Diyabet ve Sağlıklı Beslenme

Genel Bakış

Diyabet (halk arasında şeker hastalığı), vücudun kan şekerini ayarlama biçiminde ortaya çıkan uzun süreli bir durumdur. Yediğimiz besinlerden gelen şeker (glukoz) kanda dolaşır ve hücrelerimizin ana enerji kaynağıdır. İnsülin adı verilen bir hormon, şekerin kandan hücrelere geçmesini sağlayan anahtar gibidir. Diyabette bu sistem aksar: ya vücut yeterince insülin üretemez (tip 1 diyabet) ya da ürettiği insülini iyi kullanamaz; buna insülin direnci denir ve tip 2 diyabetin temelidir. Gebelik sırasında ortaya çıkan gebelik diyabeti ise genellikle doğumdan sonra düzelir. Her durumda kan şekeri kanda birikmeye başlar. Sağlıklı beslenme, bu süreci yönetmenin en güçlü araçlarından biridir; amaç bir yasaklar listesi değil, miktar, zamanlama ve dengeyi kurmaktır.

Evet, diyabet dünyada ve Türkiye'de oldukça yaygın bir durumdur. Dünyada yaklaşık her 10 yetişkinden birini etkilediği tahmin edilmektedir ve tip 2 diyabet görülme sıklığı giderek artmaktadır. Sağlık Bakanlığı da ülkemizde diyabetin önemli bir halk sağlığı konusu olduğunu vurgulamaktadır. Yani yalnız değilsiniz; bu konuda deneyimli pek çok sağlık çalışanı ve destek kaynağı var.

Tip 1 diyabet her yaşta ortaya çıkabilir, ancak sıklıkla çocukluk ve genç yetişkinlik döneminde başlar. Tip 2 diyabet daha çok yetişkinlerde görülür; ancak hareketsizlik ve fazla kilonun artmasıyla gençlerde ve çocuklarda da giderek daha sık rastlanıyor. Gebelik diyabeti yalnızca hamilelik sırasında görülür. Ailesinde diyabet olanlar, fazla kilolu olanlar, hareketsiz bir yaşam sürenler ve daha önce gebelik diyabeti geçirmiş kadınlar daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ağız kuruluğu ve sürekli susama
• Sık idrara çıkma, özellikle geceleri kalkma
• Yorgunluk, halsizlik, gün içinde enerjinin düşmesi
• İstemsiz kilo kaybı (özellikle tip 1 diyabette belirgin)
• Bulanık görme, gözlerin geçici olarak net görememesi
• Yaraların ve kesiklerin yavaş iyileşmesi
• Tekrarlayan mantar veya idrar yolu enfeksiyonları
• El ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma veya iğnelenme hissi

Çocuklarda belirtiler

• Tuvalet eğitimini tamamladıktan sonra yeniden yatağını ıslatma
• Kilo kaybına rağmen çok yemek yeme ve çok su içme
• Halsizlik, okulda dikkat dağınıklığı, eskisi kadar oyun oynamama
• Karın ağrısı, bulantı veya tekrarlayan kusma
• Büyümenin yavaşlaması, sık enfeksiyon geçirme
• Nefeste meyve ya da aseton gibi bir koku fark edilmesi

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtilerin çok hafif olması veya hiç fark edilmemesi (sessiz seyir)
• Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık ve güçsüzlük
• Kafa karışıklığı, dalgınlık, ani düşmeler
• Ağız kuruluğu ve sıvı kaybına bağlı halsizlik
• İdrar kaçırma veya idrar yolu enfeksiyonlarının sıklaşması
• İyileşmeyen ayak yaraları, ciltte kaşıntı ve kuruluk

Nedenler

Ana nedenler

• Tip 1 diyabet: Bağışıklık sisteminin, insülin üreten hücreleri yanlışlıkla hedef alması sonucu insülin üretiminin durması.
• Tip 2 diyabet: Vücudun insülini iyi kullanamaması (insülin direnci) ve zamanla insülin üretiminin yetersiz kalması.
• Gebelik diyabeti: Hamilelikte salgılanan hormonların insülinin etkisini azaltması.
• Genetik yatkınlık: Ailede diyabet öyküsünün hastalık riskini artırması.
• Yaşam biçimi: Hareketsizlik, dengesiz beslenme ve fazla kilo, tip 2 diyabetin ortaya çıkışını hızlandırabilir.

Risk faktörleri

• Anne, baba veya kardeşte diyabet bulunması
• Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Düzenli fiziksel aktivitenin olmaması
• 40 yaşın üzerinde olmak (risk yaşla birlikte artar)
• Daha önce gebelik diyabeti geçirmiş olmak veya iri bebek doğurmak
• Polikistik over sendromu (yumurtalıklarda kist ve hormon dengesizliği ile seyreden durum)
• Yüksek tansiyon veya yüksek kolesterol gibi eşlik eden durumlar
• Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı (örneğin kortizon içeren tedaviler) — bu konuyu hekiminizle konuşabilirsiniz
• Uyku bozuklukları ve uzun süreli stres

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Şiddetli susama, sık idrara çıkma ve kilo kaybı birlikte hızla ilerliyorsa
• İyileşmeyen bir yara, özellikle ayakta kızarıklık ve akıntı varsa
• Kan şekeri ölçümleri günlerce beklenmedik şekilde çok yüksek veya çok düşük gidiyorsa
• Tekrarlayan bulantı, kusma veya karın ağrısı varsa
• Hamileyseniz veya hamilelik planlıyorsanız ve şekerle ilgili bir sorunuz varsa
• Görmede ani bir değişiklik fark ettiyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ağız kuruluğu, yorgunluk ve sık idrara çıkma gibi belirtileri haftalardır fark ediyorsanız
• Ailenizde diyabet varsa ve risk değerlendirmesi yaptırmak istiyorsanız
• Diyabet tanınız varsa ve rutin kontrolleriniz (göz, böbrek, ayak, tansiyon, kolesterol) zamanı geldiyse
• Beslenme düzeninizi değiştirmek istiyor ama nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız
• Kilo, uyku veya stres konusunda destek almak istiyorsanız

Tanı

Diyabet tanısı, kan şekeri ölçümleriyle konur. Hekiminiz genellikle birkaç farklı testi birlikte değerlendirir ve sonuçları belirtilerinizle birlikte yorumlar. Tek bir yüksek ölçüm her zaman tanı anlamına gelmez; gerekirse testler tekrarlanır. Beslenme düzeniniz, kilo geçmişiniz, aile öykünüz ve günlük hareketiniz de bu değerlendirmenin parçasıdır.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri: En az 8 saat bir şey yemeden alınan kan örneği.
• HbA1c testi: Son 2-3 ayın ortalama kan şekerini gösteren, açlık gerektirmeyen bir kan testi.
• Şeker yükleme testi (OGTT): Şekerli bir içecek içildikten sonra belirli aralıklarla kan şekeri ölçümü; özellikle gebelik döneminde sık kullanılır.
• Rastgele kan şekeri ölçümü: Belirgin belirtiler varsa gün içinde herhangi bir anda yapılabilir.
• İdrarda şeker ve keton bakılması: Kanda biriken şekerin ve yağ yakımının işaretlerini görmek için.
• Eşlik eden durumların değerlendirilmesi: Böbrek fonksiyonları, kolesterol düzeyleri, tansiyon ve tiroid gibi ek kontroller.

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç kan testi ve bir muayeneden oluşur; çoğu zaman aynı gün ya da birkaç gün içinde sonuç alınır. Tanı konursa hekiminiz sizi bir diyetisyenle ve diyabet eğitimi veren bir hemşireyle tanıştırabilir. İlk görüşmede beslenme alışkanlıklarınız, çalışma düzeniniz ve günlük rutininiz konuşulur; böylece size özel, uygulanabilir bir plan hazırlanır. Bu bir 'sınav' değil, birlikte yol haritası çizme sürecidir.

Tedavi

Diyabet tedavisi tek bir şeyden değil, birbirini destekleyen parçalardan oluşur: sağlıklı ve size uygun beslenme, düzenli fiziksel aktivite, kan şekeri takibi, gerektiğinde ilaç tedavisi, uyku ve stres yönetimi, düzenli kontroller. Amaç kan şekerini mümkün olduğunca dengede tutmak ve uzun vadede kalp, böbrek, göz ve sinir sağlığını korumaktır. Tedavi planı kişiye göre değişir ve zaman içinde güncellenir; bu bir başarısızlık değil, normal bir süreçtir.

Evde kişisel bakım

• Öğünlerinizi mümkün olduğunca düzenli saatlerde yapın; uzun açlıklardan kaçının.
• Tabağınızı dengeleyin: yarısı sebze, çeyreği protein (et, tavuk, balık, yumurta, baklagil), çeyreği tam tahıl veya nişastalı besin olsun.
• Şekerli içecekler yerine su, şekersiz içecekler veya sade maden suyunu tercih edin.
• Lif açısından zengin besinlere (sebze, meyve, baklagil, tam tahıl) sofrada daha çok yer verin.
• Paketli ürünlerde etiket okumayı alışkanlık haline getirin; şeker ve tuz miktarına bakın.
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu hareket hedefleyin; yürüyüşle başlamak iyi bir seçenektir.
• Kan şekeri ölçümlerinizi hekiminizin önerdiği sıklıkta yapın ve not edin.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; küçük kesik ve nasırları ihmal etmeyin.
• Yeterli su için ve uyku düzeninizi korumaya çalışın.
• Hekiminizin önerdiği şekilde yanınızda hızlı etkili bir şeker kaynağı bulundurun ve bunun ne zaman kullanılacağını öğrenin.

Tıbbi tedaviler

Bazı kişilerde beslenme ve hareket yeterli olurken, bazılarında ek tedavi gerekir. Hekiminiz; diyabetin tipine, kan şekeri düzeylerine, yaşınıza ve diğer sağlık durumlarınıza göre ağızdan alınan ilaçlar, enjeksiyon yoluyla uygulanan tedaviler veya insülin tedavisi gibi seçeneklerden birini ya da birkaçını önerebilir. Hangi tedavinin uygun olduğu ve doz ayarlarının nasıl yapılacağı mutlaka hekiminiz tarafından belirlenmelidir; ilaçlarınızı kendi başınıza değiştirmeyin. Ayrıca diyabet eğitimi, beslenme danışmanlığı ve düzenli kontroller tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabet için rutin bir ameliyat tedavisi yoktur. Ancak bazı tip 2 diyabet hastalarında, obezite (ciddi fazla kilo) söz konusuysa ve uygun koşullar sağlanıyorsa, metabolik cerrahi adı verilen kilo ameliyatları hekim kontrolünde bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Bu karar; yaş, ek hastalıklar ve kişinin genel durumu göz önünde tutularak uzman bir ekip tarafından alınır. Diyabetle ilişkili göz, ayak veya damar sorunları için de ayrıca cerrahi girişim gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşamak, gün içinde küçük ama düzenli kararlar almayı gerektirir: ne zaman yiyeceğiniz, ne kadar hareket edeceğiniz, şekerinizi ne zaman ölçeceğiniz. İyi haber şu ki bu kararların çoğu bir süre sonra alışkanlığa dönüşür ve günlük hayatın doğal bir parçası olur. Mükemmel olmaya çalışmak yerine 'yeterince iyi' bir düzen kurmayı hedefleyin. Hastalık günlerinde, seyahatte ve özel günlerde planınızı nasıl uyarlayacağınızı önceden konuşmak işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğün atlamamak ve ana öğünleri dengeli tutmak
• Haftada birkaç gün, size uygun tempoda yürüyüş veya benzeri hareket yapmak
• Alkol ve tütün kullanımı konusunda hekiminize danışmak
• Kan şekeri, tansiyon ve kilo takibini düzenli yapmak
• Yılda en az bir kez göz muayenesi, böbrek ve ayak kontrolü yaptırmak
• Diş ve diş eti sağlığına özen göstermek
• Uyku saatlerini düzenli tutmak
• Stresle baş etmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya hoşlandığınız bir uğraş edinmek

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı beslenme, diyabette 'yasaklar listesi' değildir; denge, porsiyon ve zamanlama meselesidir. Tabağınızın yarısını sebze, çeyreğini protein, çeyreğini tam tahıl veya baklagil gibi karbonhidratlarla doldurmak pratik ve işe yarar bir yöntemdir. Beyaz ekmek yerine tam tahıllı ürünleri, şekerli içecekler yerine suyu tercih etmek; öğünleri düzenli tutmak ve lif açısından zengin besinlere ağırlık vermek kan şekerinin daha dengeli seyretmesine yardımcı olur. Meyveyi de tamamen çıkarmaya gerek yok; porsiyonuna ve yanında proteinle birlikte tüketmeye dikkat etmek yeterlidir. Tatlıyı tamamen yasaklamak yerine, sıklığını ve miktarını planlamak çoğu kişi için daha sürdürülebilirdir. Harekete gelince: Haftada en az 150 dakika orta tempolu aktivite (örneğin hızlı yürüyüş) hedeflenir; buna haftada iki gün kasları güçlendiren egzersizler eklenebilir. Yeni başlıyorsanız 10 dakikalık yürüyüşlerle başlayıp zamanla artırın. İnsülin veya bazı ilaçları kullanıyorsanız egzersiz sırasında şekeriniz düşebileceği için yanınızda hızlı etkili şeker kaynağı bulundurun ve bu konuyu hekiminizle önceden konuşun. Size özel bir beslenme ve egzersiz planı için mutlaka bir diyetisyen ve hekimle görüşün; internetten bulduğunuz katı diyetler yerine size uyarlanmış bir plan çok daha güvenli ve kalıcıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabet yalnızca kan şekeriyle ilgili değildir; duyguları da etkiler. 'Diyabet yorgunluğu' denilen, sürekli dikkat etme halinden kaynaklanan bir bıkkınlık hissi çok yaygındır. Kaygı, öfke, suçluluk veya üzüntü de zaman zaman eşlik edebilir. Bu duygular normaldir ve tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz; aile hekiminizle, diyabet ekibinizle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak çok işe yarar. Ruhsal olarak çok zorlandığınızı, kendinize zarar verme düşünceleri olduğunu veya günlük işlerinizi yapamayacak kadar çöktüğünüzü hissediyorsanız lütfen vakit kaybetmeden yardım isteyin. Böyle bir durumda 112'yi arayabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz; yalnız kalmayın, güvendiğiniz birine haber verin.

Önleme

Tip 1 diyabet şu anda bilinen yollarla önlenemez; ancak erken fark edilmesi ve iyi yönetilmesi çok önemlidir. Tip 2 diyabetin önemli bir kısmı ise önlenebilir veya geciktirilebilir. Özellikle risk altındaysanız küçük ama sürekli adımlar büyük fark yaratır: dengeli beslenmek, düzenli hareket etmek, sağlıklı bir kiloyu korumak, sigarayı bırakmak, uykuya ve strese özen göstermek. Gebelik diyabeti riskini azaltmak için hamilelik öncesi ve sırasında hekim kontrolünde olmak önemlidir.

Aşılar

Diyabetli kişilerde enfeksiyonlar kan şekerini daha kolay yükseltebildiği için aşılar koruyucu bir rol oynar. Grip (influenza) ve zatürre ile ilgili aşıların yanı sıra yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun diğer aşılar konusunda aile hekiminize veya eczacınıza danışabilirsiniz. Hangisinin size uygun olduğuna, zamanlamasına ve önceki aşı geçmişinize göre hekiminiz karar verecektir.

Tarama programları

Diyabet açısından risk taşıyorsanız kan şekeri taraması yaptırmanız erken tanı şansı verir. Ailesinde diyabet olan, fazla kilolu olan, 40 yaşın üzerinde olan veya daha önce gebelik diyabeti geçirmiş kişilerin aile hekimine başvurup tarama hakkında bilgi alması önerilir. Diyabet tanınız varsa da düzenli kontroller (HbA1c, tansiyon, kolesterol, böbrek fonksiyonları, göz muayenesi, ayak muayenesi) komplikasyonları erken yakalamanın en etkili yoludur. Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamındaki tarama ve izlem programlarından yararlanabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp ve damar hastalıkları, inme riskinde artış
• Böbrek fonksiyonlarının zamanla bozulması (diyabetik böbrek hastalığı)
• Gözde retina hasarı ve görme kaybı riski
• El ve ayaklarda sinir hasarı; uyuşma, yanma ve his kaybı
• Ayak yaraları ve iyileşmeyen enfeksiyonlar
• Cinsel işlev sorunları
• Diş eti hastalıkları ve ağız sağlığı sorunları
• Cilt enfeksiyonları ve yavaş iyileşen yaralar
• Ciddi şeker düşüklüğü veya aşırı şeker yüksekliği atakları

Uzun vadeli görünüm

Diyabet tanısı almak ilk başta üzücü gelebilir, ancak bu yolun sonu karanlık değil. Bugün diyabet, doğru beslenme, hareket, düzenli takip ve uygun tedaviyle uzun yıllar boyunca iyi yönetilebilen bir durumdur. Pek çok kişi diyabetle birlikte aktif, üretken ve keyifli bir yaşam sürdürüyor. Önemli olan küçük adımları bırakmamak ve sağlık ekibinizle açık bir iletişim kurmaktır. Kontrollerinizi aksatmaz, sorularınızı sorar ve kendinize karşı nazik olursanız, sağlığınız üzerinde güçlü bir kontrolünüz olduğunu göreceksiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.