Ayrışma (Dissosiyasyon) ve Dissosiyatif Bozukluklar

Genel Bakış

Ayrışma (dissosiyasyon), kişinin kendi düşüncelerinden, duygularından, bedeninden, anılarından ya da çevresinden kopmuş gibi hissetmesidir. Herkes zaman zaman hafif biçimde bunu yaşayabilir; örneğin dalıp gitmek, kendini bir filmi izler gibi dışarıdan görmek ya da o anı 'hatırlamamak'. Dissosiyatif bozukluklar ise bu kopma hissinin sık, yoğun ve günlük yaşamı zorlaştıracak kadar belirgin olduğu durumlardır. Çoğu zaman zihin, dayanması çok zor bir yaşantı karşısında kendini korumak için bu yolu kullanır; yani ayrışma bir 'zayıflık' değil, bir baş etme biçimidir.

Hafif ayrışma hisleri oldukça yaygındır; uzun bir yolculukta dalıp gitmek, kaza anını bulanık hatırlamak gibi deneyimler birçok kişinin başına gelir. Tanı konulan dissosiyatif bozukluklar ise daha az görülür. Toplumda tam olarak ne sıklıkta görüldüğü değişkenlik gösterir; çünkü birçok kişi belirtilerini anlatmaz, utanır ya da yaşadıklarını başka bir sorunla karıştırır.

Her yaştan, her kesimden insanı etkileyebilir. En sık, özellikle çocukluk döneminde ağır ya da tekrarlayan zorlayıcı yaşantılar (ihmal, şiddet, kayıp, savaş, göç, doğal afet gibi) deneyimlemiş kişilerde görülür. Kadınlarda tanı daha sık konulur; bunun bir nedeni, kadınların ruhsal zorlanma için yardım aramaya daha sık başvurması olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çevreden kopmuş, 'cam arkasından bakıyormuş' gibi hissetme
• Kendi bedenine yabancılaşma, bedenini kendine ait bulmama
• Kendini dışarıdan izliyor gibi görme, sanki bir filmdeki karakter gibi hissetme
• Zaman, yer ya da kişiler konusunda hafıza boşlukları; bir yere nasıl gittiğini hatırlamama
• Kendini başka biri gibi hissetme ya da başka biri gibi davrandığını fark etme
• Duygulara ulaşamama, 'hiçbir şey hissetmiyorum' hali
• Gerçeklik hissinin azalması, dünya 'sahte' ya da 'rüyada gibi' gelmesi
• Dikkat ve odaklanma güçlüğü, konuşulanları takip edememe
• Sese, ışığa ya da dokunmaya karşı aşırı duyarlılık
• Uyku sorunları, sık kâbuslar, gün içinde yorgunluk
• Baş ağrısı, mide bulantısı, baş dönmesi gibi açıklanamayan bedensel yakınmalar

Çocuklarda belirtiler

• Sık sık dalıp gitme, adı çağrıldığında duymuyormuş gibi davranma
• Kendi yaşından küçük davranma, bebek gibi konuşma ya da bebek gibi davranma dönemleri
• Ani sessizleşme, donup kalma, dalgın bakışlar
• Okulda 'dikkat eksikliği' gibi görünen, dersleri takip edememe durumları
• Yaşadığı zor bir olayı hiç hatırlamama ya da anlatmaktan aşırı kaçınma
• Uyku sorunları, kâbuslar, yatağa ya da karanlığa karşı aşırı korku
• Hayali arkadaşlar ya da kendi kendine uzun konuşmalar (bunlar tek başına hastalık belirtisi değildir, çocukluğun bir parçası olabilir)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Hafıza boşlukları nedeniyle bunama (demans) ile karıştırılabilen durumlar; bu nedenle mutlaka hekim değerlendirmesi gerekir
• Emeklilik, eş kaybı ya da sağlık sorunları sonrası geçmişteki zor yaşantıların yeniden gündeme gelmesi
• Başka hastalıkların ya da kullanılan ilaçların yol açtığı kafa karışıklığı ile karışabilme
• İçe kapanma, sosyal ortamlardan uzaklaşma
• Kendini 'boşlukta' ya da 'bu dünyaya ait değilmiş' gibi hissetme

Nedenler

Ana nedenler

• En sık neden, özellikle çocukluk döneminde yaşanan ağır, tekrarlayan ya da uzun süreli zorlayıcı yaşantılardır: ihmal, şiddet, istismar, savaş, göç, doğal afet, erken kayıp gibi.
• Zihnin kendini koruma yolu: Kişi o anda kaçamadığı bir durumda 'içinden uzaklaşarak' dayanmaya çalışır. Bu koruma bir süre işe yarar, ancak sonradan alışkanlık haline gelebilir.
• Ağır stres, uykusuzluk ve bitkinlik var olan eğilimi güçlendirebilir; belirtiler bu dönemlerde artabilir.
• Bazı tıbbi durumlar benzer belirtilere yol açabilir: tiroid sorunları, nöbetler (epilepsi), uyku bozuklukları, alkol ya da madde kullanımı, bazı ilaçların yan etkileri. Bu yüzden ayırıcı değerlendirme önemlidir.

Risk faktörleri

• Çocuklukta ihmal, istismar ya da şiddete tanık olma
• Erken yaşta ağır kayıp, ayrılık ya da güvensiz bir aile ortamı
• Savaş, göç, doğal afet gibi toplu zorlayıcı yaşantılar
• Küçük yaşta uzun süreli hastane yatışları ya da ağrılı tıbbi girişimler
• Ailede ruhsal sağlık sorunları öyküsü
• Eşlik eden ruhsal sorunlar (travma sonrası stres, kaygı, depresyon gibi)
• Sürekli stres, güvende hissetmeme ve yalnız kalma

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız ya da dayanamıyorum diyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Ayrışma dönemleri sıklaştı ve günlük işlerinizi yapamıyorsanız
• Uzun süren hafıza boşlukları yaşıyorsanız
• Kendinizi ya da çevrenizdekileri tehlikeye atan durumlar oluyorsa
• Alkol ya da madde kullanımınız arttıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ara sıra olan, kısa süren ama sizi meraklandıran ayrışma hisleri varsa
• Bu hisler zor bir dönemin (kayıp, ayrılık, kaza, taşınma, göç) ardından başladıysa
• Dikkat, uyku ya da ilişkiler üzerindeki etkilerini konuşmak istiyorsanız
• Geçmişte yaşadıklarınızın bugünkü yaşamınızı etkilediğini düşünüyorsanız
• Yakınınızda bu belirtileri fark ettiğiniz birisi varsa, ona bir sağlık kuruluşuna başvurmayı önerebilirsiniz

Tanı

Bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanı sizinle ayrıntılı bir görüşme yapar: ne yaşadığınızı, bu hislerin ne sıklıkta ve ne kadar sürdüğünü, günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini sorar. Önce benzer belirtiler yapabilecek tıbbi nedenler (tiroid sorunları, nöbetler, uyku bozuklukları, alkol-madde kullanımı, bazı ilaçların etkileri) araştırılıp dışlanır. Ardından yaşadıklarınızın örüntüsü değerlendirilir. Bu bir 'kişilik testi' ya da etiketleme süreci değildir; amaç size en uygun desteği bulmaktır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve ruhsal durum değerlendirmesi (başka bir deyişle yaşadıklarınızın konuşularak incelenmesi)
• Kan testleri: tiroid işlevleri, vitamin düzeyleri, kansızlık gibi nedenleri dışlamak için
• Gerekirse EEG (beyin dalgalarının kaydedilmesi) ya da görüntüleme incelemeleri
• Ayrışma belirtilerini değerlendiren soru formları ve yapılandırılmış görüşmeler
• Uyku düzeninin değerlendirilmesi
• Eşlik eden kaygı, depresyon ya da travma belirtilerinin taranması

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle tek görüşmede bitmez, birkaç görüşme sürebilir. Önceden belirtilerinizi, ne zaman ortaya çıktığını ve nelerin tetiklediğini not almanız çok yardımcı olur. İsterseniz güvendiğiniz bir yakınınızı yanınızda getirebilirsiniz. Tanı konulmasa bile yaşadığınız belirtilere göre bir destek planı yapılabilir; süreç sizin hızınızda ilerler.

Tedavi

Tedavinin temeli konuşma terapisidir. Amaç, zor yaşantıları güvenli bir hızda ele almak, günlük hayatta işe yarayan baş etme becerileri kazanmak ve kişinin kendini daha 'bütün' ve güvende hissetmesini sağlamaktır. Tedavi kişiye göre planlanır; ilerleme dalgalanabilir, bu normaldir. İyi bir tedavi ilişkisi ve düzenli devam etmek en önemli etkenlerdir.

Evde kişisel bakım

• Belirtilerinizi kısa notlar halinde yazın: ne zaman oluyor, ne kadar sürüyor, ne tetikliyor
• 'Topraklanma' (grounding) denilen, anda kalmayı kolaylaştıran basit egzersizleri öğrenin: çevrenizde gördüğünüz 5 şeyi, duyduğunuz 4 sesi saymak; ayaklarınızı yere sağlam basmak; ellerinizi serin suyla yıkamak; yavaş ve derin nefes almak
• Ayrışma hissi geldiğinde kendinize sessizce 'Şu an güvendeyim, bu his geçici' diye hatırlatın
• Uyku ve yemek düzeninizi mümkün olduğunca koruyun; öğün atlamamaya çalışın
• Alkol ve maddelerden uzak durun; bunlar belirtileri geçici olarak bastırıp sonrasında artırabilir
• Güvendiğiniz bir ya da iki kişiye durumunuzu anlatın; yalnız kalmamak iyileşmeyi kolaylaştırır
• Kendinize karşı nazik olun; belirtiler ortaya çıktığında kendinizi suçlamayın

Tıbbi tedaviler

En etkili yaklaşım psikoterapidir (konuşma terapisi). Travma odaklı terapiler, bilişsel davranışçı terapi ve benzeri yöntemler, kişinin ihtiyacına göre uzman tarafından planlanır. Bazı kişilerde eşlik eden depresyon, kaygı ya da uyku sorunları için hekim ilaç önerebilir; bu ilaçlar ayrışmayı doğrudan tedavi etmez, eşlik eden belirtileri hafifletmeye yardımcı olur. Hangi yolun size uygun olduğuna, yararları ve olası riskleri konuşarak hekiminizle birlikte karar verin. İlaç kullanımıyla ilgili tüm sorularınızı eczacınıza ya da hekiminize sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda cerrahi bir tedavi söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatta en çok işe yarayan şey, belirtileri tanımak ve onlara hazırlıklı olmaktır. Ayrışma hissinin geldiğini fark ettiğinizde kullandığınız basit bir 'anda kalma' yöntemi, o anı daha kısa ve daha az korkutucu hale getirebilir. Önemli işleri günün daha dinç olduğunuz saatlerine yerleştirmek, randevular için hatırlatıcı kullanmak, araba kullanmak gibi dikkat gerektiren işlerde kendinizi iyi hissetmiyorsanız ara vermek işinizi kolaylaştırır. Kötü bir gün, iyileşmenin olmadığı anlamına gelmez.

Yaşam tarzı ipuçları

• Mümkünse her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın
• Gün içine kısa molalar ve nefes egzersizleri ekleyin
• Kendinizi güvende hissettiğiniz kişilerle düzenli görüşün
• Haber ve sosyal medya tüketimini sınırlayın; yoğun görüntüler tetikleyici olabilir
• Alkol, madde ve aşırı kafeinden kaçının
• Yeni bir hobi, müzik, resim, yazma gibi ifade yolları deneyin
• Terapi randevularınızı düzenli takip edin

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez. Düzenli öğünler, yeterli su içmek ve aşırı kafeinden kaçınmak belirtilerin dalgalanmasını azaltabilir. Yürüyüş, yüzme, hafif tempolu egzersiz ya da yoga gibi düzenli hareket; uykuyu, ruh halini ve bedenle bağlantı hissini güçlendirmeye yardımcı olur. Bedenle bağ kurmakta zorlanıyorsanız, egzersize çok yavaş ve kısa başlayın; nefesinizi zorlayan yoğun aktiviteler bazı kişilerde rahatsızlık verebilir, kendinizi dinleyerek ilerleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Ayrışma ile yaşamak yorucu olabilir; birçok kişi kendini suçlu, 'garip' ya da anlaşılmamış hisseder. Bu duygular çok anlaşılırdır ve yalnız değilsiniz. Kaygı, depresyon ve uyku sorunları sık eşlik eder; bunlar da tedavi edilebilir. Önemli bir hatırlatma: Eğer kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız ya da 'artık dayanamıyorum' diyorsanız, lütfen hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Bu bir zayıflık değil, acil bir sağlık durumudur ve yardım almak hayat kurtarır.

Önleme

Dissosiyatif bozuklukları tamamen önlemek mümkün değildir; çünkü çoğu zaman geçmişte yaşanmış zor olaylarla ilişkilidir. Ancak koruyucu adımlar vardır: çocuklar için güvenli, tutarlı ve sevgi dolu bir ortam sağlamak; zor yaşantılar sonrasında erken destek almak; ağır stres dönemlerinde uyku, beslenme ve sosyal bağları korumak. Travma sonrası destek ne kadar erken başlarsa, belirtilerin yerleşmesini önlemek o kadar kolay olur.

Tarama programları

Bu konuda herkese uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Ancak ağır ya da tekrarlayan zor yaşantılar geçirdiyseniz, aile hekiminize bunu söylemek uygun yönlendirmeyi almanızı kolaylaştırır. Sağlık Bakanlığı'nın ruh sağlığı hizmetleri ve aile hekimliği sistemi bu konuda ilk başvuru noktanız olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin sıklaşması ve günlük yaşamın, işin, okulun aksaması
• Kaygı, depresyon ve uyku bozukluklarının eklenmesi
• İlişkilerde zorlanma, sosyal olarak içe kapanma
• Alkol ya da madde kullanımına yönelme riski
• Kendine zarar verme düşüncelerinin ortaya çıkabilmesi
• Kendi güvenliğini sağlamada zorlanma (yolda kaybolma, tehlikeyi fark etmeme gibi)

Uzun vadeli görünüm

Dissosiyatif bozukluklar tedavi edilebilir durumlardır. Doğru destekle birçok kişi belirtilerinin azaldığını, günlük yaşamını yeniden düzenleyebildiğini ve kendisiyle daha barışık hissettiğini fark eder. İyileşme düz bir çizgi değildir; inişler ve çıkışlar olabilir. Sabırlı olmak ve destek istemek en önemli adımlardır. Unutmayın: bu zorlukların üstesinden gelmek mümkündür ve yalnız yürümek zorunda değilsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.