Diyabette Ayak Bakımı: Sağlıklı Ayaklar İçin Günlük Rehber

Genel Bakış

Diyabet (şeker hastalığı), kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesiyle vücudun birçok dokusunu etkileyebilen uzun süreli bir hastalıktır. Diyabette ayak bakımı; ayakları her gün gözle kontrol etmek, doğru ayakkabı ve çorap seçmek, küçük yaraları bile ciddiye almak anlamına gelir. Bunun nedeni, yüksek kan şekerinin ayaktaki sinirleri ve damarları etkileyebilmesidir. Sinirler etkilendiğinde ayakta his azalır (buna nöropati denir), yani kişi ayağına batan bir taşı ya da sıcak suyu fark etmeyebilir. Damarlar etkilendiğinde ise kan akımı azalır ve yaralar daha yavaş iyileşir. Düzenli ve basit ayak bakımı, en ciddi ayak sorunlarının büyük bölümünü önleyebilir.

Evet, oldukça yaygındır. Diyabeti olan kişilerde ayakla ilgili sorunlar sık görülür; bunların başında kuru cilt, nasır, mantar enfeksiyonları, his azalması ve yavaş iyileşen yaralar gelir. İyi haber şu ki bu sorunların büyük kısmı düzenli bakım, doğru ayakkabı ve kan şekerinin dengede tutulmasıyla önlenebilir.

Diyabeti (tip 1 veya tip 2) olan herkesi etkileyebilir. Risk daha yüksektir: uzun yıllardır diyabeti olanlarda, kan şekeri kontrolü zorlu seyredenlerde, sigara içenlerde, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlarda, daha önce ayak yarası ya da ayak parmağı sorunu yaşayanlarda, ayak şekli bozukluğu (çıkıntı, çekiç parmak gibi) bulunanlarda ve görme sorunu nedeniyle ayaklarını iyi göremeyen kişilerde.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya iğnelenme hissi
• Ayakta his azalması: sıcak-soğuk, sivri cisim veya basıncı fark etmeme
• Batma, yanma veya özellikle geceleri artan ağrı
• Ciltte kuruluk, pullanma ve çatlaklar
• Topuk ve ayak parmaklarında kalınlaşmış deri (nasır) ve basınç noktaları
• Ayak parmak aralarında kaşıntı, beyazlaşma veya çatlak (mantar enfeksiyonu belirtisi olabilir)
• Tırnak kalınlaşması, tırnak renginde değişme veya batık tırnak
• Küçük kesik, su toplaması veya çiziklerin normalden yavaş iyileşmesi
• Ayakta şişlik, cilt renginde solukluk veya morarma
• Ayakların sürekli soğuk olması veya tam tersine nedensiz sıcaklık artışı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda ve gençlerde ayak sorunları yetişkinlere göre daha seyrektir; ancak diyabeti olan bir çocukta da ayaklar düzenli kontrol edilmelidir.
• Çocuk büyüdüğü için dar gelen ayakkabılar sıkıntı yaratabilir; ayakkabı numarası düzenli olarak kontrol edilmelidir.
• Spor ve oyun sırasında oluşan su toplamaları, çizikler ve tırnak yaralanmaları gözden kaçabilir; banyo sonrası kısa bir kontrol iyi bir alışkanlıktır.
• Çocuk ayağındaki uyuşma veya karıncalanmayı tam ifade edemeyebilir; yürüyüşünde değişiklik, topallama veya ayakkabıyı giymek istememe dikkate alınmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Görme azalması nedeniyle ayakları fark etmek ve kontrol etmek zorlaşabilir; ayna, iyi ışık veya bir yakının yardımı yararlı olur.
• Eğilip ayaklara ulaşmak zorlaşabilir; tırnak kesimi ve cilt bakımı için destek almak gerekebilir.
• Cilt daha kuru ve ince olduğu için çatlaklar ve küçük yaralar daha kolay oluşur.
• El becerisi azalması ve unutkanlık nedeniyle günlük ayak kontrolü aksayabilir; bir hatırlatıcı ya da bakım rutini kurmak işe yarar.
• Dolaşım sorunları ve eşlik eden başka hastalıklar nedeniyle yaraların iyileşmesi daha uzun sürebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin sinirlerde hasar oluşturması (diyabetik nöropati). Bu durumda ayakta his azalır ve küçük yaralanmalar fark edilmez.
• Kan şekerinin damarları etkilemesi: bacak ve ayaktaki kan akımı azalır, dokulara daha az oksijen ve besin gider, yaralar yavaş iyileşir.
• Savunma sisteminin zayıflaması: Enfeksiyonlarla savaşmak zorlaşır, küçük bir yara daha kolay iltihaplanır.
• Ciltte terlemenin azalması ve kuruluk: Deri çatlar, mikropların girmesi kolaylaşır.
• Uygun olmayan ayakkabı ve çorap, çıplak ayak yürüme, sıcak su torbası veya sıcak zemine basma gibi dış etkenler.
• Ayak şekli bozuklukları (çıkıntılar, çekiç parmak, düz taban gibi) nedeniyle belirli noktalarda aşırı basınç oluşması ve nasır gelişmesi.

Risk faktörleri

• Uzun yıllardır diyabeti olmak
• Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi veya kontrolünün zor olması
• Sigara kullanmak
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol
• Daha önce ayak yarası, nasır ya da ayak parmağı sorunu yaşamış olmak
• Ayakta his azalması (nöropati) veya bacak damarlarında darlık bulunması
• Görme sorunları, böbrek hastalığı gibi diyabetle ilişkili ek sorunlar
• Ayak şekli bozuklukları ve uygun olmayan ayakkabı kullanımı
• Aşırı alkol kullanımı
• İleri yaş ve tek başına yaşama, ayak kontrolünün aksamasına yol açabilir

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ayakta yeni bir yara, kesik, su toplaması veya çizik varsa ve 1-2 gün içinde düzelmiyorsa
• Yara çevresinde kızarıklık, şişlik, ısı artışı veya akıntı varsa
• Ayak parmağı veya tırnak çevresinde ağrılı şişlik ve iltihap varsa
• Ayakta nedensiz şişlik, kızarıklık ve sıcaklık artışı varsa
• Ayakta ani his kaybı ya da yürümeyi zorlaştıran bir değişiklik olursa
• Bacağınızda veya ayağınızda zonklayıcı ağrı ile birlikte ateşiniz varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yılda en az bir kez kapsamlı ayak muayenesi için (daha önce yara geçirdiyseniz doktorunuzun önerdiği sıklıkta)
• Nasır, kalın tırnak veya batık tırnak gibi tekrarlayan sorunlar için
• Ayaklarınız sürekli kuruyor, çatlıyor veya kaşınıyorsa
• Ayakkabı seçimi ve doğru bakım konusunda danışmak için
• Kan şekeri kontrolünüz bozulduğunda, çünkü bu ayak sağlığını da doğrudan etkiler
• Ayaklarınızı kendiniz düzgün kontrol edemiyorsanız (görme veya eğilme sorunu nedeniyle) destek planlaması için

Tanı

Ayak sağlığı, genellikle muayene odasında yapılan ağrısız ve kısa bir değerlendirme ile anlaşılır. Doktorunuz ayaklarınızın cildine, tırnaklarına, şekline ve ayakkabılarınıza bakar; ayak nabızlarını ve his durumunu kontrol eder. Bu değerlendirme sırasında ayakkabılarınızı da yanınızda getirmeniz çok yararlı olur, çünkü uygun olmayan ayakkabı sık görülen bir sorun kaynağıdır.

Yapılabilecek testler

• Ayak muayenesi: Cilt, tırnaklar, nasırlar, ayak şekli ve basınç noktalarının incelenmesi
• His testi: Özel bir ince naylon iplik (monofilament) ile ayağın dokunmayı hissedip hissetmediğinin kontrolü
• Titreşim hissi testi: Diyapazon denilen bir araçla sinir fonksiyonunun değerlendirilmesi
• Ayak nabızlarının elle kontrolü ve gerektiğinde Doppler ultrason ile kan akımının ölçülmesi
• Kan şekeri ve HbA1c testleri: Son 2-3 aylık şeker kontrolünü gösterir
• Yara varsa yara kültürü: Enfeksiyona yol açan mikropların belirlenmesi için
• Gerektiğinde görüntüleme: Kemik tutulumu veya Charcot ayağı şüphesinde röntgen, ultrason veya ileri görüntüleme yöntemleri

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle 10-15 dakika sürer ve ağrı vermez. Doktorunuz hangi ayak bakımı adımlarına dikkat etmeniz gerektiğini, ne sıklıkla kontrol gelmeniz gerektiğini ve hangi durumlarda hemen başvurmanız gerektiğini anlatır. Bazı durumlarda sizi podoloji (ayak sağlığı) hizmeti veren bir birime, yara bakım hemşiresine veya damar değerlendirmesi için ilgili uzmana yönlendirebilir.

Tedavi

Diyabette ayak bakımının temel amacı, sorun çıkmadan önlemek ve sorun çıktığında hızla iyileşmesini sağlamaktır. Tedavi yaklaşımı üç başlıkta toplanır: kan şekerinin dengede tutulması, ayakta oluşan yaranın doğru bakımı ve yaranın üzerindeki basıncın azaltılması. Bu üç adım birlikte uygulandığında iyileşme şansı belirgin şekilde artar. Tedavi planınızı mutlaka sağlık ekibinizle birlikte belirleyin.

Evde kişisel bakım

• Ayaklarınızı her gün, iyi bir ışıkta kontrol edin; taban ve parmak araları için ayna veya bir yakınınızdan yardım isteyin.
• Ayaklarınızı her gün ılık suyla yıkayın ve özellikle parmak aralarını iyice kurulayın. Su sıcaklığını elinizle değil, dirseğinizle kontrol edin.
• Yıkama sonrası cildi nemlendirici bir kremle yumuşatın; ancak parmak aralarına krem sürmeyin, çünkü nem mantar enfeksiyonuna yol açabilir.
• Tırnaklarınızı düz kesin, köşeleri yuvarlayın; tırnağın kenarını derin kesmeyin. Göremiyorsanız veya tırnağınız kalınlaştıysa bu işi bir sağlık profesyoneline bırakın.
• Nasır ve sertleşmiş deriyi kendiniz kesmeyin, kesici alet veya nasır bandı kullanmayın; bu konuda sağlık ekibinizden destek alın.
• Çıplak ayakla yürümeyin; evde ve dışarıda terlik yerine arkası kapalı, tabanı koruyan ayakkabı kullanın.
• Ayakkabıyı giymeden önce içini elinizle kontrol edin; taş, dikiş ya da kıvrım olmadığından emin olun.
• Dikişsiz, yumuşak iç yüzeyli, geniş burunlu, tabanı destekli ayakkabılar seçin. Yeni ayakkabıyı kısa sürelerle alıştırın.
• Pamuklu veya nemi uzaklaştıran, dikişsiz ve lastik izi bırakmayan çorap giyin; çorabı her gün değiştirin.
• Ayaklarınızı soba, radyatör, sıcak su torbası veya elektrikli battaniyeye doğrudan maruz bırakmayın.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmayı planlayın; sigara kan akımını azaltarak iyileşmeyi zorlaştırır.
• Kan şekerinizi doktorunuzun belirlediği hedef aralıkta tutmaya çalışın; bu, sinir ve damar hasarını yavaşlatan en önemli adımdır.

Tıbbi tedaviler

Sağlık ekibiniz önce yaranın durumunu değerlendirir ve uygun pansuman planını belirler. Yaranın üzerindeki basıncı azaltmak için özel ayakkabı, tabanlık, alçı benzeri koruyucu uygulamalar veya yürüme desteği önerilebilir; bu adım çoğu zaman iyileşmenin anahtarıdır. Enfeksiyon düşünülürse doktorunuz uygun tedaviyi planlar ve gerekirse yara örneği alır. Kan şekeri kontrolü ilaçlar veya insülin ile yeniden düzenlenebilir; bu kararlar size özel olarak doktorunuz tarafından verilir. Damar dolaşımında sorun saptanırsa damar değerlendirmesi için ilgili uzmana yönlendirilirsiniz. Ödem (şişlik) varsa bacakları yukarı kaldırma ve uygun destek çorabı gibi yöntemler konuşulur. Her durumda, hangi tedavinin size uygun olduğuna sağlık ekibiniz karar verir; kendi başınıza ilaç veya yara ürünü kullanmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi girişim her zaman ilk seçenek değildir ve yalnızca gerekli olduğunda düşünülür. Ölü dokunun temizlenmesi, ilerlemiş enfeksiyonun kontrol altına alınması, daralmış damarların açılması (damar girişimleri) veya ayak şeklini düzelterek basıncı azaltmaya yönelik düzeltmeler bu kapsamda olabilir. Çok ileri durumlarda parmak veya ayak kaybı gibi ciddi seçenekler gündeme gelebilir; ancak erken ve düzenli bakım bu sonucun önlenmesinde en güçlü yoldur. Bu kararlar, birden fazla uzmanın katıldığı bir değerlendirmeyle alınır.

Bu durumla yaşamak

Diyabette ayak bakımı, günün birkaç dakikasını alan basit bir rutine dönüşebilir. Birçok kişi ayak kontrolünü akşam çorabı çıkarırken yapmayı kolay bulur. Kontrolü her zaman aynı zaman diliminde yapmak, alışkanlık haline getirmeyi kolaylaştırır. Ayakkabılarınızı akşam kontrol etmek, çorabınızda kan lekesi olup olmadığına bakmak da işe yarar. Görme veya eğilme sorununuz varsa bir aile üyesinden ya da bakım desteğinden yardım istemekten çekinmeyin; bu, bağımsızlığınızı azaltmaz, aksine korur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kan şekerini düzenli ölçmek ve kontrolleri aksatmamak
• Düzenli fiziksel aktivite: Yürüyüş gibi ayak dostu egzersizler, uygun ve rahat ayakkabıyla
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durmak
• Tansiyon ve kolesterolün düzenli takibi
• Ayakları her gün nemlendirmek ve cilt bakımını sürdürmek
• Ayakkabı ve çorapları düzenli yenilemek, eskimiş ve şekli bozulmuş olanları kullanmamak
• Yılda en az bir kez göz, böbrek ve ayak kontrollerini yaptırmak
• Kilo yönetimine dikkat etmek

Diyet ve egzersiz

Beslenme ve hareket, ayak sağlığını dolaylı ama güçlü biçimde etkiler: Kan şekeri dengede kaldığında sinir ve damar hasarı yavaşlar, yaralar daha iyi iyileşir. Sizin için uygun beslenme planını bir diyetisyen veya doktorunuzla birlikte belirleyin; öğün düzenini korumak ve şeker içeriği yüksek yiyecekleri sınırlamak genellikle yardımcı olur. Egzersizde ayak dostu seçimler önemlidir: Yürüyüş, yüzme veya sabit bisiklet gibi seçenekler ayaklara binen darbeyi azaltır. Egzersiz öncesi ve sonrası ayaklarınızı kontrol edin; yeni bir su toplaması veya kızarıklık fark ederseniz aktiviteyi geçici olarak azaltıp sağlık ekibinize danışın. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışmanız en doğrusudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süreli bir hastalıkla yaşamak zaman zaman yorucu olabilir. Ayaklarını sürekli kontrol etme gerekliliği kaygı, bıkkınlık veya 'bir şey olmaz' düşüncesiyle ihmal gibi duyguları beraberinde getirebilir. Bu duygular çok yaygındır ve konuşulmayı hak eder. Duygularınızı doktorunuzla veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmak, bakım rutininizi sürdürmeyi kolaylaştırabilir. Kendinizi uzun süre moralsiz, umutsuz veya yoğun kaygılı hissediyorsanız, özellikle kendinize zarar verme düşünceleri varsa, vakit kaybetmeden bir sağlık profesyoneline ya da acil hizmetlere (112) başvurun. Yalnız değilsiniz ve destek almak güçlü bir adımdır.

Önleme

Büyük ölçüde evet. Ciddi ayak sorunlarının çoğu, günlük basit alışkanlıklarla önlenebilir. En etkili üç adım şunlardır: kan şekerini hedef aralıkta tutmak, ayakları her gün kontrol etmek ve doğru ayakkabı-çorap kullanmak. Bunlara yılda en az bir kez yapılan ayak muayenesi ve sigarayı bırakmak eklendiğinde koruma çok daha güçlü hale gelir.

Aşılar

Diyabeti olan kişilerde bazı enfeksiyonlar daha ağır seyredebildiği için grip, zatürre ve tetanos gibi aşılar gündeme gelebilir. Hangi aşıların sizin için uygun olduğunu ve zamanlamasını doktorunuza veya eczacınıza sorun; aşı önerileri kişiye ve güncel sağlık kurumu önerilerine göre değişebilir.

Tarama programları

Diyabeti olan herkesin yılda en az bir kez kapsamlı ayak muayenesinden geçmesi önerilir. Daha önce ayak yarası, his azalması veya damar sorunu saptanan kişilerde bu kontroller daha sık yapılır. Ayak muayenesine ek olarak göz dibi, böbrek fonksiyonları, tansiyon ve kolesterol kontrolleri de düzenli olarak yapılmalıdır; çünkü bu sorunlar birbirini etkiler. Kontrol zamanlarınızı aile hekiminizle birlikte planlayabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ayak yarası (ülser) gelişmesi ve uzun süre kapanmaması
• Yaranın iltihaplanması, enfeksiyonun kemiğe ve çevre dokulara yayılması
• Charcot ayağı: His azalması nedeniyle fark edilmeyen küçük yaralanmalar sonucu ayakta şişlik ve şekil bozukluğu gelişmesi
• Dolaşımın ilerleyici şekilde azalması ve dokuların yeterli beslenememesi
• Doku ölümü (kangren) gelişmesi
• Çok ileri durumlarda parmak veya ayak kaybı (ampütasyon) gibi ciddi sonuçlar
• Tekrarlayan yaralar nedeniyle hareket kısıtlılığı, iş ve günlük yaşamda zorluk

Uzun vadeli görünüm

Bu bilgiler göz korkutmak için değil, güçlendirmek için var. Çünkü tablo değiştirilebilir: Kan şekerini dengede tutan, ayaklarını her gün kontrol eden ve düzenli muayeneye gelen kişilerde ciddi ayak sorunları çok daha az görülür. Bir sorun erken fark edildiğinde tedaviye yanıt da genellikle daha iyi olur. Bugün atacağınız küçük ve düzenli adımlar, yıllar içinde ayaklarınızın sağlığını korumanın en güvenilir yoludur. Endişe duyduğunuz her konuda sağlık ekibinize danışmaktan çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.