Diyaliz: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Diyaliz, böbrekler artık kanı yeterince temizleyemediğinde bu işi bir makine ya da karın içindeki ince zar yardımıyla yapan bir tedavidir. Böbrekler normalde kandan atık maddeleri ve fazla suyu süzer, vücudun tuz ve mineral dengesini ayarlar. Böbrek işlevi ileri derecede azaldığında bu görevlerin bir kısmı diyalizle yerine getirilir. Diyaliz bir hastalık değil, bir tedavi yöntemidir; amacı kişinin kendini daha iyi hissetmesini ve günlük yaşamını sürdürebilmesini sağlamaktır.

Böbrek yetmezliği dünyada ve Türkiye'de sık görülen bir sağlık sorunudur ve her yıl pek çok kişi diyaliz tedavisine başlar. Türkiye'de diyaliz merkezleri yaygındır; çoğu il ve ilçede tedaviye ulaşmak mümkündür.

Diyaliz en sık ileri evre kronik (uzun süreli) böbrek hastalığı olan yetişkinlerde gerekir; diyabet ve yüksek tansiyon en önemli nedenlerdir. Çocuklar ve yaşlılar da diyalize ihtiyaç duyabilir. Ani gelişen böbrek hasarı olan kişilerde ise kısa süreli diyaliz gerekebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşırı yorgunluk, halsizlik ve dikkat toplamakta güçlük
• Ayaklarda, bacaklarda ve yüzde şişlik (ödem)
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Bulantı, iştahsızlık, ağızda metal tadı
• Nefes darlığı, merdiven çıkarken zorlanma
• Ciltte kuruluk ve yaygın kaşıntı
• Uyku sorunları ve özellikle geceleri kas krampları
• İlaçlarla kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon

Çocuklarda belirtiler

• Büyümenin yavaşlaması ve yaşıtlarına göre kilo alamama
• İştahsızlık ve yemek yemeyi reddetme
• Çabuk yorulma, oyun oynamak istememe
• Okulda dikkat güçlüğü ve ders başarısında düşme
• Yüzde ve göz kapaklarında şişlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirgin halsizlik ve çabuk yorulma
• Baş dönmesi ve düşme eğilimi
• Unutkanlık, dalgınlık veya ani bilinç bulanıklığı
• Diyaliz seansı sırasında tansiyon düşmesi
• İştah kaybı ve kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• Diyabetin (şeker hastalığı) böbreklerde yaptığı uzun süreli hasar
• Yıllarca süren yüksek tansiyon
• Böbrek dokusunun iltihabı ile seyreden hastalıklar (glomerülonefrit gibi)
• Bazı kalıtsal böbrek hastalıkları (polikistik böbrek hastalığı gibi)
• Tekrarlayan idrar yolu ve böbrek enfeksiyonları, idrar yolunda tıkanıklık
• Ani gelişen böbrek hasarı: ağır enfeksiyon, şok, bazı ilaçlar veya zararlı maddeler

Risk faktörleri

• Diyabet ve yüksek tansiyon
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü
• İleri yaş
• Obezite, hareketsiz yaşam ve sigara kullanımı
• Kalp ve damar hastalıkları
• Ağrı kesicilerin bilinçsiz ve uzun süreli kullanımı
• Sık tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı veya dinlenirken bile zor nefes alma
• Hızlı kilo artışı ile birlikte yaygın şişlik
• Diyaliz giriş yerinde kızarıklık, akıntı veya ateş
• Diyaliz seansını kaçırdıysanız ya da kendinizi belirgin kötü hissediyorsanız
• Geçmeyen bulantı, kusma veya şiddetli kas krampları

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli yorgunluk, iştahsızlık veya kilo kaybı
• Bacaklarda ve yüzde tekrarlayan şişlik
• İdrar miktarında azalma veya idrar renginde değişiklik
• Diyabet veya yüksek tansiyonunuz varsa düzenli böbrek kontrolü
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü varsa doktorunuzla görüşmek

Tanı

Diyalize başlama kararı tek bir testin sonucuna bakılarak verilmez. Doktorunuz böbrek işlevini gösteren kan testlerini, belirtilerinizi, genel sağlık durumunuzu ve günlük yaşam koşullarınızı birlikte değerlendirir. Bu değerlendirme genellikle böbrek (nefroloji) uzmanı tarafından yapılır. Amaç, diyalize ne zaman ve hangi yöntemle başlanacağına sizinle birlikte karar vermektir.

Yapılabilecek testler

• Kan kreatinin ve böbrek işlevi hesaplaması (eGFR denilen tahmini süzme değeri)
• Üre, potasyum, sodyum, kalsiyum ve fosfor düzeyleri
• Tam kan sayımı (kansızlık olup olmadığını görmek için)
• İdrar tahlili ve idrarda protein ölçümü
• Böbrek ultrasonu gibi görüntüleme incelemeleri
• Gerektiğinde böbrek biyopsisi (küçük bir doku örneği alınması)
• Damar yapısının uygunluğunu görmek için damar değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme sonrasında hangi yöntemin size daha uygun olduğu konuşulur. Hemodiyaliz düşünülüyorsa kolda damar yolu (fistül) hazırlanması birkaç hafta sürebilir; periton diyalizinde ise karın bölgesine ince bir kateter yerleştirilir. İlk seanslar genellikle daha kısa ve daha yavaş yapılır, böylece vücudunuz sürece alışır. Tedavi ekibi size beslenme, sıvı alımı ve günlük yaşam konusunda eğitim verir.

Tedavi

Diyaliz tedavisinin iki ana yolu vardır. Hemodiyalizde kan bir makineden geçirilerek temizlenir; genellikle haftada birkaç seans, merkezde uygulanır. Periton diyalizinde ise karın boşluğuna verilen özel bir sıvı, karın içindeki zar aracılığıyla atık maddeleri toplar ve daha sonra dışarı alınır; bu yöntem çoğu zaman evde, eğitim alındıktan sonra kendiniz tarafından uygulanabilir. Uygun kişilerde böbrek nakli, uzun dönemde en iyi sonuçları verebilen seçenektir. Hangi yöntemin sizin için doğru olduğu; sağlık durumunuz, yaşam biçiminiz ve tercihleriniz doğrultusunda hekiminizle birlikte belirlenir.

Evde kişisel bakım

• Diyaliz seanslarını düzenli olarak kaçırmadan sürdürün.
• Doktorunuzun önerdiği sıvı miktarına günlük olarak uyun.
• Her gün aynı koşulda kilo ölçün ve not edin; hızlı artışları bildirin.
• Tansiyonunuzu düzenli ölçün ve kaydedin.
• Damar yolunuzu veya kateterinizi temiz ve kuru tutun; bölgeyi zorlamayın.
• Reçete edilen ilaçları önerildiği şekilde kullanın, kendi başınıza değiştirmeyin.
• Ateş, titreme veya giriş yerinde kızarıklık olursa vakit kaybetmeden bildirin.

Tıbbi tedaviler

Diyalizin kendisi bir makine ya da özel sıvılarla yapılan bir tedavidir. Bunun yanında doktorunuz; tansiyon, kansızlık, kemik sağlığı, mineral dengesi, kaşıntı ve beslenme ile ilgili sorunlar için ek tedaviler önerebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, dozuna ve kullanım şekline yalnızca sizi takip eden hekim karar verir. İlaçlarınızı önerildiği gibi kullanın; kendi başınıza doz değiştirmeyin veya yeni bir ürün başlamayın. Bitkisel ürünler dahil her türlü ek takviyeyi kullanmadan önce mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Diyaliz için kolda damar yolu (fistül) oluşturulması, kateter yerleştirilmesi veya karın zarı kateterinin takılması küçük cerrahi işlemlerdir ve genellikle kısa sürede toparlanılır. Ayrıca uygun hastalarda böbrek nakli, diyalize göre daha iyi bir uzun dönem seçenek olabilir. Nakil uygunluğu ve zamanlaması, nakil merkezi ve hekimlerinizle birlikte değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Diyaliz, günlük yaşamın bir parçası haline gelir ama hayatın tamamı değildir. Seans günlerini ve saatlerini önceden planlamak, iş ve aile yaşamınızı buna göre düzenlemek işinizi kolaylaştırır. Pek çok kişi çalışmaya, seyahat etmeye ve hobilerine devam eder; seyahat öncesinde gideceğiniz yerdeki diyaliz merkeziyle önceden iletişime geçmeniz yeterlidir. Kendinizi iyi hissettiğiniz günlerde hafif tempolu aktiviteler planlamak moralinizi yükseltir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın.
• Alkol kullanımı konusunda hekiminize danışın.
• Uykunuzu düzenli hale getirin; yeterince dinlenin.
• Ağız ve diş sağlığına özen gösterin; enfeksiyon riskini azaltır.
• Grip ve benzeri enfeksiyonlara karşı doktorunuzun önerdiği koruyucu adımları izleyin.
• Seyahat ve iş planlarınızı tedavi ekibinizle paylaşın.

Diyet ve egzersiz

Beslenme, diyaliz tedavisinin en önemli parçalarından biridir. Tuz, potasyum, fosfor ve sıvı alımı kişiye göre ayarlanır; bu nedenle genel bir liste yerine size özel bir plan gerekir. Bir diyetisyenle çalışmak, neyi ne kadar yiyebileceğinizi öğrenmenin en güvenli yoludur. Protein ihtiyacınız da diyaliz türüne göre değişir. Egzersiz konusunda ise yürüyüş, hafif germe ve kuvvetlendirme hareketleri çoğu kişiye iyi gelir; ancak damar yolu bulunan kolda ağır kaldırmaktan kaçının ve yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diyaliz hem bedeni hem de duyguları etkileyen bir süreçtir. Yorgunluk, öfke, üzüntü, geleceğe dair kaygı ve sosyal yaşamdan uzaklaşma hissi oldukça yaygındır ve bunları yaşamak son derece anlaşılır. Bu duyguları bir yakınınızla, tedavi ekibinizle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmak ciddi biçimde rahatlatıcı olabilir. Eğer kendinizi umutsuz, çaresiz hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri geliyorsa, lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil sağlık hizmetine başvurun. Bu durumların konuşulabilir olduğunu ve destek almanın güçsüzlük değil, kendinize gösterdiğiniz özen olduğunu unutmayın.

Önleme

Diyaliz ihtiyacının önüne her zaman geçilemez, ancak böbrek hastalığının ilerlemesi çoğu zaman yavaşlatılabilir. Bunun için kan şekerini ve tansiyonu hedef aralıkta tutmak, böbreklere zarar verebilecek ağrı kesici ve benzeri ilaçları bilinçsiz kullanmamak, yeterli su içmek, sigarayı bırakmak ve düzenli kontrolleri aksatmamak en önemli adımlardır. Sağlık Bakanlığı'nın sağlıklı yaşam önerileri ve aile hekimliği kontrolleri bu konuda yol gösterici olabilir.

Aşılar

Diyaliz hastalarında bazı enfeksiyonlar daha ağır seyredebildiği için aşılar önem taşır. Hangi aşıların ve hangi aralıklarla yapılacağı kişiye göre değişir; bu konuyu tedavi ekibinizle veya aile hekiminizle görüşün.

Tarama programları

Diyabet, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalığı olan kişilerde ya da ailesinde böbrek hastalığı bulunanlarda böbrek işlevi testlerinin düzenli yapılması önerilir. Bu basit kan ve idrar testleri, sorun henüz erken dönemdeyken fark edilmesini sağlar. Kontrol sıklığını aile hekiminiz belirleyebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Vücutta tehlikeli düzeyde sıvı birikmesi ve akciğerlerde su toplanması
• Kan potasyumunun yükselmesine bağlı kalp ritmi bozuklukları
• Kalp ve damar hastalıkları riskinde artış
• Kansızlık ve buna bağlı şiddetli halsizlik
• Kemiklerin zayıflaması ve kırık riski
• Sinir hasarına bağlı uyuşma, karıncalanma ve kas güçsüzlüğü
• Bağışıklığın zayıflaması ve enfeksiyonlara yatkınlık

Uzun vadeli görünüm

Diyaliz, böbrek yetmezliği olan kişilerin yaşamını sürdürebilmesini ve çoğu zaman günlük işlerine devam edebilmesini sağlayan güçlü bir tedavidir. Tedaviye uyum, beslenme ve sıvı dengesine dikkat, düzenli kontroller ve destek almak sonuçları belirgin biçimde iyileştirir. Uygun kişilerde böbrek nakli uzun dönemde çok daha iyi bir seçenek olabilir. Herkesin süreci farklıdır; kendi durumunuzla ilgili en doğru bilgiyi tedavi ekibinizden alabilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.