Diz Kapağı Çıkığı (Patella Çıkığı)

Genel Bakış

Diz kapağı çıkığı, dizin önünde el ile hissedilen yuvarlak kemiğin (patella) normal yerinden kayıp yana doğru yer değiştirmesidir. Bu kemik normalde uyluk kemiğinin önündeki bir oluk içinde kayar gibi hareket eder; çıkık sırasında bu oluktan dışarı çıkar. Genellikle diz bükülüyken aniden dönme veya düşme sonucu olur, diz hızla şişer ve ağrır. Çıkık çoğu zaman kendiliğinden yerine gelir ya da bir sağlık çalışanı tarafından yerine oturtulur; ancak dizde hassasiyet ve güvensizlik hissi bir süre devam edebilir.

Evet, oldukça sık görülen bir diz yaralanmasıdır. Özellikle ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde, sportif hareketler sırasında sık rastlanır. Diz yaralanmaları arasında acil servis ve ortopedi polikliniklerinde sık karşılaşılan durumlardan biridir.

En sık 13-20 yaş arasındaki gençlerde görülür. Basketbol, futbol, voleybol, jimnastik, dans ve kayak gibi ani yön değiştirme veya sıçrama gerektiren sporlarla uğraşanlarda risk daha yüksektir. Genç kızlarda ve kadınlarda bir miktar daha sık görülür. Bağ dokusu doğuştan esnek olan kişilerde, ailesinde benzer öykü bulunanlarda ve daha önce diz kapağı çıkmış kişilerde tekrar riski belirgin şekilde artar. İleri yaşta ise daha çok düşme veya zeminin kayması sonrasında ve daha nadir olarak görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Diz önünde ani ve keskin ağrı
• Diz kapağının yerinden kaymış gibi görünmesi, dizin dış tarafına doğru yer değiştirmesi
• Diz şeklinin geçici olarak bozulması, dizin şiş görünmesi
• Yaralanmadan sonraki saatler içinde hızla artan şişlik
• Bacağı bükememe veya düzeltmede zorlanma
• Diz üzerine basamama veya basınca şiddetli ağrı
• Dizde boşluk, kayma ya da güvensizlik hissi
• Diz çevresinde hassasiyet ve dokunmakla artan ağrı

Çocuklarda belirtiler

• Oyun, koşma veya düşme sırasında ani ağrı ve ağlama
• Bacağını kullanmak istememe, topallama veya yürümeyi reddetme
• Dizde hızlı şişme ve dizini bükmekten kaçınma
• Küçük çocuklar ağrıyı tam olarak tarif edemeyebilir; huzursuzluk ve hareketten kaçınma önemli ipuçlarıdır
• Çocuklarda bağlar daha esnek olduğu için çıkık daha kolay olabilir ve büyüme çağında tekrar riski vardır

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Genellikle düşme, zeminin kayması veya sandalyeden kalkma sırasında ortaya çıkar
• Kas gücünün azalması ve denge sorunları riski artırabilir
• Şişlik ve ağrı daha uzun sürebilir, iyileşme daha yavaş olabilir
• Dizde önceden var olan aşınma sorunları tabloyu daha belirgin hale getirebilir
• Düşme sonrası başka yaralanmaların da olabileceği unutulmamalıdır

Nedenler

Ana nedenler

• Diz bükülüyken aniden dönme veya ayak sabitken vücudun dönmesi
• Dize doğrudan darbe (düşme, çarpma, çarpışma)
• Dizin normalden fazla geriye zorlanması
• Sıçrama sonrası yanlış basma, kayma veya tökezleme
• Doğuştan gelen yapısal özellikler: diz kapağının normalden yüksekte olması, diz oluğunun sığ olması veya bağların gevşek olması
• Daha önce geçirilmiş bir çıkık nedeniyle bağların ve dokuların gevşemiş olması; bu durumda daha küçük hareketlerle bile çıkık olabilir

Risk faktörleri

• 13-20 yaş aralığında olmak
• Ani yön değiştirme, sıçrama veya dönme gerektiren sporlar yapmak (basketbol, futbol, voleybol, jimnastik, dans, kayak)
• Genç yaşta kadın olmak
• Ailede diz kapağı çıkığı veya benzer diz sorunları bulunması
• Doğuştan esnek bağ dokusu (hipermobilite)
• Daha önce diz kapağının çıkmış olması (tekrar için en önemli risk)
• Uyluk ön kası ve kalça çevresi kaslarının zayıf olması
• Fazla kilo
• Bacak dizilimini etkileyen yapısal farklılıklar (örneğin düz taban, içe basma)
• Diz çevresinde geçirilmiş bağ yaralanmaları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Diz kapağı yerinde değilse veya yerine gelmiyorsa: kendiniz zorlamayın, acil servise ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurun
• Bacakta uyuşma, his kaybı veya ayakta soğukluk varsa
• Dizde belirgin şekil bozukluğu ve dayanılmaz ağrı varsa
• Yaralanma sonrası ateş, bacakta yaygın şişme veya kızarıklık gelişirse
• Şişlik 48 saat içinde artıyorsa ve basmakta zorlanıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Şişlik geçtikten sonra dizde güvensizlik, kayma veya boşalma hissi devam ediyorsa
• Spor sırasında diz birkaç kez 'kaçmış' veya kaymış gibi olduysa
• Dizde geçmeyen ağrı, merdiven inip çıkarken zorlanma varsa
• Diz kapağının çıktığını düşündüğünüz bir olay geçirdiyseniz ve henüz bir hekim tarafından değerlendirilmediyseniz
• Spora veya günlük hareketlere dönüş planınızı konuşmak istiyorsanız

Tanı

Tanı genellikle doktorun sizi dinlemesi ve dizinizi muayene etmesiyle konur. Doktor yaralanmanın nasıl olduğunu sorar, iki dizi karşılaştırarak şişliğe, hassasiyete, diz kapağının konumuna ve hareket açıklığına bakar. Diz çevresindeki bağları değerlendirir ve bacaktaki kan dolaşımını kontrol eder: ayak Nabzı, ısısı ve his durumu önemlidir. Gerekirse görüntüleme istenir. Çıkık yerindeyse önce yerine oturtma işlemi (doktor tarafından, uygun koşullarda) yapılır, ardından görüntülemeler tekrarlanabilir.

Yapılabilecek testler

• Diz röntgeni (kemiklerin dizilimini ve kopmuş küçük kemik parçaları olup olmadığını gösterir)
• Manyetik rezonans (MR) görüntüleme (bağ, kıkırdak ve yumuşak doku yaralanmalarını değerlendirmek için)
• Bilgisayarlı tomografi (BT) (bazen kemik yapısını ve diz oluğunu ayrıntılı görmek için)
• Fizik muayene sırasında bağ testleri ve diz kapağı hareketinin değerlendirilmesi
• Ayakta dolaşım ve sinir muayenesi

Randevunuzda neler beklenir

İlk değerlendirme genellikle kısa sürer. Diziniz ağrıyorsa muayene sırasında rahat bir pozisyon almanız sağlanır. Çıkık yerindeyse ve ağrı çoksa, yerine oturtma işlemi öncesinde ağrıyı azaltıcı uygulamalar yapılabilir. Sonrasında diz genellikle geçici bir korse veya atel ile desteklenir, şişliği azaltmak için buz ve bacak yüksekte tutma önerilir. Kesin tedavi planı, yaralanmanın ayrıntılarına ve sizin yaşam tarzınıza göre birlikte belirlenir.

Tedavi

İlk kez çıkan bir diz kapağı çoğu zaman ameliyat olmadan tedavi edilir. Tedavinin temel basamakları şunlardır: diz kapağını güvenli şekilde yerine oturtmak, ağrı ve şişliği azaltmak, dizi bir süre korse ile desteklemek ve ardından fizik tedavi ile kasları güçlendirmek. Amaç yalnızca ağrıyı geçirmek değil, dizin tekrar kaymasını önleyecek gücü ve dengeyi kazanmaktır. Bu süreçte bir hekim ve fizyoterapist ile birlikte ilerlemek en sağlıklı yoldur.

Evde kişisel bakım

• Diz kapağını kendiniz yerine oturtmaya çalışmayın; bu işlem sağlık çalışanı tarafından yapılmalıdır
• İlk günlerde doktorunuzun önerdiği şekilde dinlenin ve bacağınızı kalp seviyesinin üzerinde tutun
• Şişliği azaltmak için dizi bezle sarılı buz uygulamasıyla serinletin (buzu doğrudan cilde koymayın)
• Doktorunuzun uygun gördüğü korse veya bandajı önerilen süre boyunca kullanın
• Koltuk değneği önerildiyse belirtilen süre boyunca kullanın ve yük vermeyi kademeli artırın
• Fizyoterapistin verdiği egzersizleri düzenli yapın; ağrı artarsa bunu bildirin
• İyileşme döneminde ani dönme, çömelme ve zıplama gibi hareketlerden kaçının
• Spora ve zorlu aktivitelere dönüş zamanını doktorunuzla birlikte planlayın

Tıbbi tedaviler

Tedavi genellikle birkaç basamaktan oluşur. Öncelikle çıkık, uygun koşullarda bir sağlık çalışanı tarafından yerine oturtulur. Ardından ağrı ve şişliği azaltmaya yönelik yöntemler uygulanır; doktorunuz gerekirse ağrı kesici veya iltihap giderici türde ilaçlar önerebilir, ilacın türü ve kullanım şekli kişiye göre hekim tarafından belirlenir. Diz belirli bir süre korse, atel veya bantlama ile desteklenebilir. İyileşmenin en önemli parçası fizik tedavidir: fizyoterapist eşliğinde uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren, dengeyi ve diz kontrolünü geliştiren egzersizler yapılır. Bazı durumlarda doktor ek görüntüleme veya ek değerlendirme isteyebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat herkes için gerekli değildir. Genellikle şu durumlarda konuşulur: diz kapağının tekrar tekrar çıkması, günlük yaşamı etkileyen sürekli güvensizlik hissi, diz kapağını yerinde tutan bağların belirgin şekilde yırtılmış olması, kıkırdakta veya kemikte kopmuş parça bulunması ya da diz oluğunun yapısal olarak çok sığ olması. Ayrıca yoğun spor yapan bazı kişilerde, tekrar riskini azaltmak amacıyla cerrahi seçenek erkenden değerlendirilebilir. Ameliyat kararı, yaralanmanın özelliklerine, yaşa, aktivite düzeyine ve kişinin tercihlerine göre ortopedi uzmanı ile birlikte verilir. Ameliyat sonrası fizik tedavi yine tedavinin önemli bir parçasıdır.

Bu durumla yaşamak

İyileşme döneminde diz biraz hassas olabilir ve bazı hareketlerde güvensizlik hissedebilirsiniz; bu normaldir. İlk günlerde merdivenlerde ve kaygan zeminlerde dikkatli olun, ani dönüşlerden kaçının. Şişlik azaldıkça hareket açıklığı ve güç yavaş yavaş artar. Okula veya işe dönüş çoğu zaman mümkündür; ancak uzun süre ayakta kalmak veya merdiven inip çıkmak ilk haftalarda zorlayıcı olabilir. Korse kullanımı ve egzersizler, günlük planınızı buna göre düzenlemenizi gerektirebilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Fizyoterapistin önerdiği güçlendirme ve denge egzersizlerini düzenli sürdürün
• Uzun oturma veya hareketsizlik sonrası dizinizi yavaşça hareket ettirerek ısıtın
• Spora dönüşte kademeli ilerleyin: önce yüzme veya sabit bisiklet gibi diz dostu aktiviteler
• Spor yaparken uygun ayakkabı kullanın ve zemini iyi seçin
• Ani yön değiştiren sporlara dönmeden önce doktorunuzdan onay alın
• Sağlıklı kiloyu korumak diz eklemindeki yükü azaltır
• Gerekirse spor sırasında korse veya bant desteği kullanın (doktorunuzun önerisiyle)

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli ve yeterli beslenme iyileşmeyi destekler. Yeterli protein almak kas onarımına yardımcı olur; sebze, meyve, tam tahıl ve sağlıklı yağlardan oluşan bir beslenme düzeni önerilir. D vitamini ve kalsiyum kemik sağlığı için önemlidir; eksiklik düşünülüyorsa bunu doktorunuzla konuşun. Egzersizde amaç yalnızca ağrısız hareket değil, diz kapağını yerinde tutan kasları güçlendirmektir. Uyluk ön kası, uyluk arka kasları ve kalça kaslarına yönelik kontrollü egzersizler; denge ve koordinasyon çalışmaları önemlidir. Egzersiz sırasında keskin ağrı olursa durun ve fizyoterapistinize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diz yaralanmaları bazen beklenenden fazla duygusal yük getirebilir. Spordan uzak kalmak, okul veya iş düzeninin bozulması, 'ya tekrar çıkarsa' endişesi hayal kırıklığı ve kaygıya yol açabilir. Bu duygular oldukça normaldir ve çoğu kişi iyileşme ilerledikçe daha rahat hisseder. Endişe günlük yaşamınızı etkiliyorsa, bir sağlık çalışanıyla veya psikolojik destek verebilen bir uzmanla konuşmaktan çekinmeyin. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa, vakit kaybetmeden acil yardım isteyin; Türkiye'de acil durumlarda 112 aranabilir. Yalnız olmadığınızı bilin, destek almak güçlü bir adımdır.

Önleme

Her durumun önüne geçmek mümkün olmasa da tekrar riskini azaltmak için yapabilecekleriniz vardır. En önemlisi, diz çevresi kaslarını güçlü ve dengeli tutmaktır. Spor öncesi ısınma, doğru teknik ve ani yön değiştiren hareketlerde dikkat, riski azaltır. Daha önce çıkık geçirdiyseniz, doktorunuzun önerdiği korse veya bantlamayı spor sırasında kullanmak ve spora dönüşü acele etmemek önemlidir. Sağlıklı kiloyu korumak da diz üzerindeki yükü azaltır.

Tarama programları

Diz kapağı çıkığı için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak diz kapağı çıkmış kişilerde, tekrar riskini değerlendirmek ve uygun egzersiz planı oluşturmak için düzenli hekim kontrolü ve fizyoterapi değerlendirmesi yararlı olabilir. Ailede sık görülen bağ dokusu esnekliği veya tekrarlayan diz sorunları varsa, bunu aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Diz kapağının tekrar tekrar çıkması (tekrarlayan instabilite)
• Dizde sürekli güvensizlik hissi ve spor yapmaktan kaçınma
• Diz kapağı arkasındaki kıkırdakta aşınma veya hasar
• Yıllar içinde diz ekleminde ağrı ve erken aşınma riskinin artması
• Kas gücünün azalması ve hareket açıklığının kısıtlanması
• Nadir durumlarda, çıkık sırasında kopan küçük kemik veya kıkırdak parçasının eklem içinde kalması

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyimserdir. İlk kez diz kapağı çıkan kişilerin büyük çoğunluğu, uygun dinlenme, korse kullanımı ve düzenli fizik tedavi ile ağrısız şekilde günlük yaşamına döner. Bazı kişilerde tekrar çıkık olabilir; ancak bu durum bile kasları güçlendirerek ve gerekirse cerrahi seçenekleri değerlendirerek yönetilebilir. İyileşme kişiden kişiye değişir; sabırlı olmak ve tedavi planına düzenli uymak en önemli faktörlerdir. Sürecinizle ilgili sorularınızı ve endişelerinizi sağlık ekibinizle açıkça paylaşmanız, size en uygun yolu bulmanızı kolaylaştırır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.