğinde hekimin uygun gördüğü ilaç tedavisi ve düzenli takip yer alır. İlaç tedavisi yalnızca bir hekimin değerlendirmesi ve reçetesiyle başlanır; hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına hekim karar verir. İlaçlar genellikle birkaç hafta içinde etki etmeye başlar ve kendi kendinize dozu değiştirmemeniz ya da tedaviyi bırakmamanız önemlidir. Bazı kişilerde ilk denemede yeterli yanıt alınamayabilir; bu durumda hekiminizle konuşarak plan yeniden düzenlenebilir. Düzenli kontrol görüşmeleri tedavinin önemli bir parçasıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Depresyon için cerrahi bir tedavi yöntemi değildir. Çok nadir, tedaviye dirençli (birden fazla tedaviye yeterli yanıt alınamayan) durumlarda psikiyatri uzmanları, ilaç ve terapi dışında bazı özel tedavi yöntemlerini değerlendirebilir. Bu tür kararlar yalnızca deneyimli bir uzman ekibin değerlendirmesiyle alınır ve sizin için uygun olup olmadığı hekiminizle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Bu durumla yaşamak

Depresyonla yaşarken günler eşit geçmez; iyi günler ve zor günler bir arada olabilir. Kendinize gerçekçi hedefler koyun: bugün sadece duş almak ya da bir bardak su içmek bile bir adımdır. İşleri küçük parçalara bölmek, yardım istemek ve 'hayır' demeyi öğrenmek yükü azaltır. Belirtilerinizi not etmek, neyin iyi geldiğini ve neyin kötüleştirdiğini görmenize yardımcı olur. Tedavi bir süreçtir; her gün biraz daha iyi olmayabilirsiniz, ama genel yön yukarı doğrudur. Yakınlarınıza durumunuzu anlatmak, onların nasıl destek olabileceğini bilmelerini sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün aynı saatlerde uyumak ve kalkmak
• Düzenli, hafif tempolu hareket: yürüyüş, yoga, bahçe işi
• Güneş ışığından yararlanmak, mümkünse açık havada vakit geçirmek
• Alkol ve madde kullanımından kaçınmak
• Sosyal bağlantıları sürdürmek; kısa bir telefon görüşmesi bile işe yarar
• Ekran süresini, özellikle gece saatlerinde sınırlamak
• Küçük sorumluluklar üstlenmek (bir bitki sulamak, kısa bir yürüyüş planlamak) özgüveni destekler
• Stres yönetimi: nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri, kısa molalar
• Kendine nazik davranmak ve mükemmeliyetçilikten uzaklaşmak

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenmek ve düzenli hareket etmek ruh halini destekleyen en güvenilir günlük alışkanlıklardandır. Öğün atlamamaya, sebze-meyve, tam tahıl, protein ve sağlıklı yağlardan zengin beslenmeye çalışın; kan şekeri düşüklüğü halsizlik ve sinirlilik hissini artırabilir. Haftada birkaç gün, 20-30 dakikalık hafif tempolu bir yürüyüş bile fark yaratır. Egzersize başlarken 'her gün 10 dakika' gibi çok küçük bir hedefle başlayın; önemli olan süreklilik. Ağır bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp ya da başka bir sağlık sorununuz varsa hekiminize danışın. Bazı kişilerde D vitamini ya da B12 eksikliği yorgunluğu artırabilir; bunun için test yaptırıp hekiminizle değerlendirmeniz yeterlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Depresyon ruh halini olduğu kadar düşünceleri, karar verme becerisini ve kendilik algısını da etkiler. Kişi kendini değersiz, umutsuz ya da suçlu hissedebilir; bu düşünceler hastalığın bir parçasıdır, gerçeğin kendisi değildir. Unutmayın: depresyonun 'sesi' sizi yanıltabilir. Bu düşünceler yoğunlaşırsa, kendinize zarar verme düşüncesi gelirse lütfen vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun ya da 112'yi arayın. Ruh sağlığı desteği almak, bu konuda yalnız olmadığınızı görmenin en kısa yoludur. Konuşmak iyileşmenin bir parçasıdır; bunu bir uzmanla ya da güvendiğiniz bir kişiyle yapabilirsiniz.

Önleme

Depresyonu tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski azaltmak ve belirtileri erken fark etmek mümkündür. Uyku düzenini korumak, düzenli hareket etmek, sosyal bağları güçlü tutmak, stresle baş etme yolları geliştirmek ve zor dönemlerde erken destek istemek koruyucu olabilir. Daha önce depresyon geçirdiyseniz belirtilerin tekrar başladığını fark ettiğinizde hekiminizle erken konuşmak önemlidir.

Tarama programları

Depresyon için herkese uygulanan rutin bir tarama testi yoktur; ancak aile hekimleri risk altındaki kişilere birkaç kısa soru sorabilir ya da kısa bir anket doldurabilir. Özellikle daha önce depresyon geçirdiyseniz, kronik bir hastalığınız varsa, doğum sonrası dönemdeyseniz veya uzun süreli stres yaşıyorsanız düzenli kontrollerinizi aksatmayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin uzaması ve günlük işlevselliğin giderek azalması
• İş, okul ve ilişkilerde ciddi zorluklar, sosyal izolasyon
• Alkol ya da madde kullanımına yönelme riski
• Kalp hastalıkları, diyabet gibi mevcut sağlık sorunlarının daha zor yönetilmesi
• Kendine zarar verme ya da intihar riski (bu nedenle yardım istemek hayati önem taşır)
• Yaşlılarda beslenme bozukluğu, düşme ve kendine bakımı ihmal etme

Uzun vadeli görünüm

Depresyon için umut verici bir tablo var: çoğu kişi uygun tedaviyle belirgin şekilde iyileşir ve normal yaşamına döner. Bazı kişilerde belirtiler tekrarlayabilir; bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Düzenli takip, doğru tedavi planı ve destekle uzun vadeli iyilik hali oldukça olasıdır. İyileşme düz bir çizgi değildir; inişler ve çıkışlar normaldir. Önemli olan, yalnız başına mücadele etmemek ve gerektiğinde yeniden yardım istemektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.