Diyabet ve Prediyabet: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Prediyabet, kan şekerinin normalden yüksek olduğu ama henüz diyabet denilecek kadar yüksek olmadığı bir ara dönemdir. Diyabet ise vücudun kan şekerini düzenlemekte zorlandığı, kan şekerinin uzun süre yüksek kaldığı kronik bir durumdur. Bu iki durum birbirine bağlıdır: prediyabet çoğu zaman yaşam tarzı değişiklikleriyle ilerlemeden durdurulabilir veya geciktirilebilir.

Sık görülür. Türkiye'de ve dünyada tip 2 diyabet ve prediyabet yaygındır; birçok kişi prediyabet olduğunu bilmez.

Her yaşta görülebilir; tip 2 diyabet ve prediyabet erişkinlerde daha sık, ancak çocuklarda ve gençlerde de artmaktadır. Ailede diyabet öyküsü, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve 45 yaş üzeri olmak riski artırır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu zaman belirti yoktur.
• Çok su içme ve sık idrara çıkma.
• Ağız kuruluğu.
• Yorgunluk ve halsizlik.
• Açıklanamayan kilo kaybı; özellikle tip 1 diyabette daha belirgindir.
• Yaraların yavaş iyileşmesi.
• Tekrarlayan enfeksiyonlar.
• Bulanık görme.
• Ellerde veya ayaklarda karıncalanma, uyuşma.

Çocuklarda belirtiler

• Prediyabette genellikle belirti görülmez.
• Tip 1 diyabette çok su içme, sık idrara çıkma, gece yatağını ıslatma, kilo kaybı ve yorgunluk ani başlayabilir.
• Karın ağrısı ve kusma ciddi bir durumun habercisi olabilir.
• Çocukta bu belirtiler varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler silik olabilir; sadece halsizlik, iştahsızlık veya kilo kaybı görülebilir.
• Sık idrar yolu enfeksiyonları fark edilebilir.
• Kafa karışıklığı veya düşme eğilimi olabilir.
• Susama hissi azalabileceğinden su kaybı fark edilmeyebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• İnsülin, pankreas tarafından üretilen ve kan şekerini hücrelere taşımaya yardım eden bir hormondur. Vücut hücrelerinin bu hormona yeterince yanıt vermemesi insülin direnci olarak adlandırılır.
• Pankreasın yeterli düzeyde insülin üretememesi.
• Genetik yatkınlık ve aile öyküsü.
• Tip 1 diyabette bağışıklık sisteminin insülin üreten hücrelere saldırması.

Risk faktörleri

• Fazla kilo, özellikle karın çevresinde yağlanma.
• Hareketsiz yaşam.
• Ailede diyabet öyküsü.
• 45 yaş ve üzeri olmak.
• Gebelikte diyabet geçirmiş olmak.
• Polikistik over sendromu.
• Yüksek tansiyon veya kolesterol.
• Sigara kullanımı.
• Uyku apnesi.
• Stres ve yetersiz uyku.
• Bazı ilaçlar; doktorunuza danışın.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bilinç değişikliği, bayılma, nöbet, hızlı ve derin nefes alma veya tekrarlayan kusma varsa 112'yi arayın.
• Ayak yarası hızla kızarıyor, şişiyor veya siyahlaşıyorsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.
• Ateşle birlikte halsizlik ve kan şekeri yüksekliği varsa gecikmeyin.
• Kan şekeri çok düşük veya çok yüksek seyrediyorsa sağlık ekibinize ulaşın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli susama, sık idrara çıkma veya yorgunluk varsa.
• Açıklanamayan kilo kaybı varsa.
• Tekrarlayan enfeksiyonlar veya yavaş iyileşen yaralar varsa.
• Ailede diyabet öyküsü ve diğer risk faktörleri varsa tarama için.
• Gebelik planlıyorsanız veya gebelik sırasında şeker kontrolü gerekiyorsa.

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi, aile öykünüzü ve risk faktörlerinizi değerlendirir; kan testleriyle karar verir. Tek bir ölçüm bazen yeterli olmayabilir, testler tekrarlanabilir.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri testi; belirli bir süre aç kalarak yapılır.
• HbA1c testi; son 2-3 ayın ortalama kan şekerini gösterir.
• Şeker yükleme testi; glikoz içeren sıvı içildikten sonra ölçüm yapılır.
• Belirti varsa rastgele kan şekeri ölçümü.
• Gerektiğinde idrarda şeker veya keton kontrolü.

Randevunuzda neler beklenir

Genellikle koldan kan alınır; bazı testler için 8-12 saat açlık istenebilir. Sonuçlar doktorunuz tarafından yorumlanır. Sonuç yüksek çıkarsa panik yapmayın; tekrar test ve değerlendirme planlanabilir.

Tedavi

Tedavinin amacı kan şekerini güvenli aralıkta tutmak, belirtileri azaltmak ve uzun vadeli komplikasyonları önlemektir. Prediyabette amaç ilerlemeyi durdurmak veya geciktirmektir. Plan kişiye göre doktorunuz ve sağlık ekibinizle birlikte yapılır.

Evde kişisel bakım

• Dengeli beslenin; öğünleri atlamamaya çalışın.
• Düzenli hareket edin; haftada çoğu gün yürüyüş gibi orta tempolu aktivite yapın.
• Kilo varsa yavaş ve sürdürülebilir kilo kaybı hedefleyin.
• Kan şekerini doktorunuzun önerdiği sıklıkta kontrol edin.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin.
• Uyku düzenine ve stres yönetimine önem verin.
• Sigara ve alkol konusunda destek alın.
• Kontrolleri ve randevuları aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Prediyabette çoğu kişide ilk yaklaşım yaşam tarzı değişiklikleridir. Diyabette ise doktorunuz beslenme, hareket ve gerekirse kan şekeri düzenleyici tedavileri birlikte planlayabilir. İlaç gerekip gerekmediği ve hangi tedavinin uygun olduğu kişiye göre değişir; bu kararı yalnızca sağlık profesyonelleri verir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyabetin kendisi için rutin bir cerrahi tedavi yoktur. Obeziteyle ilişkili tip 2 diyabette bazı kişilerde metabolik cerrahi seçenekleri uzman değerlendirmesiyle gündeme gelebilir; bu kişiye özel bir karardır.

Bu durumla yaşamak

Diyabet ve prediyabet günlük hayatın bir parçası olarak yönetilebilir. Kan şekerini izlemek, doktorunuzun önerdiği tedavilere uymak, beslenme ve hareketi dengelemek, kontrolleri aksatmamak önemlidir. Küçük ve sürdürülebilir alışkanlıklar büyük fark yaratır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli yürüyüş yapın.
• Asansör yerine merdiven kullanın.
• Öğünlerinizi önceden planlayın.
• Yeterli su içmeye özen gösterin.
• Uyku düzeninizi koruyun.
• Stresle baş etme yolları geliştirin.
• Sigarasız bir yaşamı hedefleyin.
• Ayak bakımına ve günlük ayak kontrolüne dikkat edin.
• Göz ve diş kontrollerinizi ihmal etmeyin.

Diyet ve egzersiz

Sebze, tam tahıl, baklagil, sağlıklı yağlar ve uygun proteinlere ağırlık verin; şekerli içecekleri ve işlenmiş gıdaları sınırlayın. Haftada en az 150 dakika orta tempolu hareket hedefleyin; başlangıçta kısa yürüyüşlerle başlayın. Egzersize başlamadan önce sağlık durumunuza göre doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli kontrol ve yaşam tarzı değişiklikleri zaman zaman yorucu veya kaygı verici olabilir. Bu duygular normaldir. Kendinizi yalnız hissettiğinizde aile, arkadaş veya sağlık ekibinizden destek isteyin. Ruh sağlığınız etkileniyorsa bir sağlık profesyoneline danışın; acil kriz durumunda 112'yi arayın.

Önleme

Tip 1 diyabet şu anda bilinen yollarla önlenemez. Prediyabetin tip 2 diyabete ilerlemesi ise çoğu zaman yaşam tarzı değişiklikleriyle geciktirilebilir veya önlenebilir. Küçük adımlar bile kan şekerini iyileştirebilir.

Aşılar

Diyabetli kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir. Grip ve zatürre gibi aşıların uygunluğunu doktorunuz veya eczacınızla görüşün; Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın güncel aşı önerilerini takip edin.

Tarama programları

Ailede diyabet, fazla kilo, 45 yaş üstü olmak veya gebelik diyabeti öyküsü gibi riskler varsa açlık kan şekeri veya HbA1c ile tarama yaptırın. Aile sağlığı merkezinizde tarama ve yönlendirme hakkında bilgi alabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Prediyabet ilerlerse tip 2 diyabete dönüşebilir.
• Kalp ve damar hastalıkları riski artabilir.
• Sinir hasarı; ellerde veya ayaklarda karıncalanma, uyuşma görülebilir.
• Böbrek hasarı.
• Göz problemleri ve görme kaybı riski.
• Ayak yaraları ve enfeksiyonlar.
• Cilt ve diş eti sorunları.

Uzun vadeli görünüm

Umut var: prediyabet çoğu zaman geri döndürülebilir veya ilerlemesi durdurulabilir. Diyabet de düzenli bakım, eğitim ve destekle iyi yönetilebilir. Erken harekete geçmek ve sağlık ekibinizle iş birliği yapmak en güçlü adımlardır. Bu yazı tanı koymaz; kişisel planınızı doktorunuzla oluşturun.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.