Çocuklarda ve Gençlerde Diyabet: Aileler İçin Rehber

Genel Bakış

Diyabet (halk arasında şeker hastalığı), vücudun kandaki şekeri (glikoz) enerjiye çevirmek için yeterince insülin üretemediği ya da ürettiği insülini iyi kullanamadığı bir durumdur. İnsülin, pankreas denilen organda üretilen ve şekeri hücrelere taşıyan bir hormondur. Çocuklarda ve gençlerde en sık görülen biçimi tip 1 diyabettir; burada bağışıklık sistemi yanlışlıkla insülin üreten hücrelere zarar verir ve vücut kendi insülinini yapamaz hale gelir. Tip 2 diyabet çocuklarda daha seyrektir ama son yıllarda artmaktadır; burada vücut insülin üretir, ancak onu gerektiği gibi kullanamaz.

Tip 1 diyabet çocukluk çağında nadir görülen bir durum değildir; dünyada her yıl binlerce çocuğa tanı konur ve Türkiye'de de çocukluk çağı diyabeti giderek daha fazla fark edilmektedir. Yine de her aile için yeni, şaşırtıcı ve duygusal olarak zorlayıcı olabilir; bu duygular tamamen normaldir.

Her yaştan çocuğu etkileyebilir; en sık 4-6 yaş ve 10-14 yaş (ergenlik başlangıcı) dönemlerinde tanı konur. Kız ve erkek çocuklar benzer sıklıkta etkilenir. Tip 2 diyabet ise daha çok fazla kilolu, ailesinde diyabet öyküsü olan ve hareketsiz yaşam süren gençlerde görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok fazla susama ve sürekli su içme isteği
• Sık idrara çıkma; özellikle geceleri tuvalete kalkma veya yatağı ıslatma
• İştah artmasına rağmen kilo kaybı
• Halsizlik, çabuk yorulma, oyun oynarken isteksizlik
• Bulanık görme
• Kesik ve yaraların yavaş iyileşmesi
• Tekrarlayan cilt, idrar yolu veya mantar enfeksiyonları (özellikle kızlarda)
• Karın ağrısı, baş ağrısı ve huzursuzluk

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde bezin sürekli ağır ve ıslak olması, huzursuzluk, emerken çabuk yorulma
• Tuvalet eğitimini tamamlamış küçük çocuklarda yeniden gece yatağını ıslatmaya başlamak
• Okul çağında derslere odaklanmada zorluk, halsizlik, kilo kaybı
• Ergenlerde ani kilo kaybı, sürekli yorgunluk ve ruh hali değişimleri

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bu sayfa çocuklar ve gençler için hazırlandı; yine de bilmekte fayda var: ergenlik döneminde belirtiler daha sinsi olabilir ve genç kişi yorgunluğu 'ders stresi' ya da 'uykusuzluk' sanabilir.
• İleri yaşta tip 2 diyabet belirtileri çok hafif seyredebilir; bu nedenle aile büyüklerinde de düzenli sağlık kontrolü önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Tip 1 diyabet: bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten hücrelere saldırması sonucu oluşur. Kesin nedeni bilinmiyor; genetik yatkınlık ve bazı çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülüyor.
• Tip 2 diyabet: vücudun insüline direnç göstermesi ve zamanla insülinin yeterince etkili olamaması ile gelişir; fazla kilo ve hareketsizlikle yakından ilişkilidir.
• Daha seyrek olarak bazı genetik sendromlar veya bazı uzun süreli tedaviler (örneğin bazı hormon tedavileri) nedeniyle görülen diyabet türleri vardır.

Risk faktörleri

• Ailede tip 1 diyabet öyküsü (tek başına kesin bir neden değildir)
• Ailede tip 2 diyabet öyküsü
• Fazla kilo ve obezite (özellikle tip 2 için en önemli risk etkeni)
• Hareketsiz yaşam ve uzun ekran süresi
• Bazı viral enfeksiyonlar ve çevresel etkenler (tip 1 için hâlâ araştırılıyor)
• Annenin gebelik sırasında diyabet (gestasyonel diyabet) geçirmiş olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Çocuğunuz çok su içiyor, sık idrara çıkıyor ve kilo kaybediyorsa aynı gün bir hekime başvurun.
• Çocuk yeni yeni gece yatağını ıslatmaya başladıysa ve buna halsizlik eşlik ediyorsa
• Tekrarlayan kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma veya uyku hali varsa vakit kaybetmeden acil yardım isteyin (112).

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailede diyabet öyküsü varsa ve çocukta fazla kilo varsa düzenli sağlık kontrolü yaptırın.
• Okul çağındaki çocuklarda yıllık sağlık kontrolünde boy, kilo ve gerektiğinde kan şekeri değerlendirmesi yapılması
• Diyabet tanısı olan çocuğun düzenli takip randevularına (örneğin üç ayda bir ortalama şeker kontrolü) aksatmadan gitmesi

Tanı

Tanı, kan şekeri ölçümleriyle konur. Hekim önce çocuğun şikâyetlerini dinler, muayene eder ve kan tahlili ister. Bazı durumlarda tek bir ölçüm bile tanı için yeterli olabilir; şüphe varsa testler tekrarlanır. Çocuklarda tanı çoğu zaman hızlı konur, çünkü tip 1 diyabetin belirtileri belirgindir.

Yapılabilecek testler

• Parmaktan veya koldan hızlı kan şekeri ölçümü
• Açlık kan şekeri testi
• HbA1c testi (son 2-3 aydaki ortalama şeker düzeyini gösterir)
• Şeker yükleme testi (bazen gerekebilir)
• İdrarda şeker ve keton bakılması (keton, kanın asitlenmeye başladığını gösterebilir)
• Tip ayrımı için bağışıklık sistemine ait antikor testleri
• Eşlik eden durumları değerlendirmek için tiroid, böbrek ve kolesterol testleri

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç saat ile birkaç gün arasında tamamlanır. Çocuğun genel durumu iyiyse ayaktan takip planlanabilir; şeker çok yüksekse veya idrarda keton varsa birkaç gün hastanede gözlem ve tedavi gerekebilir. İlk günler yoğun ve duygusal geçebilir; doktorunuz, diyabet hemşireniz ve diyetisyeniniz size adım adım eşlik eder.

Tedavi

Tedavinin amacı çocuğun kendini iyi hissetmesini, sağlıklı büyüyüp gelişmesini ve uzun vadede organlarını korumasını sağlamaktır. Tedavi bir ekip işidir: çocuk doktoru veya çocuk endokrin uzmanı, diyabet hemşiresi, diyetisyen, psikolog ve en önemlisi aile birlikte çalışır.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerini düzenli ölçmek ve sonuçları not etmek
• Öğünleri düzenli, dengeli ve mümkün olduğunca planlı yapmak
• Her gün hareket etmek; egzersiz öncesi ve sonrası şekeri kontrol etmek
• Düşük şeker ihtimaline karşı yanında hızlı etkili şeker kaynağı ve diyabet kimlik kartı taşımak
• Hasta günlerde (ateş, kusma, ishal) daha sık ölçüm yapmak ve bol sıvı almak
• Ayakları ve cildi düzenli kontrol etmek, yaraları ihmal etmemek

Tıbbi tedaviler

Tip 1 diyabette vücut insülin üretemediği için insülin yerine konur; bu, kalem veya pompa gibi araçlarla cilt altına uygulanır ve dozlar yaşa, kiloya, yemeğe ve hareket durumuna göre hekim tarafından ayarlanır. Tip 2 diyabette önce beslenme ve hareket düzenlemeleri denenir; gerektiğinde hekim uygun ilaç seçeneklerini önerir. Sürekli şeker ölçüm sensörleri ve akıllı insülin pompaları gibi teknolojiler bazı çocuklar için uygundur; uygunluk için hekiminizle konuşabilirsiniz. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın, bırakmayın veya doz değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetli bir çocukta ameliyat gerekirse, ameliyat öncesi ve sonrası şeker dengesini korumak için ekibin ayrı bir plan yapması gerekir. Ameliyat diyabetin kendisi için değil, eşlik eden başka bir sorun (örneğin apandisit) için olabilir; bu durumda cerrah, anestezi uzmanı ve çocuk doktoru birlikte çalışır.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayat bir rutin üzerine kurulur: ölçüm, öğün, insülin ve hareket dengesi. İlk haftalarda her şey yeni ve zor gelir; zamanla bu adımlar otomatiğe bağlanır. Esnek bir plan, çocuğun okul, oyun ve arkadaşlarıyla vakit geçirmesini engellemez.

Yaşam tarzı ipuçları

• Okuldaki öğretmenler ve okul yönetimiyle bilgi paylaşmak; sınıf ve kantin için acil durum planı oluşturmak
• Arkadaşların ve ailedeki diğer yetişkinlerin düşük şeker belirtilerini bilmesini sağlamak
• Spor ve kulüplere katılmayı cesaretlendirmek; öğretmene ve antrenöre durumu anlatmak
• Düzenli uyku, yoğun ve stresli dönemlerde ekstra ölçüm alışkanlığı
• Seyahat ve okul gezileri öncesi malzeme ve yedek plan hazırlığı
• Sigara ve alkolden uzak durmak (ergenler için)

Diyet ve egzersiz

Özel 'diyabet yemekleri' yoktur; ailenin yemeği düzenlenir. Anahtar, şekerli ve nişastalı besinleri dengelemek, öğün atlamamak ve porsiyonlara dikkat etmektir. Diyetisyen, karbonhidrat sayımı gibi pratik yöntemler öğreterek hayatı kolaylaştırır. Hareket hem şeker kontrolünü kolaylaştırır hem de gençler için sosyal bir rahatlama alanıdır; egzersiz öncesi ve sonrası ölçüm yapmak, yanında hızlı şeker taşımak önemlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabet gençlerde 'diyabet yorgunluğu' (artık sürekli ölçüm ve dikkat istememe) ya da kaygı, öfke, üzüntü yaratabilir. Bu duygular normaldir ve konuşulması gerekir. Bu duygular iki haftadan uzun sürüyorsa, okul başarısını veya uykuyu etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışmak çok değerlidir. Kendinize ya da çocuğunuza zarar verme düşüncesi varsa bu bir acil durumdur: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Tip 1 diyabet bugün bilinen yöntemlerle önlenemez ve bu, ailenin ya da çocuğun yaptığı bir yanlıştan kaynaklanmaz. Ailede belirgin öykü varsa erken tarama ve yakın takip, tanının daha erken konmasını sağlayabilir. Tip 2 diyabet ise büyük ölçüde önlenebilir: sağlıklı kiloyu korumak, dengeli beslenmek ve düzenli hareket etmek en güçlü koruma yollarıdır.

Aşılar

Diyabetli çocuklar için Sağlık Bakanlığı'nın çocukluk çağı aşı takvimi aynen uygulanır. Grip gibi mevsimsel enfeksiyonlara karşı ek aşıların gerekip gerekmediğini hekiminizle konuşabilirsiniz; aşılar, enfeksiyonların şeker dengesini bozmasını önlemeye yardımcı olur.

Tarama programları

Tip 1 diyabetli bir çocuğun kardeşlerinde veya ailede belirgin öykü varsa, hekim antikor testleriyle erken tarama önerebilir. Fazla kilolu ve ailesinde tip 2 diyabet öyküsü bulunan çocuklarda ergenlik döneminde kan şekeri taraması düşünülür. Tarama kararını hekiminizle birlikte verin.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Diyabetik ketoasidoz (kanın asitlenmesi): acil tedavi gerektiren, hayatı tehdit eden bir durum
• Sık ve ağır düşük şeker (hipoglisemi) atakları
• Büyüme ve gelişmede yavaşlama, sık hastalanma
• Uzun vadede göz, böbrek ve sinir hasarı
• Kalp ve damar hastalığı riskinin artması
• Ağız ve diş sağlığı sorunları, yavaş iyileşen yaralar

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmayın. Bugün tip 1 diyabetli çocuklar okula gidiyor, spor yapıyor, üniversiteye gidiyor ve aile kuruyor. Teknoloji her yıl daha iyi hale geliyor; sensörler, akıllı pompalar ve iyi bir eğitim sayesinde kontrol çok daha kolay. Zor günler elbette olacak, ama doğru ekiple ve düzenli takip ile diyabet çocuğunuzun hayatının merkezinde olmak zorunda değil.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.