Gut Hastalığına Diyetim mi Yol Açtı?

Genel Bakış

Gut, eklemlerde ani ve şiddetli ağrıya yol açan bir artrit (eklem iltihabı) türüdür. Vücudumuzda 'ürik asit' adı verilen bir atık madde oluşur. Bu madde normalde kanda az miktarda bulunur ve böbrekler aracılığıyla idrarla dışarı atılır. Ürik asit düzeyi yükseldiğinde kanda küçük, iğne benzeri kristaller oluşabilir. Bu kristaller bir ekleme yerleştiğinde bağışıklık sistemi onları yabancı bir şey sanıp saldırır. Sonuç; kızarıklık, şişlik, ısı artışı ve dayanılması zor bir ağrıdır.

Evet, gut yaygın görülen bir hastalıktır. Türkiye'de ve dünyada özellikle erkeklerde daha sık rastlanır. Sıklığı yaşla birlikte artar.

Gut en çok 40 yaş üzeri erkeklerde görülür. Kadınlarda ise genellikle menopozdan sonra ortaya çıkar. Ailesinde gut öyküsü olanlar, fazla kilolu kişiler, böbrek hastalığı olanlar ve bazı ilaçları düzenli kullananlar daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda çok nadirdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aniden başlayan, genellikle gece uykudan uyandıran şiddetli eklem ağrısı
• En sık ayak başparmağı ekleminde; bunun yanında ayak bileği, diz, el ve dirsek eklemlerinde görülebilir
• Eklemde şişlik, kızarıklık ve dokunulduğunda sıcaklık hissi
• Eklemin üzerindeki derinin gergin ve parlak görünmesi
• Ağrı nedeniyle eklemi hareket ettirememe, üzerine basamama
• Atağın birkaç gün ile birkaç hafta arasında yavaşça geçmesi ve ataklar arasında genellikle hiç belirti olmaması

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda gut çok nadirdir; görüldüğünde genellikle altta yatan genetik veya böbrekle ilgili bir neden araştırılır.
• Çocukta eklem şişliği ve ağrısı varsa bu gut olmayabilir; başka romatizmal hastalıklar da düşünülebilir ve mutlaka doktor değerlendirmesi gerekir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta gut bazen ayak başparmağı yerine diz, el veya omuz gibi farklı eklemlerde görülebilir.
• Yaşla birlikte böbrek fonksiyonları azaldığı ve genellikle birden fazla ilaç kullanıldığı için hastalık farklı seyredebilir.
• Şişlik ve ağrı, kireçlenme (osteoartrit) veya başka eklem sorunlarıyla karıştırılabilir; doğru tanı için doktora başvurmak önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kandaki ürik asit yüksekliği (hiperürizemi): Çoğu kişide asıl neden, böbreklerin ürik asidi yeterince hızlı atamamasıdır.
• Pürin adı verilen maddeler parçalandığında ürik asit oluşur. Pürin hem vücudun kendisinde üretilir hem de bazı besinlerde bulunur.
• Genetik yatkınlık: Ailede gut öyküsü varsa risk artar; bu, sorumluluğun sizde olduğu anlamına gelmez.
• Beslenme ve yaşam tarzı: Sakatat, kırmızı et, bazı deniz ürünleri, bira ve şekerli içecekler ürik asidi yükseltebilir. Ancak beslenme genellikle tablonun bir parçasıdır, tek başına nedeni değildir.
• Bazı sağlık durumları (böbrek hastalığı, tiroid sorunları, bazı kan hastalıkları) ve bazı ilaçlar ürik asit düzeyini etkileyebilir.

Risk faktörleri

• Erkek olmak ve 40 yaşın üzerinde olmak
• Kadınlarda menopoz sonrası dönem
• Ailede gut veya böbrek taşı öyküsü
• Fazla kilo veya obezite
• Düzenli ve aşırı alkol tüketimi, özellikle bira
• Şekerli içecekler ve fruktoz (meyve şekeri) bakımından zengin hazır ürünlerin sık tüketimi
• Böbrek hastalığı veya böbrek fonksiyonlarının azalması
• Bazı tansiyon ve idrar söktürücü ilaçların kullanımı (bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın; doktorunuza danışın)
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol gibi eşlik eden durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ateşle birlikte sıcak, şiş ve kızarık bir eklem varsa aynı gün doktora başvurun.
• İlk kez gut atağı yaşadığınızı düşünüyorsanız tanı için vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna gidin.
• Ağrı çok şiddetliyse ve eklemi hiç kullanamıyorsanız.
• Bel veya kasıkta şiddetli ağrı ya da idrarda kan varsa.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ataklar tekrarlıyorsa veya sıklaşıyorsa
• Ailenizde gut öyküsü varsa ve eklem ağrıları yaşıyorsanız
• Fazla kilonuz varsa, böbrek hastalığınız varsa veya düzenli ilaç kullanıyorsanız
• Ataklar arasında ürik asit düzeyinizin takip edilmesi gerekiyorsa
• Beslenme ve yaşam tarzı konusunda kişisel öneri almak istiyorsanız

Tanı

Doktorunuz önce şikâyetlerinizi dinler, eklemi muayene eder ve atakların nasıl başladığını sorar. Gerekirse kan ve idrar testleri ister. Kesin tanı için bazen eklemden alınan sıvının incelenmesi gerekir; bu işlem sırasında eklemde ürik asit kristalleri görülürse tanı netleşir. Görüntüleme yöntemleri de eklem hasarını değerlendirmek için kullanılabilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testi ile ürik asit düzeyi ölçümü (atak sırasında düzey normal çıkabilir; bu gut olmadığı anlamına gelmez)
• Eklem sıvısının mikroskopla incelenmesi (kristallerin görülmesi en kesin yöntemdir)
• İltihap belirteçlerini gösteren kan testleri
• Böbrek fonksiyonlarını gösteren kan ve idrar testleri
• Eklem röntgeni veya ultrasonografi (eklem hasarı ve birikintileri değerlendirmek için)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç muayene ve testle tamamlanır. Eklem sıvısı alınması kısa süren, hafif rahatsızlık verebilen bir işlemdir; gerekli görülürse doktorunuz sizi bilgilendirir. Sonuçlar çıktığında doktorunuz hem atak tedavisini hem de uzun vadeli planı sizinle birlikte belirler.

Tedavi

Gut tedavisinde iki amaç vardır: atak sırasındaki ağrı ve iltihabı azaltmak, ardından kan ürik asit düzeyini düşürerek yeni atakları önlemek. Tedavi planı kişiye göre değişir; böbrek fonksiyonları, eşlik eden hastalıklar ve kullanılan diğer ilaçlar dikkate alınır.

Evde kişisel bakım

• Atak sırasında eklemi dinlendirin ve mümkünse yüksek bir yastıkla kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
• Eklem üzerine buz uygulayın: buzu bir beze sarıp 15-20 dakika, günde birkaç kez uygulayabilirsiniz.
• Doktorunuz kısıtlama vermediyse bol su için; günlük sıvı alımı ürik asidin atılmasına yardımcı olur.
• Atak sırasında alkol ve şekerli içeceklerden uzak durun.
• Eklemi sıkan giysilerden, baskıdan ve eklemi zorlayan hareketlerden kaçının.
• Atak döneminde sıcak uygulama bazı kişilerde şişliği artırabilir; rahatsızlık olursa bırakın.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve bitkisel ürünleri doktorunuza ve eczacınıza bildirin.

Tıbbi tedaviler

Atak sırasında doktorunuz genellikle iltihabı ve ağrıyı azaltan bir tedavi önerir. Ardından, kan ürik asit düzeyini uzun süreli olarak düşürmeye yönelik bir plan yapılabilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, ne kadar süre kullanılacağına ve nasıl izleneceğine yalnızca doktorunuz karar verir. Kendi başınıza ilaç başlamayın, mevcut bir ilacı bırakmayın veya tanıdık tavsiyesiyle ilaç kullanmayın. Aklınıza takılan her şeyi eczacınıza da sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gut tedavisinde ameliyat genellikle gerekmez. Çok nadir durumlarda; eklemde ilerlemiş hasar, hareketi kısıtlayan büyük ürik asit birikintileri (tofüs) veya sinir sıkışması gibi sorunlar varsa cerrahi değerlendirme gündeme gelebilir. Bu karar, ilgili uzman hekimlerin değerlendirmesiyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Gut ile yaşamak, atakları önceden tanımayı ve günlük alışkanlıkları buna göre düzenlemeyi gerektirir. Ataklar arasında çoğu kişi kendini tamamen iyi hisseder; bu dönemleri koruyucu alışkanlıklar geliştirmek için iyi bir fırsat olarak görebilirsiniz. Tetikleyicilerinizi (örneğin alkol, ağır bir yemek, susuz kalma, ani kilo kaybı) fark etmek ve not almak işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yavaş ve dengeli kilo vermeyi hedefleyin; çok hızlı kilo kaybı atakları tetikleyebilir.
• Alkolü sınırlandırın; özellikle bira ve yüksek alkollü içecekler riski artırır.
• Şekerli içecekler ve hazır meyve suları yerine suyu tercih edin.
• Düzenli, ölçülü hareket edin; yüzme ve yürüyüş gibi eklemi zorlamayan aktiviteler iyi bir başlangıçtır.
• Yeterli ve düzenli uykuya özen gösterin.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin; genel sağlığınız ve kalp sağlığınız için önemlidir.
• Doktor kontrollerinizi ve önerilen testleri aksatmayın.

Diyet ve egzersiz

Beslenme gutta önemli bir rol oynar, ancak tek başına ne hastalığın tek nedeni ne de tek çözümüdür. Sakatat, kırmızı et ve bazı deniz ürünlerini daha az; sebze, tam tahıl, baklagil ve az yağlı süt ürünlerini daha çok içeren bir düzen genellikle önerilir. Şekerli içecekler ve fruktoz bakımından zengin hazır ürünleri sınırlandırmak işe yarar. Çok katı, her şeyi yasaklayan diyetler yerine sürdürülebilir bir düzen daha faydalıdır. Egzersizde ani ve çok yoğun başlangıçlardan kaçının; düzenli, orta tempolu hareket hem kilo kontrolüne hem eklem sağlığına katkı sağlar. Kişisel beslenme planı için doktorunuza veya bir diyetisyene danışabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan ağrılar yorucu olabilir; kaygı, öfke veya umutsuzluk hissetmek anlaşılır bir durumdur. Kendinizi suçlamayın; gut tek başına irade veya beslenme hatasıyla açıklanabilecek bir hastalık değildir. Üzüntü, kaygı veya isteksizlik günlük yaşamınızı etkilemeye başladıysa bir sağlık profesyonelinden destek isteyin; bu, tedavinin önemli bir parçasıdır. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Gut tamamen önlenemese de atakların sıklığı ve şiddeti büyük ölçüde azaltılabilir. Düzenli doktor takibi, önerilen tedavinin sürdürülmesi, yeterli su tüketimi, alkolün sınırlandırılması ve dengeli kilo yönetimi en etkili adımlardır.

Aşılar

Gut hastalığına karşı koruyucu bir aşı yoktur. Bununla birlikte genel sağlığınız için önerilen rutin aşılar konusunda doktorunuza veya eczacınıza danışabilirsiniz.

Tarama programları

Kan ürik asit ölçümü herkes için rutin bir tarama testi değildir. Ailenizde gut öyküsü, tekrarlayan eklem ağrıları, böbrek taşı veya böbrek hastalığı varsa doktorunuz kan ya da idrar testi isteyebilir. Hangi testin size uygun olduğuna doktorunuz karar verir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Atakların daha sık ve daha uzun süreli hale gelmesi
• Eklemlerde kalıcı hasar ve hareket kısıtlılığı
• Deri altında ve eklem çevresinde ürik asit birikintileri (tofüs) oluşması
• Böbrek taşı gelişimi
• Böbrek fonksiyonlarının etkilenmesi
• Kalp ve damar sağlığı açısından risklerin artması

Uzun vadeli görünüm

Gut, doğru takip edildiğinde iyi seyreden bir hastalıktır. Çoğu kişi tedavi ve yaşam tarzı düzenlemeleriyle ataklarını kontrol altına alabilir ve günlük yaşamını rahatça sürdürebilir. Ataklar tekrarlasa bile bu, çabalarınızın boşa gittiği anlamına gelmez; tedavi planı birlikte gözden geçirilerek yeniden dengelenebilir. Umut verici olan şu: gut yönetilebilir bir hastalıktır ve siz bu süreçte yalnız değilsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.