İshal ile Birlikte Trombositopeni (Düşük Trombosit Sayısı)

Genel Bakış

İshal, dışkının normalden daha sulu ve daha sık gelmesidir. Trombositopeni ise kandaki trombositlerin, yani kanın pıhtılaşmasına yardım eden küçük hücrelerin sayısının normalden düşük olması demektir. Bu iki durum bazen aynı kişide birlikte ortaya çıkar. Tek başına ishal çok yaygındır ve çoğu zaman birkaç günde kendiliğinden geçer. Trombosit sayısının biraz düşmesi de her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Yine de ikisinin bir arada görülmesi, altta yatan bir nedenin araştırılması için bir işaret olabilir. Bu nedenle bir sağlık kuruluşuna başvurup değerlendirilmek önemlidir.

İshal tek başına toplumda çok sık görülür. Trombosit sayısının hafif düşmesi de bazı enfeksiyonlar sırasında ya da bazı ilaçların etkisiyle zaman zaman görülebilir. Ancak ikisinin aynı anda ve belirgin şekilde ortaya çıkması daha az rastlanan bir durumdur ve bu yüzden dikkatle değerlendirilmesi önerilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sulu, sık dışkılama ve karın ağrısı ya da kramplar
• Bulantı, bazen kusma, iştah azalması
• Halsizlik, baş ağrısı, hafif ateş
• Ağız kuruluğu, az idrara çıkma, idrarın koyulaşması (susuzluk belirtileri)
• Ciltte kolay morarma, çürük gibi lekeler
• Ciltte toplu iğne başı büyüklüğünde kırmızı-mor noktalar (tıpta peteşi denir; kanama eğiliminin işareti olabilir)
• Burun kanaması, diş eti kanaması
• Dışkıda kan veya siyah, katran gibi dışkı
• Kadınlarda normalden yoğun adet kanaması

Çocuklarda belirtiler

• Bezinde normalden az ıslaklık, uzun süre idrar yapmama
• Ağız ve dilde kuruluk, ağlarken gözyaşı gelmemesi
• Gözlerin içe çökmesi, bıngıldağın (bebeğin başındaki yumuşak bölge) çökük görünmesi
• Huzursuzluk ya da tam tersi, normalden çok uyku hali ve zor uyandırılma
• Ciltte aniden beliren küçük kırmızı-mor noktalar veya morluklar
• Burun kanaması, diş eti kanaması gibi durmayan küçük kanamalar

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Susuzluk belirtileri daha hızlı gelişebilir: baş dönmesi, ayağa kalkınca göz kararması
• Kafa karışıklığı, dalgınlık, ani halsizlik (susuzluk veya enfeksiyonun ilk belirtisi olabilir)
• Düşme ve denge sorunları
• Kolay morarma, ciltte yaygın kırmızı noktalar
• İdrar miktarının azalması ve böbrek işlevlerinin etkilenmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Enfeksiyonlar: virüsler, bazı bakteriler ve parazitler hem ishale hem de trombosit sayısında geçici düşüşe yol açabilir.
• Bazı bakterilerin yol açtığı özel bir durum: özellikle az pişmiş et veya kirli sudan bulaşan bazı mikroplar, ishalle birlikte kan hücrelerini etkileyen ciddi bir tabloya (hemolitik üremik sendrom) neden olabilir; bu durum acil değerlendirme gerektirir.
• İlaçlar: bazı ağrı kesiciler, kan sulandırıcılar, antibiyotikler ve bazı uzun süreli tedaviler trombosit sayısını etkileyebilir; ishal de bazı ilaçların yan etkisi olabilir.
• Bağışıklık sisteminin trombositlere karşı çalışması (immün trombositopeni denir): trombositler normal üretilse bile vücut tarafından daha hızlı yıkılır.
• Kemik iliği sorunları: kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğini etkileyen hastalıklar trombosit üretimini azaltabilir.
• Karaciğer hastalıkları ve dalak büyümesi: trombositler dalakta daha fazla tutulabilir.
• Aşırı alkol kullanımı, B12 vitamini veya folik asit eksikliği gibi beslenmeyle ilgili durumlar.
• Bazı romatizmal ve otoimmün hastalıklar, tiroid sorunları ve gebelikle ilişkili değişiklikler.

Risk faktörleri

• Bağışıklık sisteminin zayıf olması (örneğin kanser tedavisi görmek, organ nakli, bazı kronik hastalıklar)
• Karaciğer hastalığı veya aşırı alkol kullanımı
• Kan sulandırıcı ya da trombositi etkileyebilen ilaçların kullanımı
• Yakın zamanda geçirilmiş viral enfeksiyon
• Temiz olmayan su veya az pişmiş gıda tüketimi, hijyen koşullarının sınırlı olduğu bölgelere seyahat
• Çiftlik hayvanlarıyla veya evcil hayvanlarla yakın temas
• Ailede kan hastalıkları ya da otoimmün hastalık öyküsü
• Gebelik ve doğum sonrası dönem

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dışkıda kan, siyah dışkı veya kanlı kusma varsa
• Ciltte aniden kırmızı-mor noktalar çıktıysa ya da nedensiz morarma ve kanama varsa
• Yüksek ateş, şiddetli karın ağrısı veya sürekli kusma varsa
• Susuzluk belirtileri belirginse: ağız kuruluğu, çok az idrar, baş dönmesi, halsizlik
• Bebeklerde bezin uzun süre kuru kalması, uyku hali veya huzursuzluk varsa
• Yaşlı bir yakınınızda ani kafa karışıklığı veya düşme olduysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal 2-3 günden uzun sürüyorsa veya sık sık tekrarlıyorsa
• Kilo kaybı, iştahsızlık ya da sürekli halsizlik varsa
• Kan tahlilinde trombosit sayısının düşük olduğu daha önce söylendiyse
• Kullandığınız ilaçları değiştirmeyi düşünüyorsanız, önce hekiminize danışmak için
• Seyahat sonrası ortaya çıkan ve geçmeyen ishalde

Tanı

Hekiminiz önce sizi dinler: ishal ne zaman başladı, kaç kez oluyor, kan var mı, ateş var mı, yeni bir ilaç kullandınız mı, seyahat ettiniz mi? Ardından muayenede susuzluk belirtilerine, karın muayenesine ve ciltte morarma ya da kırmızı noktalar olup olmadığına bakar. Tanı çoğu zaman basit kan ve dışkı testleriyle netleşir.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı: trombosit sayısını ve diğer kan hücrelerini gösterir, gerekirse birkaç gün arayla tekrarlanır
• Dışkı incelemesi: mikrop, parazit veya gizli kan aranması
• Böbrek işlevleri, elektrolitler ve karaciğer testleri: susuzluk ve vücut dengesinin değerlendirilmesi
• Gerekirse karın ultrasonu ya da dalak ve karaciğerin görüntülenmesi
• Şüpheli durumlarda ek kan testleri (bağışıklıkla ilgili nedenlerin araştırılması)
• Bazen kemik iliği değerlendirmesi; bu yalnızca hekim gerekli görürse yapılır

Randevunuzda neler beklenir

Süreç genellikle birkaç basamakta ilerler. İlk muayenede sıvı açığınız değerlendirilir ve gerekirse ağızdan ya da damardan sıvı desteği verilir. Trombosit sayısı düşükse hekiminiz testi belirli aralıklarla tekrarlayarak seyri izlemek isteyebilir. Bazı durumlarda sonuçlar birkaç gün içinde gelir ve tedavi planı buna göre şekillenir. Bu süreçte sorularınızı not alıp hekiminize sormanız işinizi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavinin temeli iki başlıktır: vücudun kaybettiği su ve tuzu yerine koymak ve altta yatan nedeni araştırıp ona göre yol almak. Trombosit sayısı belirgin düşükse ya da kanama bulgusu varsa, hekiminiz sizi daha yakından izlemek isteyebilir. Tedavi planı kişiye göre değişir; bu yüzden kendi başınıza ilaç başlamamak önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Eczaneden alabileceğiniz ağızdan sıvı-elektrolit çözeltilerini kullanın; bu çözeltiler su ve tuzu birlikte yerine koyar.
• Su, ayran gibi hafif içeceklerle sık sık küçük yudumlar alın; çok şekerli ve gazlı içeceklerden kaçının.
• Küçük porsiyonlarla sık sık yiyin; pirinç, patates, muz, yoğurt, tost gibi mideyi yormayan gıdalar tercih edilebilir.
• İshal geçene kadar yağlı, çok baharatlı ve ağır yemeklerden uzak durun.
• Dinlenin; tuvalete yakın olmak için evde kalmanız ve işe ara vermeniz iyileşmeyi kolaylaştırır.
• Ellerinizi sabunla sık sık yıkayın, tuvalet sonrası ve yemek öncesinde özellikle dikkat edin.
• Hekiminize danışmadan ağrı kesici, kan sulandırıcı veya ishal kesici ilaç kullanmayın; bazı ilaçlar trombositleri ya da tabloyu etkileyebilir.
• Belirtilerinizi, dışkı sıklığını ve içtiğiniz sıvı miktarını kısa notlar halinde takip edin, hekiminize göstermek işinizi kolaylaştırır.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz önce nedeni belirlemeye çalışır ve tedaviyi buna göre planlar. Susuzluk varsa ağızdan ya da damar yoluyla sıvı ve elektrolit desteği verilir. Enfeksiyon düşünülüyorsa bazı durumlarda mikroba yönelik tedavi gerekebilir; bu kararı hekim verir. Trombosit düşüklüğü belirginse nedene yönelik yaklaşımlar uygulanır ve kanama riski açısından izlem yapılır. Bazı hastaların hastanede bir süre gözlem altında tutulması gerekebilir. Tüm bu adımlar kişiye özel planlanır ve ilaçlarla ilgili tüm kararlar hekiminiz tarafından verilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu durumda cerrahi genellikle gerekli değildir. Ancak altta yatan nedenler arasında dalak büyümesi ya da tedaviye yanıt vermeyen bazı tablolar varsa, hekiminiz ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirme yapabilir. Ameliyat seçeneği ancak özel durumlarda ve uzman değerlendirmesiyle gündeme gelir.

Bu durumla yaşamak

İyileşirken günlerinizi biraz yavaşlatmak faydalı olur. Yanınızda su bulundurun, tuvalet ihtiyacınızı ertelemeyin, dinlenmeye zaman ayırın. Trombosit sayınız düşükken çarpma ve düşme riski olan aktivitelerden, temaslı sporlardan bir süre uzak durmak iyi bir fikirdir. Basit bir deftere belirtilerinizi, içtiklerinizi ve kontrollerinizi not etmek, hekiminize durumunuzu anlatmayı kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• El hijyenine dikkat edin; sabun ve suyla en az 20 saniye yıkayın.
• Musluk suyunun güvenilir olmadığı dönemlerde veya yerlerde kaynatılmış ya da kapalı ambalajlı suyu tercih edin.
• Sebze ve meyveleri iyice yıkayın; et, tavuk ve yumurtayı iyice pişirin.
• Alkol kullanımını sınırlayın ya da hekiminizin önerisine uyun.
• Yeni bir ilaç veya bitkisel ürün başlamadan önce eczacınıza ya da hekiminize danışın.
• Uykunuzu düzenli tutun; dinlenme bağışıklık sistemini destekler.

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde hafif ve kolay sindirilen gıdalar iyi gelir: pirinç, patates, muz, yoğurt, haşlanmış sebze, tost gibi. İshal azaldıkça beslenmeyi yavaş yavaş normale döndürebilirsiniz. Ağızdan sıvı çözeltileri ve su, en önemli desteklerdir. Egzersiz konusunda acele etmeyin; kendinizi iyi hissettiğinizde kısa yürüyüşlerle başlayın. Trombosit sayınız düşükse, özellikle düşme veya darbe riski taşıyan sporlar için hekiminize danışmadan başlamayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Beklemek ve belirsizlik yorucu olabilir. Kaygı, uyku sorunları ya da sürekli internette belirti arama isteği bu dönemde çok yaygındır ve anlaşılır bir tepkidir. Güvendiğiniz biriyle konuşmak, sorularınızı bir kenara yazıp hekiminize sormak ve sosyal medyadaki bilgi kirliliğinden uzak durmak iyi gelir. Kaygınız günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabileceğinizi hatırlatmak isteriz.

Önleme

Her zaman tamamen önlenemese de riski azaltmak mümkündür. En etkili adımlar el hijyeni, güvenli su ve gıda, gerekli aşılar ve ilaçların bilinçli kullanımıdır. Trombosit sayısını etkileyebilecek bir ilaç kullanıyorsanız düzenli kontrolleri aksatmamak da önemlidir.

Aşılar

Bebeklerde ishale yol açan rotavirüs için aşı seçenekleri vardır; ülkemizde uygulanıp uygulanmayacağı ve zamanlaması için çocuk hekiminize danışabilirsiniz. Ayrıca genel aşı takviminizdeki aşıları tamamlamak, bazı enfeksiyonlara bağlı komplikasyon riskini azaltır. Sağlık Bakanlığı'nın güncel aşı önerilerini aile sağlığı merkezinizden öğrenebilirsiniz.

Tarama programları

İshal ve trombositopeni için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak trombosit sayınızın düşük olduğu daha önce fark edildiyse, karaciğer hastalığınız varsa veya trombositleri etkileyebilecek bir ilaç kullanıyorsanız, hekiminiz belirli aralıklarla kan sayımı kontrolü önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ciddi susuzluk (dehidratasyon): ağız kuruluğu, az idrar, baş dönmesi, bayılma
• Elektrolit dengesizliği: özellikle potasyum kaybına bağlı kas güçsüzlüğü ve ritim sorunları
• Böbrek işlevlerinde geçici ya da kalıcı bozulma
• Trombosit düşüklüğüne bağlı kanama: burun kanaması, diş eti kanaması, mide-bağırsak kanaması, cilt altı kanamalar
• Kansızlık ve halsizlik
• Enfeksiyonun yayılması ve ağır seyretmesi (nadir ama ciddi bir durum)
• Bazı bakteri enfeksiyonlarında böbrek ve kan hücrelerini etkileyen ağır tablolar

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki, ishale bağlı gelişen hafif trombosit düşüşleri çoğu kişide birkaç gün ile birkaç hafta içinde düzelir ve kişi normal yaşamına döner. Sıvı dengesini iyi korumak, belirtileri takip etmek ve kontrolleri aksatmamak bu süreci kolaylaştırır. Bazı kişilerde altta yatan bir neden bulunur ve ona yönelik bir izlem gerekebilir; bu da çoğu zaman yönetilebilir bir durumdur. Hekiminizle açık iletişimde kalmak, sürecin en güvenilir yol arkadaşıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.