Beslenme, Yaşam Tarzı ve İlaçlar

Genel Bakış

Bu konu, günlük beslenme alışkanlıklarınızın, hareket düzeninizin ve genel yaşam tarzınızın kullandığınız ilaçlarla nasıl etkileştiğini anlatır. Yediğimiz yemekler, içtiğimiz sıvılar, bitki çayları ve vitamin gibi takviyeler ilaçların vücutta nasıl çalıştığını değiştirebilir. Tersi de doğrudur: Bazı ilaçlar iştahınızı, tat alma duyunuzu ve ne kadar yemek yediğinizi etkileyebilir. Bu bir hastalık değildir; ilaçlarınızdan en iyi sonucu almanız ve kendinizi iyi hissetmeniz için bilmeniz gereken günlük bir konudur.

Evet, çok yaygındır. Türkiye'de pek çok kişi düzenli olarak en az bir ilaç kullanıyor; özellikle tansiyon, şeker hastalığı (diyabet) ve kalp hastalıkları için kullanılan ilaçlarda beslenmeyle etkileşim sık görülür. Bu etkileşimlerin büyük kısmı basit düzenlemelerle kolayca yönetilebilir.

Herkesi ilgilendirir, çünkü hepimiz zaman zaman ilaç kullanırız. Ancak risk daha yüksektir: 65 yaş üzerindekilerde, birden fazla ilaç kullananlarda, kronik (uzun süreli) hastalığı olanlarda, gebelerde, çocuklarda ve böbrek ya da karaciğer hastalığı bulunan kişilerde.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Beklenmedik baş dönmesi, halsizlik veya aşırı uyku hali
• Mide bulantısı, ishal veya kabızlık gibi sindirim sorunları
• Tansiyon ya da kan şekeri değerlerinde açıklanamayan dalgalanmalar
• İştah değişimi, istem dışı kilo kaybı ya da kilo alma
• Ağız kuruluğu veya yemeklerin tadının değişmiş gibi gelmesi
• Kolay morarma ya da nedeni bilinmeyen küçük kanamalar
• İlaç alındıktan sonra ortaya çıkan döküntü veya kaşıntı

Çocuklarda belirtiler

• İlaçtan sonra iştahsızlık, huzursuzluk veya aşırı uyku hali
• Kusma, ishal ya da karın ağrısı
• Büyüme ve kilo alımının beklenenden yavaş olması
• Döküntü, kaşıntı veya yüzde şişlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Çok sayıda ilaç kullanıldığı için etkileşim riski daha yüksektir
• Baş dönmesi, dengesizlik ve düşme korkusu
• İştah azalması, yetersiz sıvı alımı ve kilo kaybı
• Unutkanlık nedeniyle ilaç saatlerinin karışması
• Böbrek ve karaciğer çalışmasındaki yaşa bağlı değişiklikler

Nedenler

Ana nedenler

• İlacın aç mı tok mu alınması gerektiğinin bilinmemesi veya unutulması
• Bazı besinlerin ilacın emilimini yavaşlatması ya da artırması (örneğin bazı meyveler, yeşil yapraklı sebzeler, süt ürünleri)
• Bitki çayları, vitaminler ve diğer takviyelerin ilaçlarla birlikte kullanılması
• Öğün atlamak veya yeterince su içmemek
• Alkol kullanımı
• Sigara kullanımı ve hareketsiz bir yaşam
• Aynı anda birden fazla ilaç kullanmak

Risk faktörleri

• 65 yaş üzerinde olmak
• Üç veya daha fazla ilaç kullanmak
• Diyabet, yüksek tansiyon, böbrek veya karaciğer hastalığı gibi kronik durumlar
• Gebe veya emziren olmak
• Reçetesiz ilaç, vitamin ve bitkisel ürün kullanmak
• Çok katı veya tek yönlü beslenme düzenleri uygulamak
• Düzenli alkol kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes almakta zorlanma, yüz veya dudakta şişme
• Bayılma ya da bilinç bulanıklığı
• Durdurulamayan kanama veya nedensiz yaygın morarmalar
• Sürekli kusma, ishal ve ağızdan sıvı alamama
• Ciltte veya gözlerde sararma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yeni bir ilaca başlarken veya ilaç listeniz değiştiğinde
• Beslenme düzeninizi belirgin şekilde değiştirmeyi planlıyorsanız
• Bitki çayı, vitamin veya takviye kullanmayı düşünüyorsanız
• İlacınızı bırakmak ya da dozunu değiştirmek istiyorsanız (bunu kendi başınıza yapmayın)
• Kilo, tansiyon veya kan şekeri değerlerinizde belirgin bir değişiklik olduysa
• İlaçlarınızı düzenli almakta zorlanıyorsanız

Tanı

Bunun tek bir testi yoktur. Hekiminiz ya da eczacınız sizi dinler; hangi ilaçları, vitaminleri ve bitkisel ürünleri kullandığınızı, bunları günün hangi saatinde ve neyle birlikte aldığınızı, neler yediğinizi ve hangi belirtileri yaşadığınızı sorar. Buna "ilaç öyküsü alınması" denir. Gerekirse kan tahlilleri ve ölçümlerle durum netleştirilir.

Yapılabilecek testler

• Tansiyon ve nabız ölçümü
• Kan şekeri ve kolesterol testleri
• Böbrek ve karaciğer çalışmasını gösteren kan testleri
• Kan sulandırıcı (kanın pıhtılaşmasını azaltan) ilaç kullanılıyorsa pıhtılaşma testleri
• Gerektiğinde vitamin ve mineral düzeyi ölçümleri
• Reçeteli, reçetesiz ve bitkisel tüm ürünleri kapsayan ilaç listenizin gözden geçirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Randevunuza kullandığınız tüm ilaçların kutularını veya güncel bir ilaç listenizi götürmeniz çok yardımcı olur. Bitkisel ürünleri ve takviyeleri de mutlaka söyleyin; bunlar da ilaçları etkileyebilir. Görüşme genellikle kısa sürer ve çoğu zaman çözüm, ilacın alınma saatini ya da beslenme düzenini değiştirmek gibi basit bir adımdır. Gerekirse beslenme uzmanına yönlendirilebilirsiniz.

Tedavi

Burada "tedavi" çoğu zaman ilaçlarınızı doğru zamanda ve doğru şekilde almanız, beslenmenizi ve yaşam tarzınızı buna uydurmanızdır. Amaç, ilacın işe yaramasını sağlarken yan etkileri en aza indirmek ve günlük yaşamınızı kolaylaştırmaktır.

Evde kişisel bakım

• İlaçlarınızı her gün aynı saatte almaya çalışın; telefon alarmı veya haftalık ilaç kutusu kullanın
• İlacınızı su ile alın; süt, çay, kahve veya meyve suyuyla almanız gerekip gerekmediğini eczacınıza sorun
• Güncel ilaç listenizi cüzdanınızda veya telefonunuzda taşıyın
• Mümkünse hep aynı eczaneden alışveriş yapın; böylece etkileşimler daha kolay fark edilir
• Yeni bir bitkisel ürün veya takviye kullanmadan önce mutlaka danışın
• Öğün atlamamaya ve yeterince su içmeye özen gösterin
• İlacınızı nasıl saklayacağınızı (serin, kuru yer, güneşten uzak) öğrenin
• Kendinizi nasıl hissettiğinizi kısa notlar hâlinde takip edin

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz gerekirse ilacınızın alınma saatini değiştirebilir, dozunu yeniden düzenleyebilir veya size daha uygun bir tedavi seçeneğine geçebilir. Eczacınız ilaçlarınızın birbiriyle ve besinlerle etkileşimini kontrol edebilir, size ilaçlarınızı nasıl kullanacağınızı anlatabilir. Gerekli görülürse beslenme uzmanına yönlendirilebilirsiniz. Bu düzenlemelerin hiçbiri kendi başınıza yapılmamalıdır; ilaç değişikliği ya da bırakma kararı mutlaka hekiminizle birlikte alınmalıdır.

Bu durumla yaşamak

İlaçlarınızı ve beslenmenizi günlük hayatınıza uydurmak göründüğünden kolaydır. Sabah rutininize ilaç saatini eklemek, yemeklerle birlikte alınması gereken ilacı sofraya koymak gibi küçük alışkanlıklar büyük fark yaratır. Ailenizden birine ilaç listenizi ve acil durumda kimi arayacağınızı söylemek de içinizi rahatlatır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli öğün saatleri oluşturun; uzun süre aç kalmamaya çalışın
• Gün içinde yeterince su için; susuzluk hissi yaşla birlikte azalabilir
• Haftada çoğu gün orta düzeyde hareket edin, örneğin yürüyüş yapın
• Yeterli ve düzenli uyuyun
• Alkol kullanıyorsanız bunu hekiminizle konuşun ve sınırlayın
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin
• İlaçlarınızı çocukların ulaşamayacağı, serin ve kuru bir yerde saklayın
• Kontrol randevularınızı aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Tabaklarınızı çeşitlendirin: sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve protein kaynakları dengeli olsun. Çok tuzlu ve çok şekerli besinleri sınırlamak, özellikle tansiyon ve şeker hastalığı olanlar için önemlidir. Bazı ilaçlar aç karnına, bazıları tok karnına daha iyi çalışır; bunu ilacınızı veren sağlık çalışanından öğrenin. Hareket konusunda küçük başlayın: Kısa yürüyüşler, merdiven kullanmak, gün içinde ayağa kalkıp birkaç dakika yürümek bile iyidir. Kalp, tansiyon veya eklem sorununuz varsa hangi hareketin size uygun olduğunu hekiminize sorun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süre ilaç kullanmak, beslenmeyi takip etmek veya "yanlış bir şey yapar mıyım" kaygısı bazen yorucu olabilir. Bu duygular çok normaldir ve yalnız değilsiniz. Kaygı, uyku sorunu ya da isteksizlik günlerce sürüyorsa bunu hekiminizle konuşun; yardım istemek güçsüzlük değil, iyi bir öz bakımdır. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız, kendinize zarar verme düşüncesi geliyorsa veya çevrenizdeki biri size endişe veriyorsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık hizmetine başvurun. Türkiye'de aile hekiminiz ve toplum ruh sağlığı merkezleri de destek sağlar.

Önleme

Büyük ölçüde önlenebilir. İlaçlarınızı nasıl alacağınızı doğru öğrenmek, tüm kullandıklarınızı (bitkisel ürünler ve takviyeler dahil) tek bir listede tutmak ve her yeni ilaçta eczacınıza danışmak riskleri belirgin şekilde azaltır. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmamak da en önemli koruyucu adımlardan biridir.

Aşılar

Yaşınıza, sağlık durumunuza ve mevsim koşullarına uygun aşılar (örneğin mevsimsel grip ve zatürre aşıları) hakkında aile hekiminize danışabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın güncel aşı önerileri bu konuda yol göstericidir.

Tarama programları

Düzenli sağlık kontrolleri, ilaçlarınızın ve beslenmenizin birlikte değerlendirilmesi için iyi bir fırsattır. Tansiyon, kan şekeri, kolesterol ve böbrek-karaciğer değerlerinin düzenli takibi, sorunlar büyümeden fark edilmesini sağlar. Yaşınıza uygun tarama programları (örneğin Sağlık Bakanlığı'nın yürüttüğü kanser taramaları) için aile sağlığı merkezinize başvurabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İlaçların beklenen etkiyi göstermemesi veya etkisinin gereğinden fazla olması
• Tansiyon ve kan şekeri değerlerinin kontrolsüz kalması
• Kan sulandırıcı ilaçlarda kanama riskinin artması
• Böbrek ve karaciğer üzerinde istenmeyen yük
• Baş dönmesine bağlı düşme ve yaralanma riski
• Yetersiz beslenme, kilo kaybı ve halsizlik
• Acil müdahale gerektiren istenmeyen olaylar

Uzun vadeli görünüm

Genel tablo umut vericidir. Basit ve düzenli alışkanlıklarla ilaç-beslenme uyumu büyük ölçüde sağlanabilir. Önemli olan, sorularınızı ertelememek ve sağlık ekibinizle açık iletişimde kalmaktır. Çoğu kişi bu küçük düzenlemelerle tedavisinden daha iyi sonuç alır ve günlük yaşamını rahatça sürdürür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.