DES Kızları: Annem Gebelikte DES Kullandıysa Ne Bilmeliyim?

Genel Bakış

DES (dietilstilbestrol), geçmişte hamile kadınlara düşük yapmayı önlemek amacıyla verilen yapay bir hormondur (sentetik östrojen). Yıllar sonra yapılan araştırmalar bu ilacın düşüğü gerçekten önlemediğini ve anne karnındaki bebeğin gelişimini etkileyebildiğini gösterdi. 'DES kızları' ifadesi, annesi kendisine hamileyken DES kullanmış olan kadınları anlatır. Bu hormon, bebeğin rahim ve vajina (hazne) gibi üreme organlarının gelişimini etkileyebilir; bu nedenle bazı kadınlarda organların biçimi farklı olabilir ya da jinekolojik izlem gerekebilir. Bu bir 'hastalık' değil, geçmişte yaşanmış bir ilaç maruziyetidir. Bugün DES hiçbir ülkede hamilelikte kullanılmıyor; yani günümüzde yeni DES kızı oluşmuyor. Aynı ilaca anne karnında maruz kalan erkeklerde de (DES oğulları) bazı farklılıklar görülebilir, ancak bu yazı ağırlıklı olarak kadınları ele alıyor.

DES kızı olmak bugün oldukça nadirdir, çünkü ilaç yaklaşık 1970'lerden itibaren dünyada yasaklandı ve bir daha hamilelikte kullanılmadı. Bu nedenle DES kızları genellikle bugün 50'li, 60'lı ve 70'li yaşlarındadır. Türkiye'de kaç kişinin etkilendiğine dair kesin bir sayı bilinmiyor; bu konuda Sağlık Bakanlığı ve üniversite hastanelerinin kayıtları sınırlıdır. Annenizin hamileliğinde böyle bir ilaç kullanıp kullanmadığını bilmiyorsanız, bunu bir kadın doğum uzmanıyla konuşmanız en doğrusudur.

Yalnızca annesi kendisine hamileyken DES kullanmış olan kişiler etkilenir. Maruziyet, annenin ilacı hangi aylarda ve ne kadar süreyle aldığına göre farklılık gösterir; genellikle hamileliğin ilk aylarındaki maruziyet daha belirgindir. DES kızlarının çocuklarında (üçüncü kuşak) bugüne kadar kanıtlanmış belirgin bir risk artışı gösterilmemiştir, ancak bu konudaki araştırmalar sürmektedir. Emin olamadığınız durumlarda hekiminizle konuşmak en güvenli yoldur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu DES kızında hiçbir belirti yoktur; durum çoğu zaman tesadüfen ya da anneannenizin/annenizin anlatmasıyla öğrenilir.
• Adet düzensizlikleri veya çok ağrılı adet görme.
• Cinsel ilişki sırasında ağrı ya da rahatsızlık hissi.
• Olağan dışı vajinal akıntı.
• Adet dışı ya da ilişki sonrası lekelenme tarzı kanamalar.
• Gebe kalmakta zorlanma, tekrarlayan düşükler veya erken doğum öyküsü.
• Rutin smear (rahim ağzı sürüntü) testinde anormal sonuç.

Çocuklarda belirtiler

• Çocukluk döneminde genellikle hiçbir belirti görülmez ve durum çoğu zaman fark edilmez.
• Ergenlik döneminde adetlerin düzensiz başlaması ya da ağrılı olması dikkat çekebilir; bu belirtiler DES dışında pek çok nedene de bağlı olabilir.
• Çok nadiren, ergenlik çağında olağan dışı kanama veya akıntı görülebilir; böyle bir durumda mutlaka bir çocuk ve ergen jinekoloğuna başvurulmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Menopoz döneminde vajinal kuruluk, ilişki sırasında ağrı ve idrar yolu şikâyetleri daha belirgin olabilir.
• Geçmişte erken doğum, düşük veya kısırlık tedavisi öyküsü varsa bunu hekiminizle paylaşmak izlem planını kolaylaştırır.
• İlerleyen yaşla birlikte rutin jinekolojik kontroller ve ulusal tarama programlarına katılım daha da önem kazanır.

Nedenler

Ana nedenler

• Tek neden, anne karnındayken DES hormonuna maruz kalmaktır.
• DES, bebeğin üreme organlarının geliştiği dönemde hücrelerin normal düzenini etkileyebilir; bu nedenle rahim ağzı ve vajinada biçimsel farklılıklar ya da hücre değişiklikleri görülebilir.
• Bu farklılıklar her DES kızında oluşmaz ve oluştuğunda da çoğu zaman hafiftir.

Risk faktörleri

• Annenizin hamileliğinde DES kullanmış olması (en önemli ve tek gerçek risk faktörü).
• Maruziyetin hamileliğin erken döneminde ve daha uzun süreli olması; bu durumda etkiler biraz daha belirgin olabilir.
• Annenizin hangi ilacı aldığını bilmemesi veya kayıtların kaybolmuş olması; bu durumda belirsizlik yaşanabilir.
• Sigara kullanımı ve bazı enfeksiyonlar DES ile doğrudan ilgili değildir, ancak genel jinekolojik sağlığı etkilediği için izlemde dikkate alınır.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yoğun vajinal kanama, şiddetli karın ağrısı veya bayılma varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
• Gebelikte kanama, kasık ağrısı veya su gelmesi gibi durumlarda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
• Ateş, kötü kokulu akıntı ve karın ağrısı birlikteyse aynı gün içinde hekime görünün.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Annenizin hamileliğinde DES kullandığını biliyor ya da bundan şüpheleniyorsanız, belirtiniz olmasa bile bir kadın doğum uzmanıyla görüşün.
• Yıllık jinekolojik muayene ve smear testi (rahim ağzı sürüntüsü) için randevu alın.
• Gebe kalmayı planlıyorsanız, bunu önceden hekiminizle konuşun.
• Adet düzeninizde kalıcı bir değişiklik, tekrarlayan ağrı veya akıntı varsa randevu oluşturun.

Tanı

Tanı çoğunlukla öyküyle başlar: annenizin hamileliğinde DES kullanıp kullanmadığı sorulur. Ardından ayrıntılı bir jinekolojik muayene yapılır. Hekiminiz rahim ağzı ve vajina görünümünü dikkatle inceler; gerekirse büyüteçli muayene (kolposkopi) ile daha yakından bakar ve hücre örnekleri alır. Rahim ve tüplerin biçimini görmek için ultrasonografi veya rahim filmi istenebilir. Bu değerlendirme ağrısızdır ve genellikle muayene odasında kısa sürede tamamlanır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı jinekolojik muayene.
• Smear testi (rahim ağzından hücre örneği alınması).
• HPV testi (rahim ağzı kanserine yol açabilen virüsün taranması).
• Kolposkopi: rahim ağzının özel bir büyüteçle incelenmesi.
• Gerekirse biyopsi: küçük bir doku örneğinin laboratuvarda incelenmesi.
• Ultrasonografi ve gerektiğinde rahim filmi (HSG) ile rahim biçiminin değerlendirilmesi.
• Gebelik planlanıyorsa ek kan testleri ve gebelik öncesi değerlendirme.

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşmede hekiminiz geçmişinizi, adet düzeninizi, gebelik öykünüzü ve aile sağlık geçmişinizi soracaktır. Muayene birkaç dakika sürer ve çoğu kadın için rahatsızlık verici değildir. Test sonuçları genellikle birkaç gün ila birkaç hafta içinde çıkar. Sonuçlar normal olsa bile, DES öyküsü olan kadınlarda yıllık izlem önerilir. Sorularınızı not alıp yanınızda götürmek, görüşmeyi daha verimli hale getirir.

Tedavi

DES'e maruz kalmayı geri döndürecek bir tedavi yoktur; çünkü bu bir geçmiş olaydır. Bu nedenle yaklaşım, düzenli izlem ve ortaya çıkabilecek sorunların erken dönemde ele alınmasıdır. Pek çok DES kızı hiçbir tedaviye ihtiyaç duymaz. Sorun varsa (örneğin anormal hücre değişikliği, kısırlık veya erken doğum riski) tedavi tamamen bu soruna yönelik planlanır. Tüm kararlar, sizin tercihleriniz ve genel sağlık durumunuz göz önünde bulundurularak hekiminizle birlikte alınmalıdır.

Evde kişisel bakım

• Adet döngünüzü ve belirtilerinizi basit bir günlükte takip edin; bu, hekiminize çok değerli bilgi sağlar.
• Önerilen yıllık jinekolojik muayene ve smear testlerini aksatmayın.
• Sigara içiyorsanız bırakmayı düşünün; sigara rahim ağzı hücrelerini olumsuz etkileyebilir.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak için güvenli cinsel ilişki yöntemlerini kullanın.
• Aşı takviminizle ilgili hekiminize veya eczacınıza danışın.
• Gebelik planladığınızda bunu önceden hekiminizle paylaşın.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımları tamamen kişiye ve ortaya çıkan soruna göre belirlenir. Anormal hücre değişikliklerinde hekiminiz bu hücreleri yakından izleyebilir veya büyüteçli muayene sırasında küçük müdahalelerle uzaklaştırabilir. Kısırlık söz konusuysa yumurtlama takibi, aşılama ya da tüp bebek gibi üreme sağlığı seçenekleri konuşulabilir. Gebelikte ise erken doğumu önlemeye yönelik daha sık kontroller ve gerektiğinde ek önlemler planlanır. Bu seçeneklerin hiçbiri reçete ya da ilaç önerisi değildir; hangi yolun size uygun olduğuna ancak sizi muayene eden hekim karar verebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çoğu DES kızı için gerekli değildir. Nadiren, ilerlemiş anormal hücre değişiklikleri veya çok ender görülen bir kanser durumunda cerrahi gerekebilir. Bazı yapısal sorunlarda da (örneğin rahim biçimiyle ilgili belirgin bir problem) hekiminiz cerrahi seçeneği değerlendirebilir. Böyle bir karar, alanında deneyimli bir ekip tarafından, tüm seçenekler konuşulduktan sonra verilir.

Bu durumla yaşamak

DES kızı olmak günlük yaşamınızı çoğu zaman değiştirmez. Yapmanız gereken en önemli şey, durumunuzu bilen bir hekimle düzenli izlemde kalmak ve bedeninizde yeni bir belirti fark ettiğinizde bunu ertelememektir. Kontrollerinizi takviminize not etmek, kaygıyı azaltır ve hiçbir şeyi kaçırmamanızı sağlar. Bu konuda bilgi sahibi olmak, kararlarınızı daha rahat almanızı sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dengeli beslenme genel sağlığınızı destekler.
• Haftada birkaç gün yürüyüş gibi hafif-orta yoğunlukta hareket edin.
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durmak jinekolojik sağlığınıza da iyi gelir.
• Stresle başa çıkmak için size iyi gelen yöntemleri (yürüyüş, nefes egzersizleri, arkadaş sohbeti) hayatınıza katın.
• Sağlık kayıtlarınızı (test sonuçları, ameliyatlar, gebelikler) tek bir yerde saklayın.

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; sebze, meyve, tam tahıl ve yeterli protein içeren dengeli bir beslenme yeterlidir. Kalsiyum ve D vitamini kemik sağlığı için önemlidir, özellikle menopoz sonrası dönemde hekiminizle bu konuyu konuşabilirsiniz. Düzenli, keyif aldığınız bir hareket programı hem beden hem ruh sağlığınızı destekler. Egzersize başlamadan önce, uzun süredir hareketsizseniz, bir sağlık uzmanına danışmanız iyi olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bazı kadınlar, yıllar sonra böyle bir bilgiyi öğrendiklerinde kaygı, kızgınlık ya da belirsizlik hissedebilir. Bu duygular çok anlaşılırdır ve yalnız değilsiniz. Kaygı günlük yaşamınızı etkilemeye başladıysa, bir psikolog veya psikiyatristten destek almak işe yarar. Aklınızdan geçenleri güvendiğiniz biriyle paylaşmak da rahatlatıcıdır. Kendinizi çok bunalmış ya da umutsuz hissediyorsanız, vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; kriz anlarında 112'yi arayabileceğinizi unutmayın.

Önleme

DES'e maruz kalma artık önlenemez, çünkü bu geçmişte yaşanmış bir durumdur. İyi haber şu ki DES hiçbir ülkede hamilelikte kullanılmıyor; dolayısıyla bugün yeni maruziyet oluşmuyor. Önlenebilecek olan, DES'e bağlı gelişebilecek sorunların geç kalınmadan fark edilmesidir. Bunu sağlamanın yolu düzenli jinekolojik izlemdir.

Aşılar

Rahim ağzı kanserine yol açabilen HPV virüsüne karşı bir aşı vardır. Bu aşının uygun olup olmadığını ve zamanlamasını hekiminiz veya eczacınızla konuşabilirsiniz. Aşı, düzenli tarama testlerinin yerini tutmaz; ikisi birbirini tamamlar.

Tarama programları

DES öyküsü olan kadınlarda yıllık jinekolojik muayene ve smear testi önerilir; hekiminiz HPV testini de izleme ekleyebilir. Türkiye'de rahim ağzı kanseri taraması Sağlık Bakanlığı'nın ulusal programı kapsamında yapılmaktadır; aile sağlığı merkezlerinden bilgi alabilirsiniz. Meme kanseri taraması için de ulusal programda belirtilen yaş aralıklarında mamografi önerilir. Tarama aralıklarınızı hekiminiz kişisel durumunuza göre belirleyecektir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Rahim ağzı veya vajinada çok nadir görülen bir kanser türü (berrak hücreli adenokarsinom) gelişebilir; düzenli smear ve muayene bunu çok erken dönemde yakalar.
• Gebelikte erken doğum riski artabilir.
• Dış gebelik (gebeliğin rahim dışında yerleşmesi) riski bir miktar yüksek olabilir.
• Düşük yapma veya gebe kalmakta zorlanma görülebilir.

Uzun vadeli görünüm

Genel tablo umut vericidir: DES kızlarının büyük çoğunluğu sağlıklı bir yaşam sürer, çocuk sahibi olabilir ve ciddi bir sorun yaşamaz. Bahsedilen kanser türü son derece nadirdir ve düzenli izlem sayesinde neredeyse her zaman çok erken evrede fark edilir. Erken doğum riski de yakın takip ve uygun önlemlerle büyük ölçüde yönetilebilir. Yapmanız gereken tek şey, durumunuzu bilen bir hekimle düzenli olarak görüşmek ve bedeninizdeki değişiklikleri ciddiye almaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.