Diyabetin Uzun Vadeli Etkileri

Genel Bakış

Diyabet (halk arasında şeker hastalığı), vücudun kan şekerini ayarlamakta zorlandığı, uzun süreli bir sağlık durumudur. Kan şekeri yani glikoz, hücrelerimizin ana enerji kaynağıdır. Pankreas adlı organın salgıladığı insülin hormonu, glikozun kana geçtikten sonra hücrelere girmesine yardım eder. Diyabette vücut ya yeterince insülin üretemez ya da üretilen insülini iyi kullanamaz; bu yüzden şeker kanda birikir. "Uzun vadeli etkiler" dediğimizde, yıllar boyunca kan şekerinin yüksek seyretmesinin damarlara ve sinirlere verebileceği etkileri kastediyoruz. Buradaki en önemli mesaj şu: Bu etkiler kaçınılmaz değildir. Kan şekerini, tansiyonu ve kolesterolü dengede tutan, kontrollerini aksatmayan pek çok kişi uzun ve sağlıklı bir yaşam sürdürebiliyor.

Evet, oldukça yaygındır. Diyabet, Türkiye'de ve dünyada en sık görülen uzun süreli sağlık sorunlarından biridir; Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde milyonlarca yetişkin diyabetle yaşamaktadır. Üstelik pek çok kişi, ilk yıllarda hiçbir şikâyeti olmadığı için durumunun farkına varmadan yaşayabilir. Bu yüzden düzenli sağlık kontrolleri çok değerlidir.

Tip 1 diyabeti, tip 2 diyabeti veya gebelik diyabeti (gebelik sırasında ortaya çıkan geçici şeker yüksekliği) olan herkesi etkileyebilir. Yaş, cinsiyet ya da kilodan bağımsız olarak görülebilir. Diyabetle ne kadar uzun süre yaşanırsa ve kan şekeri ne kadar yüksek seyrederse, uzun vadeli etki riski o kadar artar. Ama iyi bir bakımla bu risk belirgin biçimde azaltılabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, iğnelenme veya yanma hissi (sinir hasarı yani nöropati belirtisi olabilir)
• Ayaklarda nasır, çatlak, iyileşmeyen kesik veya yara
• Bulanık görme, gece görmekte zorlanma, göz önünde uçuşmalar
• Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik (böbreklerin etkilendiğinin işareti olabilir)
• Ciltte aşırı kuruluk, kaşıntı ve yavaş iyileşen yaralar
• İdrar yolu, cilt veya diş eti enfeksiyonlarının sık sık tekrarlaması
• Sebebi açık olmayan yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik
• Cinsel işlevle ilgili sorunlar
• Mide bulantısı, şişkinlik, kabızlık veya ishal gibi sindirim şikâyetleri (sindirim sinirlerinin etkilenmesi)
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı veya ruh halinde belirgin değişimler

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme ve ergenlik döneminde kan şekeri dalgalanmalarının artması; bu dönemde kontrollerin sıklaştırılması gerekebilir
• Okulda dikkat dağınıklığı, halsizlik veya ders başarısında düşüş
• Ayaklarda ve bacaklarda kramp, yürürken çabuk yorulma
• Sık idrara çıkma, gece idrara kalkma ve buna bağlı uyku bozukluğu
• Boy uzamasının beklenenden yavaş olması veya kilo alımında dengesizlik
• Çocuklarda uzun vadeli etkiler erişkinlere göre daha yavaş gelişir; düzenli kontrol bu yüzden çok önemlidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Baş dönmesi ve düşme korkusu; ayaklardaki his azalması dengeyi etkileyebilir
• Kan şekerinin aşırı düşmesi (hipoglisemi) ataklarının daha sık ve daha sessiz yaşanması
• Unutkanlık, kafa karışıklığı veya günlük işlerde zorlanma
• Birden fazla sağlık sorununun bir arada bulunması ve kullanılan ilaç sayısının artması
• Görme ve işitme sorunlarının günlük yaşamı daha çok etkilemesi
• Yalnız yaşayan kişilerde öğün atlama, ilaç atlama veya kontrol randevularını kaçırma

Nedenler

Ana nedenler

• Yıllar boyunca kan şekerinin hedef aralığın üzerinde seyretmesi (kronik yüksek şeker) en temel nedendir.
• Diyabetle geçen sürenin uzaması; risk her yıl bir miktar artar.
• Kan basıncının (tansiyonun) ve kolesterolün yüksek olması damarları ayrıca yorar.
• Sigara kullanımı, damar ve sinir hasarını belirgin biçimde hızlandırır.
• Kişisel yatkınlık ve ailede diyabet öyküsü de etkili olabilir.

Risk faktörleri

• Kan şekerinin uzun süre kontrolsüz seyretmesi
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve trigliserid düzeyleri
• Sigara ve tütün kullanımı
• Fazla kilo veya obezite, özellikle karın çevresinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam tarzı
• Böbreklerde erken dönemde protein kaçağı saptanması
• Gebelikte diyabet (gebelik diyabeti) öyküsü
• Ailede diyabet ve kalp-damar hastalığı öyküsü
• Sürekli stres, uyku sorunları ve depresyon gibi ruhsal etkenler
• Uyku apnesi gibi uyku sırasında solunumun durakladığı durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yeni bir ayak yarası, kesik veya iyileşmeyen cilt yarası fark ettiğinizde
• Görmede ani değişiklik, gözde ağrı veya uçuşma yaşadığınızda
• Kan şekeriniz birkaç gün boyunca hedef aralığın çok üzerinde seyrediyorsa
• Ellerde ve ayaklarda hızla artan uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük olduğunda
• Bacaklarınızda veya yüzünüzde açıklanamayan şişlik geliştiğinde
• Ateşle birlikte idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma veya yan ağrısı olduğunda

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Üç ayda bir ya da doktorunuzun belirlediği sıklıkta kan şekeri ortalamasını gösteren kontrol testinizi yaptırmak için
• Yılda en az bir kez göz dibi muayenesi için
• Yılda en az bir kez idrarda protein ve böbrek fonksiyon testleri için
• Her muayenede ayaklarınızın kontrol edilmesi için
• Tansiyon, kolesterol ve kilo değerlendirmesi için
• Diyet, egzersiz ve ilaç düzeninizle ilgili sorularınız için
• Ruh halinizde uzun süren bir düşüş, isteksizlik veya tükenmişlik hissi olduğunda

Tanı

Diyabetin uzun vadeli etkileri genellikle kişi hiçbir şikâyet duymuyorken, rutin kontroller sırasında yakalanır. Bu yüzden kendinizi iyi hissetseniz bile kontrolleri aksatmamak çok değerlidir. Doktorunuz önce tıbbi geçmişinizi dinler, kullandığınız ilaçları ve kan şekeri ölçümlerinizi gözden geçirir, ardından fizik muayene yapar. Şikâyetiniz varsa ilgili bölüme yönlendirme yapılabilir. Değerlendirme ağrısızdır ve çoğu zaman tek bir muayenede tamamlanabilir.

Yapılabilecek testler

• HbA1c testi: son 2-3 aylık ortalama kan şekerini gösterir
• Açlık kan şekeri ve gerektiğinde gün içi ölçümler
• İdrarda albümin/kreatinin oranı ve böbrek fonksiyon testleri
• Göz dibi muayenesi (retina adı verilen ağ tabakanın incelenmesi)
• Ayak muayenesi: his (duyu) testi, nabız kontrolü ve cilt değerlendirmesi
• Tansiyon ölçümü ve kan yağları (kolesterol, trigliserid) paneli
• Gerektiğinde kalp ritmi ve kalp sağlığı değerlendirmesi
• Diş ve diş eti muayenesi

Randevunuzda neler beklenir

Bu kontrollerin çoğu kısa ve ağrısızdır. Randevunuza gelirken son ölçümlerinizi, kullandığınız ilaçların listesini ve aklınızdaki soruları getirmeniz çok yardımcı olur. Sonuçlar bazen hemen, bazen birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz sonuçları sizinle birlikte değerlendirir ve bir sonraki kontrol zamanını planlar.

Tedavi

Uzun vadeli etkilerin tedavisinde amaç iki yönlüdür: bir yandan kan şekerini, tansiyonu ve kolesterolü hedef aralıkta tutmak, diğer yandan ortaya çıkmış bir etki varsa onu erken dönemde ele almak. Tedavi planı kişiye özeldir; yaşınız, diğer sağlık sorunlarınız ve günlük yaşamınız dikkate alınır. En etkili yaklaşım, düzenli kontroller ile yaşam tarzı değişikliklerinin birlikte yürütülmesidir.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi doktorunuzun önerdiği sıklıkta ölçün ve sonuçları not edin
• Her gün ayaklarınızı kontrol edin; yara, kızarıklık veya nasır varsa erken davranın
• Ayakkabı seçimine özen gösterin; dar ve sivri burunlu ayakkabılardan kaçının, çıplak ayakla yürümeyin
• İlaçlarınızı düzenli kullanın; değişiklik yapmadan önce mutlaka doktorunuza danışın
• Tansiyonunuzu evde takip edin
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu tek adım riski belirgin biçimde azaltır
• Dişlerinizi düzenli fırçalayın ve yılda en az bir kez diş hekimine gidin
• Bol su için, öğün atlamamaya çalışın
• Cilt kuruluğu için uygun bir nemlendirici kullanın; cildinizi her gün kontrol edin

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz kan şekeri dengesi için önce yaşam tarzı değişikliklerini önerir; buna ek olarak kan şekerini düşüren ilaçlar gerekebilir. Tip 1 diyabette insülin tedavisi hayat kurtarıcı ve zorunludur. Tansiyon ve kolesterol yüksekliği için de ayrıca ilaç tedavisi planlanabilir; bu ilaçlar damar sağlığını korumaya yardımcı olur. Gözde ilerlemiş damar hasarı lazer veya göz içi uygulamalarla tedavi edilebilir. Böbrek etkilenmesinde erken dönemde kullanılan bazı ilaçlar süreci yavaşlatabilir. Hangi ilacın size uygun olduğu, dozu ve kullanım şekli yalnızca doktorunuz tarafından belirlenir; ilaç adı veya doz önerisi için lütfen hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda cerrahi veya girişimsel işlem gerekebilir. Örneğin ilerlemiş diyabetik ayak yaralarının temizlenmesi ve bakımı, gözde kanama veya retina ayrılması gibi sorunların tedavisi, böbrek yetmezliği geliştiğinde diyaliz için damar yolu oluşturulması ya da böbrek nakli bunlar arasında sayılabilir. Ayrıca obezite cerrahisi, uygun görülen bazı tip 2 diyabet hastalarında kan şekeri kontrolüne yardımcı olabilir. Bu kararlar her zaman kapsamlı bir değerlendirme sonrasında, sizinle birlikte alınır.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşamak, günlük küçük alışkanlıkların bir araya gelmesiyle yönetilir. Sabah ilaçlarınızı almak, öğünlerinizi planlamak, gün içinde kısa yürüyüşler yapmak ve akşam ayaklarınızı kontrol etmek gibi basit rutinler, yıllar içinde büyük fark yaratır. Mükemmel olmaya çalışmak yerine sürdürülebilir bir düzen kurmayı hedefleyin. Ölçüm sonuçlarınızı bir defterde ya da telefonda tutmak, doktor randevularınızda size çok yardımcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku: her gün benzer saatlerde yatıp kalkmaya çalışın
• Stres yönetimi: nefes egzersizleri, yürüyüş veya sevdiğiniz bir uğraş
• Düzenli hareket: haftanın çoğu günü en az 30 dakika orta tempolu yürüyüş
• Öğün atlamamak ve porsiyonları dengelemek
• Alkol kullanımını sınırlamak ya da hiç kullanmamak
• Sigarasız bir yaşam
• Kan şekeri, tansiyon ve kilo takibini düzenli yapmak
• Kontrolleri takvime yazmak ve hatırlatıcı kurmak
• Seyahatte ve iş yerinde ilaçlarınızı yanınızda bulundurmak

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç yasaklar listesi değil, dengeli bir düzen kurmaktır. Sebze, baklagil, tam tahıl, zeytinyağı ve balık gibi besinlere ağırlık veren bir beslenme biçimi genellikle iyi sonuç verir. Şekerli içecekler ve paketli atıştırmalıkları sınırlamak, tuzu azaltmak ve lifli gıdaları artırmak yardımcı olur. Egzersiz konusunda haftada toplam 150 dakika orta tempolu hareket (örneğin tempolu yürüyüş) iyi bir hedeftir; buna haftada iki gün hafif kuvvet hareketleri eklenebilir. Egzersiz öncesi ve sonrası kan şekerinizi kontrol etmek, ayaklarınızı korumak için uygun ayakkabı giymek önemlidir. Başlamadan önce doktorunuza danışın; özellikle göz, kalp veya ayak sorunlarınız varsa size uygun bir program birlikte planlanmalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyabetle yaşamak zihinsel olarak da yorucu olabilir. Sürekli ölçüm yapmak, öğün planlamak ve "acaba şekerim düşer mi" kaygısı taşımak zamanla tükenmişlik hissine (diyabet yorgunluğu) yol açabilir. Bu duygular çok yaygındır ve utanılacak bir şey değildir. Depresyon ve kaygı bozukluğu diyabetli kişilerde daha sık görülür; tedavi edilebilir. Kendinizi umutsuz, çaresiz ya da sürekli kaygılı hissediyorsanız bunu sağlık ekibinizle paylaşın. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin; böyle bir anda yalnız kalmayın, güvendiğiniz birinden yanınızda olmasını isteyin.

Önleme

Tip 2 diyabetin ortaya çıkma riski, sağlıklı beslenme, düzenli hareket ve kilo yönetimiyle belirgin biçimde azaltılabilir. Diyabeti olan kişilerde ise uzun vadeli etkiler büyük ölçüde önlenebilir ya da geciktirilebilir. Bunun anahtarı; kan şekerini, tansiyonu ve kolesterolü hedef aralıkta tutmak, sigara kullanmamak ve düzenli kontrol muayenelerini aksatmamaktır. Sağlık Bakanlığı da diyabetin erken tanısı ve düzenli takibi konusunda aile hekimliği hizmetlerinden yararlanmayı önerir.

Aşılar

Diyabetli kişilerde bazı enfeksiyonlar daha ağır seyredebildiği için aşılar önemli bir koruma sağlar. Grip, zatürre ve hepatit B gibi aşılar doktorunuz tarafından önerilebilir. Hangi aşıların sizin için uygun olduğunu ve ne zaman yapılması gerektiğini mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Tarama programları

Diyabetiniz varsa düzenli tarama kontrolleri hayat kurtarıcıdır: kan şekeri ortalamasını gösteren test genellikle 3-6 ayda bir, göz dibi muayenesi yılda en az bir kez, idrarda protein ve böbrek testleri yılda en az bir kez, ayak muayenesi her kontrolde, tansiyon ve kolesterol değerlendirmesi düzenli olarak yapılmalıdır. Diyabet tanısı konmamış olsa da ailede diyabet öyküsü, fazla kilo, yüksek tansiyon veya gebelik diyabeti öyküsü gibi risk faktörleriniz varsa kan şekeri taraması için aile hekiminize başvurabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Gözdeki küçük damarların hasarı (retinopati): bulanık görme ve zamanla görme kaybı
• Böbrek hasarı (nefropati): idrarda protein kaçağı, ilerleyen dönemde böbrek yetmezliği
• Sinir hasarı (nöropati): ayaklarda his kaybı, yanma ve ağrı; yaraların fark edilmemesi
• Diyabetik ayak: iyileşmeyen yaralar ve ileri durumlarda doku kaybı riski
• Kalp krizi, inme ve bacak damarlarında tıkanıklık
• Yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği riskinde artış
• Cilt sorunları ve sık tekrarlayan enfeksiyonlar
• Diş eti iltihabı ve diş kayıpları
• Cinsel işlev sorunları
• Mide bulantısı, şişkinlik ve bağırsak alışkanlıklarında değişiklik (sindirim sinirlerinin etkilenmesi)
• Depresyon ve kaygı bozukluğu riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Bu liste korkutucu görünebilir, ama unutmayın: Bunlar tedavi edilmediğinde ya da uzun yıllar kontrolsüz kaldığında ortaya çıkabilecek olasılıklardır; kesin bir kader değildir. Bugün elimizde çok etkili takip ve tedavi yöntemleri var. Kan şekerini, tansiyonu ve kolesterolü dengede tutan, kontrollerini düzenli yaptıran ve sigara kullanmayan pek çok kişi, diyabete bağlı ciddi sorunlar yaşamadan uzun ve aktif bir yaşam sürdürüyor. Küçük ve sürekli adımlar, yıllar içinde büyük fark yaratır. Sağlık ekibinizle birlikte kendi planınızı kurabilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.