Astım Tanısı: Nasıl Konulur, Neler Yapılır?

Genel Bakış

Astım, soluk borusu ve akciğerlerdeki hava yollarının (nefes borularının) uzun süreli iltihaplanmasıyla seyreden bir hastalıktır. Bu hava yolları zaman zaman daralır; hırıltı, nefes darlığı, göğüste sıkışma ve öksürük ortaya çıkar. Astım tanısı dediğimiz şey, bu belirtilerin gerçekten astımdan mı kaynaklandığını anlamak için yapılan değerlendirmelerin bütünüdür. Yani tanı, tek bir testle değil; hastanın anlattıkları, muayene ve nefes testlerinin birlikte yorumlanmasıyla konur.

Evet, astım dünyada ve Türkiye'de oldukça yaygın görülen bir hastalıktır. Hem çocuklarda hem yetişkinlerde sık rastlanır; bu yüzden doktorlar bu belirtilerle gelen kişileri değerlendirirken astımı mutlaka akıllarına getirir.

Astım her yaşta görülebilir. Çoğu zaman çocukluk çağında başlar, ancak yetişkinlikte ilk kez ortaya çıkması da mümkündür. Ailesinde astım, alerji veya egzama (cilt kuruluğu ve kaşıntıyla seyreden bir cilt hastalığı) olan kişilerde daha sık görülür. Sigara dumanına, tozlu ve kirli havaya maruz kalanlarda ve bazı iş kollarında çalışanlarda da risk daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Hırıltılı solunum (nefes alıp verirken ıslık sesi duyulması)
• Nefes darlığı veya nefesin yetmemesi hissi
• Göğüste sıkışma, baskı veya ağırlık hissi
• Özellikle gece ve sabaha karşı artan kuru öksürük
• Belirtilerin gelip geçici olması; iyi dönemlerle kötü dönemlerin birbirini izlemesi
• Egzersiz, soğuk hava, alerjenler, koku veya stresle belirtilerin tetiklenmesi
• Soğuk algınlığı sonrası uzun süre devam eden öksürük

Çocuklarda belirtiler

• Tekrarlayan hırıltı (özellikle üst solunum yolu enfeksiyonları sırasında)
• Gülme, ağlama veya oyun oynarken ortaya çıkan öksürük ve nefes darlığı
• Gece uykudan uyandıran öksürük
• Emzirme veya beslenme sırasında zorlanma, çabuk yorulma
• Sık sık 'bronşit' veya 'göğüs enfeksiyonu' tanısı almak
• Büyüme çağına göre daha az hareketli olma, koşunca çabuk yorulma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nefes darlığı ve çabuk yorulma ön planda olabilir, hırıltı duyulmayabilir
• Uzun yıllar sigara içmiş kişilerde KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) veya kalp yetmezliği ile karışabilir
• Öksürük ve balgam şikâyeti daha belirgin olabilir
• Egzersiz kapasitesinde azalma 'yaşlılığa bağlı' sanılıp gözden kaçabilir
• Başka hastalıklar için kullanılan ilaçlar belirtileri etkileyebileceği için doktorun ilaç listesini bilmesi önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Astımın tam nedeni bilinmiyor; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülüyor.
• Hava yollarındaki uzun süreli iltihaplanma, hava yollarının aşırı duyarlı hale gelmesine ve uyaranlara karşı daralmasına yol açar.
• Alerjenler (ev tozu akarı, polen, hayvan tüyü, küf) belirtileri tetikleyebilir.
• Sigara dumanı, hava kirliliği, keskin kokular ve kimyasal maddeler hava yollarını tahriş eder.
• Solunum yolu enfeksiyonları, özellikle küçük çocuklarda ilk belirtilerin ortaya çıkmasında rol oynayabilir.

Risk faktörleri

• Ailede astım, alerjik nezle veya egzama öyküsü bulunması
• Kişinin kendisinde alerjik hastalık olması
• Anne, baba veya evdeki diğer kişilerin sigara içmesi (pasif içicilik dahil)
• Hava kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerde yaşamak
• Toz, kimyasal madde veya buharın solunduğu işlerde çalışmak
• Çocuklukta geçirilen ağır solunum yolu enfeksiyonları
• Düşük doğum ağırlığı veya erken doğum
• Obezite (aşırı kilo) — belirtilerin daha ağır seyretmesiyle ilişkilidir

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığınız hızla artıyorsa ve dinlenmekle geçmiyorsa
• Dudaklarınızda morarma, konuşmakta güçlük veya bilinç değişikliği varsa — bu durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın
• Rahatlatıcı inhaleriniz işe yaramıyorsa
• Ateş, göğüs ağrısı ve nefes darlığı bir aradaysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Hırıltı, nefes darlığı veya öksürük birkaç haftadan uzun sürüyorsa
• Belirtiler gece uykunuzu bölüyorsa veya günlük işlerinizi zorlaştırıyorsa
• Belirtiler egzersiz, soğuk hava veya belirli ortamlarda tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa
• Çocuğunuzda tekrarlayan hırıltı, öksürük veya beslenme sırasında zorlanma varsa
• Ailenizde astım öyküsü varsa ve sizde de benzer şikâyetler başladıysa

Tanı

Astım tanısı, doktorun sizi dinlemesi ve muayene etmesiyle başlar. Doktor belirtilerin ne zaman, hangi ortamda ve ne sıklıkla ortaya çıktığını, ailede astım veya alerji olup olmadığını, sigara ve meslek öykünüzü sorar. Ardından nefesin gücünü ve hava yollarının açıklığını gösteren solunum testleri istenir. Bazı durumlarda testler birkaç kez tekrarlanır veya ek tetkikler yapılır. Tanıyı koymak için tek bir bulgu yeterli olmayabilir; doktor tüm bilgileri bir arada değerlendirir. Türkiye'de bu süreç genellikle aile hekiminizde başlar ve gerekirse sizi göğüs hastalıkları uzmanına yönlendirir.

Yapılabilecek testler

• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Güçlü ve derin nefes alıp vermeniz istenir; hava yollarının ne kadar açık olduğunu ölçer.
• Bronkodilatör (nefes açıcı) sonrası test: Nefes açıcı bir ilaç uygulandıktan sonra test tekrarlanır; hava yollarının açılması astım lehine bir bulgudur.
• PEF (tepe akım hızı) ölçümü: Evde taşınabilir küçük bir cihazla nefes gücünüzü günlük olarak kaydetmeniz istenebilir.
• Alerji değerlendirmesi: Deri prick testi veya kanda alerji ile ilgili antikorların bakılması (IgE) gibi yöntemlerle tetikleyiciler araştırılabilir.
• Ekshale nitrik oksit (FeNO) ölçümü: Nefesle birlikte verilen havadaki iltihap göstergesine bakılan, üfleme benzeri bir testtir.
• Akciğer grafisi: Astımı taklit edebilecek diğer sorunları dışlamak için istenebilir.
• Kan testleri: Bazı durumlarda iltihap ve alerji göstergeleri için kan örneği alınabilir.
• Egzersiz veya uyaran testleri: Belirtileriniz sadece belirli koşullarda ortaya çıkıyorsa daha özel testler gerekebilir.

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme birkaç randevuya yayılabilir; bu normaldir ve panik yapmanızı gerektirmez. Testler sırasında derin nefes alıp vermeniz istenir, bu da baş dönmesi veya hafif yorgunluk hissi yaratabilir; kısa bir dinlenmeyle geçer. Doktorunuz size belirti günlüğü tutmanızı, kullandığınız ilaçları ve tetikleyicileri not etmenizi önerebilir. Bu bilgiler tanının netleşmesine çok yardımcı olur. Sonuçların ardından doktorunuz size açık bir açıklama yapar ve gerekli görürse tedavi planını birlikte oluşturur.

Tedavi

Astım tanısı konduğunda asıl hedef belirtileri kontrol altına almak, günlük yaşamınızı kısıtlamamak ve atakları önlemektir. Tedavi, hastanın belirtilerinin sıklığına ve şiddetine göre basamak basamak planlanır ve zamanla birlikte gözden geçirilir. Doğru kullanılan tedaviyle çoğu kişi normal bir yaşam sürebilir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği tedaviyi, belirtiler geçse bile düzenli kullanmak
• İnhalerin (nefes yoluyla alınan ilaç cihazı) nasıl kullanılacağını doktorunuza veya eczacınıza mutlaka göstertmek ve tekniğinizi ara sıra kontrol ettirmek
• Bilinen tetikleyicilerden uzak durmak: sigara dumanı, ev tozu, küf, evcil hayvan tüyü, keskin kokular
• Sigara içiyorsanız bırakmak; sigara içilen ortamlarda bulunmamak
• Evde nem ve küf oluşumunu azaltmak, yatak örtülerini düzenli yıkamak
• Belirti günlüğü ve nefes ölçüm kayıtları tutmak; kontrollerde bunları göstermek
• Grip ve benzeri enfeksiyonlara karşı önerilen aşıları doktorunuza sormak
• Soğuk havada dışarı çıkarken atkı ile ağzı ve burnu korumak

Tıbbi tedaviler

Astım tedavisinde iki temel yaklaşım vardır. Birincisi, hava yollarındaki iltihabı azaltmayı amaçlayan ve genellikle her gün düzenli kullanılan 'kontrol edici' inhalerlerdir; bunlar belirtiler olmasa bile kullanılır, çünkü hastalığın temelini ele alır. İkincisi, belirtiler ortaya çıktığında hızlı rahatlama sağlayan 'rahatlatıcı' inhalerlerdir. Doktorunuz belirtilerinizin sıklığına göre hangi yaklaşımın size uygun olduğuna karar verir ve zaman içinde doz veya seçenekleri yeniden düzenleyebilir. Ağızdan alınan bazı tedaviler ve alerjiye yönelik özel yaklaşımlar da bazı hastalarda gündeme gelebilir; bunların hepsi doktor değerlendirmesiyle belirlenir. Bu içerikte ilaç adı veya doz bilgisi yer almaz — bu tür kararlar mutlaka hekiminiz tarafından kişiye özel verilmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astımın kendisi için rutin bir cerrahi tedavi yoktur. Cerrahi, ancak astımdan bağımsız olarak ortaya çıkan başka bir sağlık sorunu için gerekli olabilir ve bu durumda göğüs hastalıkları uzmanı ile cerrah birlikte değerlendirme yapar.

Bu durumla yaşamak

Astımla yaşamak, hastalığınızı tanımayı ve onu yönetmeyi öğrenmek demektir. Çoğu kişi, tedavi planına uyduğunda ve tetikleyicilerini bildiğinde günlük hayatını neredeyse hiç kısıtlanmadan sürdürür. Belirtilerinizi erken fark etmek, ne zaman doktorunuza başvuracağınızı bilmek size güven verir. Bir 'astım eylem planı' — yani belirtiler arttığında ne yapacağınızı adım adım gösteren yazılı bir plan — doktorunuzla birlikte hazırlanabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli, tempolu ama nefesinizi zorlamayan hareket; yüzmek ve yürüyüş birçok kişi için iyi seçeneklerdir
• Egzersiz öncesi doktorunuzun önerdiği hazırlığı planlamak; soğuk ve kuru havada açık havada yoğun egzersizden kaçınmak
• Uyku düzenine dikkat etmek; gece belirtileri artıyorsa bunu not etmek
• Kilo yönetimi; fazla kilo nefes almayı zorlaştırabilir
• Stres ve kaygıyı azaltmaya yönelik nefes ve gevşeme çalışmaları
• Evde ve iş yerinde temizlik ürünlerinin ve kokuların yoğun kullanımından kaçınmak
• Belirtileri tetiklediğini fark ettiğiniz besin veya ortamları not etmek

Diyet ve egzersiz

Astım için özel bir 'yasaklı besin listesi' yoktur; dengeli ve çeşitli beslenmek genel sağlığınız için en doğrusudur. Egzersiz ise astımlı kişiler için genellikle faydalıdır ve akciğer kapasitesini destekler. Önemli olan, egzersizi doktorunuzun önerdiği şekilde planlamak ve belirtiler ortaya çıkarsa durup dinlenmektir. Düzenli egzersiz yapan astımlı kişiler çoğu zaman kendilerini daha iyi hisseder.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Astım gibi uzun süreli bir hastalıkla yaşamak zaman zaman kaygı, endişe veya yorgunluk hissi yaratabilir; bu çok anlaşılır bir durumdur. Kaygı bazen belirtileri daha yoğun hissetmenize yol açabilir, bu da bir kısır döngü oluşturabilir. Duygularınızı doktorunuzla paylaşmanız, gerekirse ruh sağlığı uzmanına yönlendirilmenizi istemeniz önemlidir. Türkiye'de acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz. Unutmayın: yardım istemek güçlülük göstergesidir.

Önleme

Astımın tamamen önlenmesi her zaman mümkün değildir; ancak riski azaltmak ve belirtileri kontrol altında tutmak için yapılabilecekler vardır. Sigara dumanından uzak durmak, hava kirliliğinin yoğun olduğu ortamlarda dikkatli olmak, evde küf ve nemi azaltmak, mesleki kimyasallara maruz kalan işlerde koruyucu ekipman kullanmak bu adımların başında gelir. Astım tanısı olan kişilerde ise 'önleme' daha çok atakları önlemek anlamına gelir: tetikleyicilerden kaçınmak, tedaviyi düzenli sürdürmek ve kontrolleri aksatmamak atak riskini belirgin şekilde azaltır.

Aşılar

Solunum yolu enfeksiyonları astım belirtilerini alevlendirebildiği için doktorunuz mevsimsel grip aşısını ve uygun görürse zatürre ile ilgili aşıları önerebilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu ve zamanlamasını Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerileri doğrultusunda doktorunuza veya eczacınıza danışın.

Tarama programları

Astım için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama programı yoktur. Bunun yerine, belirtileri olan kişilerin değerlendirilmesi esastır. Yani nefes darlığı, hırıltı veya uzun süren öksürük gibi şikâyetleriniz varsa tarama beklemeden bir hekime başvurmanız en doğru yaklaşımdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin sıklaşması ve günlük yaşamın, işin veya okulun aksaması
• Gece uykusunun sık bölünmesi ve gündüz yorgunluğu
• Astım ataklarının (alevlenmelerin) daha sık ve daha ağır geçmesi
• Acil servise başvuru ve hastanede yatış ihtiyacının artması
• Uzun süreli kontrolsüzlükte hava yollarında kalıcı daralma gelişebilmesi
• Egzersizden ve sosyal etkinliklerden uzaklaşma, yaşam kalitesinin düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Astım tanısı almak, kısıtlı bir hayat yaşayacağınız anlamına gelmez. Doğru tanı ve düzenli takip ile astımlı kişilerin büyük çoğunluğu belirtilerini kontrol altında tutar; çalışır, spor yapar, seyahat eder ve sevdikleriyle vakit geçirir. Anahtar, tedavinizi aksatmamak ve kontrollerinizi sürdürmektir. Belirtileriniz değiştiğinde bunu hekiminizle paylaşmanız, planınızın size uygun şekilde güncellenmesini sağlar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.