Covid-19 Sonrası Diyabet Riski: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Bazı araştırmalar, Covid-19 geçiren kişilerde hastalıktan sonraki aylarda tip 2 diyabet (şeker hastalığı) tanısı konma olasılığının bir miktar arttığını gösteriyor. Diyabet, vücudun kandaki şekeri (glikoz) düzenlemekte zorlandığı bir durumdur. Buradaki artış, 'Covid-19 geçiren herkes diyabet olur' anlamına gelmez; sadece dikkatli olmayı ve kontrol yaptırmayı gerektiren bir risk artışıdır.

Yapılan geniş çaplı çalışmalarda, Covid-19 geçiren kişilerde yeni diyabet tanısı oranının geçirmeyenlere göre bir miktar yüksek olduğu görülmüştür. Yine de bu, Covid-19 geçiren kişilerin büyük çoğunluğunun diyabet olmayacağı anlamına gelir. Yani durum yaygın değil, ancak göz ardı edilmeyecek kadar önemlidir.

Riski en çok etkileyen şeyler şunlardır: ailede diyabet öyküsü, fazla kilo (özellikle karın bölgesinde yağlanma), hareketsiz yaşam, 40 yaş üzeri olmak, gebelikte şeker yüksekliği (gestasyonel diyabet) geçirmiş olmak, ön diyabet (sınırda şeker) tanısı almış olmak ve Covid-19'u ağır geçirmiş olmak. Bu özelliklerden hiçbiri yoksa bile, hastalık sonrası kontrol yaptırmak yine de akıllıca bir adımdır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok su içme isteği ve sürekli susama
• Normalden sık idrara çıkma, özellikle gece kalkıp tuvalete gitme
• Açıklanamayan yorgunluk, halsizlik, gün içinde uyku hali
• İstah artmasına rağmen kilo kaybı
• Bulanık görme, gözlerin geçici olarak net görememesi
• Ellerde ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma
• Küçük yaraların ve kesiklerin normalden yavaş iyileşmesi
• Tekrarlayan mantar, idrar yolu veya cilt enfeksiyonları
• Ağız kuruluğu ve ağızda değişik bir tat hissi

Çocuklarda belirtiler

• Çok sık idrara çıkma, gece yatağını ıslatmaya başlama
• Aşırı su içme ve sürekli susama
• Kilo kaybı, zayıflama, iştahsızlık
• Halsizlik, oyun oynamak istememe, okulda dikkat dağınıklığı
• Karın ağrısı, bulantı gibi mide-bağırsak yakınmaları

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtilerin çok silik olması: sadece halsizlik veya iştahsızlık
• Ani kilo kaybı ve kas güçsüzlüğü
• Kafa karışıklığı, unutkanlıkta artış, düşme eğilimi
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve kaşıntı
• Ağız kuruluğu ve yeterli sıvı almama

Nedenler

Ana nedenler

• Covid-19 enfeksiyonu sırasında vücutta oluşan iltihap (yangı) yanıtı, insülinin etkisini geçici olarak azaltabilir. İnsülin, kan şekerini hücrelere taşıyan hormonumuzdur.
• Hastalık döneminde kortizon içeren ilaçların kullanılması kan şekerini yükseltebilir.
• Hastalık sonrası uzun süren hareketsizlik ve kilo alımı, şeker düzenini zorlaştırır.
• Yoğun stres ve uyku bozukluğu, vücudun şeker düzenleyen sistemini etkileyebilir.
• Bazı kişilerde diyabet zaten sessizce başlamıştı; Covid-19 döneminde yapılan tetkiklerle ilk kez fark edildi.
• Covid-19'u ağır geçirmek, hem diyabet riskini hem de diyabetin fark edilmesini etkileyebilir.

Risk faktörleri

• Ailede tip 2 diyabet öyküsü
• Fazla kilo veya obezite, özellikle göbek çevresinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam, düzenli yürüyüş yapmama
• 40 yaş ve üzeri olmak
• Ön diyabet (sınırda yüksek şeker) veya gebelikte şeker yüksekliği öyküsü
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol sorunları
• Covid-19'u ağır geçirmiş olmak veya hastanede yatarak tedavi görmek
• Uzun süreli uyku sorunları ve yoğun stres

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bilinç bulanıklığı, sürekli kusma veya hızlı-derin nefes alma varsa hemen 112'yi arayın.
• Kan şekeriniz sürekli çok yüksek çıkıyorsa veya evdeki ölçüm cihazı 'çok yüksek' uyarısı veriyorsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.
• Şiddetli susama, sık idrara çıkma ve halsizlik birkaç gündür artıyorsa aynı gün doktora gidin.
• Bacakta veya ayakta hızla büyüyen, kızarık, sıcak ve ağrılı bir yara varsa vakit kaybetmeyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Covid-19 geçirdiyseniz, hastalıktan yaklaşık 3-6 ay sonra aile hekiminize danışarak kan şekeri kontrolü yaptırın.
• Son dönemde çok susama, sık idrara çıkma veya açıklanamayan kilo kaybı fark ettiyseniz randevu alın.
• Ailenizde diyabet varsa veya fazla kilonuz varsa, belirti olmasa bile yıllık kontrol yaptırın.
• Covid-19 sonrası yorgunluk geçmiyorsa bunu mutlaka hekiminizle konuşun.

Tanı

Diyabet tanısı, kan şekeri ölçümleriyle konur. Aile hekiminiz veya bir iç hastalıkları uzmanı size birkaç basit kan testi isteyecektir. Bu testler ağrısız ve kısa sürelidir; sonuçlar genellikle aynı gün veya birkaç gün içinde çıkar.

Yapılabilecek testler

• Açlık kan şekeri testi: en az 8 saat bir şey yemeden alınan kan örneği
• HbA1c testi: son 2-3 aylık ortalama kan şekerini gösterir, açlık gerektirmez
• Şeker yükleme testi (OGTT): şekerli bir içecek içildikten sonra belirli aralıklarla kan şekeri ölçümü
• İdrarda şeker ve keton kontrolü
• Ek olarak böbrek, karaciğer ve kolesterol değerlerine bakılabilir

Randevunuzda neler beklenir

Önce hekiminiz öykünüzü dinler ve muayene eder. Ardından kan testi istenir; sonuç tek başına tanı koymak için yeterli olmayabilir, gerekirse test tekrarlanır. Eğer sonuç sınırda çıkarsa buna 'ön diyabet' denir ve bu durumda yaşam değişiklikleriyle ilerlemeyi durdurmak çoğu zaman mümkündür. Hiçbir test sizi yargılamaz; sadece yol haritası çizer.

Tedavi

Covid-19 sonrası fark edilen diyabetin tedavisi, diğer tip 2 diyabet vakalarından farklı değildir. Amaç kan şekerini güvenli aralıkta tutmak, kendinizi iyi hissetmenizi sağlamak ve uzun vadeli sorunları önlemektir. Tedavi planı kişiye göre düzenlenir ve düzenli kontrollerle güncellenir.

Evde kişisel bakım

• Kan şekerinizi hekiminizin önerdiği sıklıkta ölçün ve sonuçları not edin.
• Öğünlerinizi atlamayın; düzenli ve dengeli beslenmek kan şekerini dengelemenin temelidir.
• Haftada çoğu gün, en az 30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu hareket yapın. Yeni başlıyorsanız 10 dakikalarla başlayın.
• Bol su için; şekerli içecekleri azaltın.
• Uyku düzeninize dikkat edin; yetersiz uyku kan şekerini yükseltebilir.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; küçük yaraları ihmal etmeyin.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin.
• Kontrollerinizi ve testlerinizi ertelemeyin.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı kişinin kan şekeri düzeyine, yaşına ve diğer sağlık sorunlarına göre belirlenir. Çoğu kişide önce beslenme ve hareket düzenlemeleri önerilir. Yeterli olmazsa hekiminiz ağızdan alınan ilaçlar veya insülin gibi tedavilerden uygun olanı planlayabilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna yalnızca hekiminiz karar vermelidir; ilaçları kendi başınıza başlamayın, bırakmayın ya da doz değiştirmeyin. Eczacınız da ilaçlarınızı doğru kullanma konusunda size yardımcı olabilir.

Bu durumla yaşamak

Diyabetle yaşamak, günlük küçük alışkanlıkların bir araya gelmesidir. Düzenli öğünler, biraz hareket, düzenli ölçüm ve kontroller zamanla rutine dönüşür. İlk haftalarda her şey zor gelebilir; bu çok normaldir. Çoğu kişi birkaç ay içinde kendi düzenini bulur ve hayatına eskisi gibi devam eder.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğünlerinizi olabildiğince aynı saatlerde yiyin.
• Tabağınızın yarısını sebze, dörtte birini protein, dörtte birini tam tahıl gibi karbonhidratlarla doldurun.
• Şekerli ve asitli içecekler yerine su veya şekersiz içecekleri tercih edin.
• Günde 6-8 bardak su içmeyi hedefleyin; hekiminiz farklı bir sınır koymadıysa.
• Hareketi hayatınıza yayın: asansör yerine merdiven, kısa mesafelerde yürüyüş.
• Alkol kullanımını hekiminizle konuşun.
• Ayaklarınızı her gün, özellikle taban ve parmak aralarını kontrol edin.

Diyet ve egzersiz

Yemek konusunda katı yasaklar yerine sürdürülebilir değişiklikler daha işe yarar. Beyaz ekmek, hamur işi ve şekerli atıştırmalıkları azaltmak, sebze, baklagil, yoğurt ve tam tahılları artırmak kan şekerini dengeler. Egzersizde amaç zorlanmak değil, düzenli olmaktır. Haftada 150 dakika orta tempolu yürüyüş (günde yaklaşık 30 dakika, haftada 5 gün) iyi bir hedeftir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp veya tansiyon sorununuz varsa hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yeni bir tanı almak kaygı, öfke veya üzüntü yaratabilir; bu duygular çok insanidir. Diyabet yönetimi zaman zaman yorucu gelebilir, 'diyabet yorgunluğu' denilen bu his birçok kişide görülür. Duygularınızı bir yakınınızla veya hekiminizle paylaşmak, gerektiğinde profesyonel destek almak süreci kolaylaştırır. Kendinize karşı sert olmayın; küçük adımlar da değerlidir. Kendinizi çaresiz, umutsuz veya kendinize zarar verme düşüncesi içinde hissederseniz lütfen yalnız kalmayın: 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık kuruluşuna başvurun.

Önleme

Covid-19 sonrası gelişebilecek diyabeti tamamen önlemek garanti edilemez, ancak riski azaltmak büyük ölçüde mümkündür. Sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, dengeli beslenmek ve kontrolleri aksatmamak en güçlü araçlardır. Ön diyabet döneminde yapılan yaşam değişiklikleri, ilerlemeyi çoğu zaman durdurabilir veya geciktirebilir.

Aşılar

Covid-19'a karşı aşılanma, hastalığı daha hafif geçirmenize ve hastalık sonrası oluşabilecek olumsuz etkilerin azalmasına yardımcı olabilir. Aşı ve hatırlatma dozları konusunda güncel bilgiyi hekiminizden veya Sağlık Bakanlığı'nın resmi duyurularından öğrenebilirsiniz. Ayrıca diyabeti olan kişiler için grip ve zatürre aşıları da önerilebilir; bunu hekiminizle konuşun.

Tarama programları

Covid-19 geçirdikten sonra, belirti olmasa bile hastalıktan 3-6 ay sonra bir kez kan şekeri kontrolü yaptırmanız önerilir. Ailede diyabet öyküsü, fazla kilo veya ön diyabet gibi ek riskleriniz varsa bu kontrolü yıllık hale getirmek mantıklıdır. Tarama için aile hekiminize başvurmanız yeterlidir; gerekli testleri yönlendirecektir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kan şekerinin uzun süre yüksek kalması kalp ve damar hastalıkları riskini artırır
• Böbreklerde zamanla hasar gelişebilir
• Gözde retina hasarı ve görme kaybı riski artar
• Ayaklarda sinir hasarı, his kaybı ve iyileşmeyen yaralar oluşabilir
• Cilt ve idrar yolu enfeksiyonları daha sık görülür
• Kan şekerinin aşırı yükselmesi acil tedavi gerektiren durumlara yol açabilir

Uzun vadeli görünüm

Covid-19 sonrası fark edilen diyabet çoğu kişide erken dönemde yakalanır ve iyi yönetilebilir. Düzenli kontroller, dengeli beslenme ve hareketle kan şekeri güvenli aralıkta tutulabilir; birçok kişi yıllarca sorunsuz ve aktif bir yaşam sürdürür. Önemli olan tanıyı görmezden gelmemek ve tedavi planınıza hekiminizle birlikte sadık kalmaktır. Kaygı duyuyorsanız bunu paylaşın; doğru bilgi ve destek, süreci çok daha yönetilebilir kılar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.