Gençlerde Depresyon

Genel Bakış

Depresyon, bir gencin ruh halini, düşüncelerini, enerjisini ve günlük yaşamını haftalar boyunca etkileyen bir sağlık sorunudur. Sadece üzüntü ya da moral bozukluğu değildir; 'ergenlik hali' diye geçiştirilecek bir durum da değildir. Beyindeki duygu, uyku, iştah ve motivasyon sistemlerini etkileyen, tedavi edilebilir bir rahatsızlıktır. Yani kişinin iradesiyle ya da 'biraz çabalasa geçer' denilerek çözülecek bir şey değildir.

Evet, oldukça yaygındır. Ergenler ve genç yetişkinler arasında depresyon belirtileri dünya genelinde sık görülür. Sağlık Bakanlığı'nın ruh sağlığı yaklaşımları da gençlerde ruhsal zorlanmanın önemli bir halk sağlığı konusu olduğunu vurgular. Bu yüzden yaşadıklarınızı anlatmaktan çekinmeyin; yalnız değilsiniz ve yardım istemek güçlü bir adımdır.

En sık ergenleri ve genç yetişkinleri (yaklaşık 12-25 yaş) etkiler. Ergenlik sonrası genç kızlarda ve genç kadınlarda daha sık tanı konur; ancak erkeklerde belirtiler öfke, sinirlilik veya riskli davranışlar şeklinde görülebildiği için gözden kaçabilir. Ailesinde depresyon öyküsü olan, akran zorbalığına uğrayan, yoğun akademik baskı yaşayan, göç veya afet deneyimi olan ya da kronik bir hastalığı bulunan gençler daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Haftalarca süren üzüntü, boşluk hissi ya da sık sık ağlama isteği
• Eskiden keyif veren şeylere (arkadaşlar, oyunlar, hobiler, müzik) ilginin azalması
• Sinirlilik, öfke patlamaları, en ufak şeye tahammülsüzlük
• Uyku düzeninin bozulması; çok fazla uyumak ya da uyuyamamak
• İştah değişikliği, istemsiz kilo kaybı veya alımı
• Sürekli yorgunluk, halsizlik, sabahları yataktan kalkmakta zorlanma
• Dikkatini toplayamama, ders başarısında belirgin düşüş
• Kendini değersiz, yetersiz ya da suçlu hissetme
• Geleceğe dair karamsarlık ve umutsuzluk
• Arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma, odasına kapanma
• Baş ağrısı, karın ağrısı, mide bulantısı gibi açıklanamayan bedensel şikâyetler
• Okula gitmek istememe, devamsızlık, sorumlulukları erteleme
• Ölümü düşünme, kendine zarar verme ya da 'yok olsam daha iyi' gibi düşünceler

Nedenler

Ana nedenler

• Beyin kimyası ve genetik yatkınlık: depresyon tek bir nedene bağlı değildir, birkaç etkenin birleşmesiyle ortaya çıkar.
• Stresli yaşam olayları: sevilen birinin kaybı, aile ayrılığı, taşınma, sınav baskısı, ilişki sorunları
• Akran zorbalığı, sosyal dışlanma ve yalnızlık
• Aile içi çatışma, ihmal veya istismar deneyimi
• Kronik hastalıklar, uzun süreli ağrı, hormonal değişimler ve uyku bozuklukları
• Bazı ilaçların yan etkileri veya tiroid gibi başka sağlık sorunları (bu nedenle hekim değerlendirmesi önemlidir)

Risk faktörleri

• Ailede depresyon veya başka bir ruhsal sağlık sorunu öyküsü
• Ergenlik sonrası genç kız/kadın olmak
• Zorbalık, ayrımcılık veya sosyal izolasyon yaşamak
• Düşük gelirli koşullar, göç, savaş veya afet deneyimi
• Kronik hastalık, engellilik ya da sürekli ağrı
• Alkol veya madde kullanımı
• Gece geç saatlere kadar ekran başında kalmak ve düzensiz uyku
• Aile desteğinin zayıf olması ya da duyguların konuşulmadığı bir ev ortamı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi varsa hemen 112'yi arayın ya da acil servise gidin.
• Belirtiler hızla ağırlaşıyorsa ve kişi günlük yaşamını sürdüremiyorsa
• Yeme, içme ve uyku tamamen bozulduysa
• Alkol veya madde kullanımı başladıysa
• Evde şiddet, istismar ya da ciddi zorbalık varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Üzüntü, isteksizlik veya sinirlilik iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Okul başarısı, arkadaşlıklar veya aile ilişkileri belirgin şekilde etkileniyorsa
• Uyku ve iştah düzeni kalıcı olarak değiştiyse
• Genç, 'iyi değilim' diyorsa ya da çevresi onun değiştiğini fark ediyorsa
• Açıklanamayan bedensel şikâyetler için yapılan tetkiklerde bir neden bulunamıyorsa

Tanı

Tanı, gençle yapılan ayrıntılı bir görüşmeyle konur. Hekim belirtilerin ne zamandır sürdüğünü, günlük yaşamı nasıl etkilediğini, uyku ve iştah düzenini, okul ve arkadaşlık ilişkilerini sorar. Aynı belirtileri yapabilecek başka sağlık sorunlarını dışlamak için muayene ve gerekirse bazı testler istenir. Bu değerlendirme bir 'etiket yapıştırma' değil, doğru desteği bulma sürecidir.

Yapılabilecek testler

• Fiziksel bir nedenin dışlanması için kan testleri (örneğin kansızlık, tiroid işlevleri, vitamin düzeyleri)
• Ruh hali ve belirtiler üzerine yapılandırılmış görüşme ve standart soru formları
• Uyku düzeni ve dikkat değerlendirmesi
• Genç uygun gördüğünde aileden ve okuldan bilgi alınması
• Gerekirse bir çocuk-ergen ruh sağlığı uzmanına yönlendirme

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-40 dakika sürer ve birkaç görüşme gerekebilir. Genç, kendini güvende hissettiği bir yetişkinle konuşabilir; dilerse önce yalnız görüşme talep edebilir. Konuşulanlar, genç ve ailesi için tehlike oluşturmadığı sürece gizli kalır. Değerlendirme sonunda bir izlem planı ve gerekiyorsa tedavi seçenekleri konuşulur.

Tedavi

Depresyon tedavi edilebilir. Tedavi genellikle birkaç yöntemin birleşimidir: düzenli görüşmeler (konuşma terapisi), yaşam düzeninin iyileştirilmesi, aile ve okul desteği ve gerekli görüldüğünde ilaç tedavisi. Hangi yolun uygun olduğu belirtilerin şiddetine, gencin yaşına ve tercihlerine göre hekimle birlikte belirlenir.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya çalışmak
• Gün içinde küçük, ulaşılabilir hedefler koymak (örneğin 10 dakika yürüyüş)
• Duyguları bir deftere yazmak ya da güvendiği birine anlatmak
• Ekran süresini, özellikle gece saatlerinde azaltmak
• Sosyal medyada kendini başkalarıyla kıyaslamaktan kaçınmak
• Alkol ve keyif verici maddelerden uzak durmak
• Kendine karşı sert olmamak; iyileşmenin iniş çıkışlı olabileceğini kabul etmek

Tıbbi tedaviler

Uzmanlar önce durumun ağırlığını değerlendirir. Hafif-orta durumlarda düzenli psikolojik destek (konuşma terapisi) ve yaşam düzeni değişiklikleri çoğu zaman ön plandadır. Daha belirgin durumlarda hekim, uygun gördüğünde ilaç tedavisi önerebilir; bu ilaçlar yalnızca hekim kontrolünde, düzenli takiple ve genellikle birkaç haftada etkisini gösterecek şekilde kullanılır. İlaç başlanırsa aniden kesilmemeli, doz veya süreyle ilgili her değişiklik mutlaka hekimle konuşulmalıdır. Aile ve okulun sürece dahil edilmesi, tedavinin en önemli parçalarından biridir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Depresyonda cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir. Çok nadir ve özel durumlarda farklı tedavi yöntemleri uzman merkezlerde değerlendirilebilir; bu karar yalnızca ilgili uzmanlar tarafından verilir.

Bu durumla yaşamak

Depresyonla yaşamak, her günün aynı olmadığı anlamına gelir. İyi günler kadar zor günler de olabilir; bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Günlük hayatı küçük parçalara bölmek, tek bir önemli işi tamamlamayı hedeflemek ve kendini dinlenmeye izin vermek işe yarar. Okul veya iş ile ilgili esneklik istemek (örneğin teslim tarihleri için konuşmak) de yükü azaltır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Mümkünse her gün açık havada kısa bir yürüyüş yapmak
• Uyku ve uyanma saatlerini düzenli tutmak
• Günde birkaç kez kısa mola verip nefesini yavaşlatmak
• Güvendiği birkaç kişiyle düzenli görüşmeyi sürdürmek
• Hobileri küçük adımlarla yeniden denemek
• Alkol ve maddelerden uzak durmak
• Sosyal medyayı gün içinde sınırlı tutmak

Diyet ve egzersiz

Düzenli ve dengeli beslenmek, öğün atlamamak enerji düzeyini destekler. Hareket etmek ruh haline iyi gelir; ağır bir spor programı gerekmez, tempolu bir yürüyüş ya da evde yapılan kısa egzersizler bile fark yaratır. Kafein ve enerji içeceklerini akşam saatlerinde azaltmak uykuyu kolaylaştırır. Beslenme veya egzersizle ilgili kişiye özel öneriler için hekiminize ya da eczacınıza danışabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Depresyon düşünce biçimini etkiler: kişi kendini değersiz görebilir, geleceği karanlık algılayabilir ve yardım istemeyi anlamsız bulabilir. Bu düşünceler hastalığın bir parçasıdır, gerçeğin kendisi değildir. Kaygı, panik, uyku sorunları ve madde kullanımı sıklıkla eşlik edebilir; bunlar da tedavi edilebilir. Kendine zarar verme düşüncesi gelirse yalnız kalmayın, hemen güvendiğiniz birine haber verin ve 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Önleme

Depresyonun her durumu tamamen önlenemese de riski azaltmak ve erken fark etmek mümkündür. Düzenli uyku, hareket, güvenli ve destekleyici ilişkiler, zorbalığın önlenmesi ve duyguların konuşulabildiği bir aile ortamı koruyucu rol oynar. Okullarda ruh sağlığı farkındalığı ve akran destek programları da yardımcı olur. Zor bir dönemden geçen bir genç varsa erken destek almak, sorunun derinleşmesini önleyebilir.

Aşılar

Depresyonun koruyucu bir aşısı yoktur. Ancak genel sağlığın korunması ve bazı hastalıkların önlenmesi ruh sağlığını da dolaylı olarak destekler; aşı takviminizle ilgili aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Türkiye'de aile sağlığı merkezlerinde ruhsal durum değerlendirmesi yapılabilir. Okullarda rehberlik servisleri ve bazı tarama çalışmaları da belirtileri erken fark etmeye yardımcı olur. Belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa tarama beklemek yerine doğrudan bir sağlık uzmanına başvurmak en doğrusudur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin derinleşmesi ve günlük yaşamın sürdürülemez hale gelmesi
• Okul başarısında düşüş, okulu bırakma riski
• Sosyal ilişkilerin zayıflaması ve yalnızlaşma
• Alkol veya madde kullanımına yönelme riski
• Kaygı bozuklukları, uyku sorunları ve bedensel şikâyetlerin eklenmesi
• Kendine zarar verme ve intihar riskinin artması (bu nedenle erken destek çok önemlidir)

Uzun vadeli görünüm

Depresyon tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur ve gençlerin büyük çoğunluğu uygun destekle iyileşir. İyileşme her zaman düz bir çizgi değildir; yavaşlamalar ve geri dönüşler olabilir, bu normaldir. Önemli olan destek almayı sürdürmek ve zorlandığınızda bunu söyleyebilmektir. Kendinize zaman tanıyın; yardım istemek en güçlü adımlardan biridir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.