Baş Dönmesi ve Vertigo

Genel Bakış

Baş dönmesi, kişinin kendisini sersem, dengesiz ya da havada yürüyor gibi hissetmesidir. Vertigo ise bunun özel bir türüdür: kişi gerçekte hiçbir şey dönmediği hâlde kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hisseder. Bu his çoğunlukla iç kulaktaki denge sisteminden kaynaklanır. İç kulak, beynimize vücudun nerede durduğunu ve nasıl hareket ettiğini bildiren küçük bir denge organıdır; buradaki ya da buradan beyne giden sinyallerdeki bir aksama, dönme hissine yol açabilir. Baş dönmesi sık görülür, çoğu zaman kısa sürer ve kendiliğinden geçer. Yine de bazen başka bir sağlık sorununun habercisi olabileceği için dikkate alınmayı hak eder.

Evet, oldukça yaygındır. Pek çok kişi hayatının bir döneminde kısa süreli baş dönmesi yaşar; vertigo atakları ise her yaş grubunda görülür ve yaş ilerledikçe sıklığı artar.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Çocuklarda daha seyrek ve farklı belirtilerle görülür; ileri yaşta ise hem daha sık görülür hem de düşme riski nedeniyle daha fazla dikkat gerektirir. Kadınlarda bazı tipleri (özellikle migrenle ilişkili olanlar) biraz daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Etrafın ya da kendisinin dönüyor gibi hissetmesi (vertigo)
• Sersemlik, başta hafiflik, ayakta durmakta zorlanma
• Bulantı ve bazen kusma
• Dengesizlik, yürürken bir tarafa doğru çekilme hissi
• Terleme, yüzde solgunluk, soğuk terleme
• Kulakta çınlama, uğultu ya da dolgunluk hissi
• Hareketle artan şikâyetler; özellikle yatakta dönerken, eğilirken ya da başı kaldırırken ortaya çıkan kısa ataklar
• Gözlerde istemsiz hareketler, bakışı bir noktada tutmakta zorlanma
• Yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar hissettiklerini anlatmakta zorlanabilir; sık sık 'kafam dönüyor', 'midem bulanıyor' gibi ifadeler kullanırlar
• Aniden oyunu bırakma, bir yere tutunma ya da yürümek istememe
• Açıklanamayan bulantı, kusma ve solgunluk
• Okulda dikkat dağınıklığı ya da isteksizlik
• Çocuklarda baş dönmesi sık sık kulak enfeksiyonları, uzun süren yolculuklar ya da yetersiz sıvı alımıyla ilişkili olabilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Düşme korkusu ve buna bağlı olarak hareketin kısıtlanması
• Yürürken daha yavaş ve temkinli olma, destek arama
• Özellikle ayağa kalkarken ortaya çıkan sersemlik (tansiyon düşmesiyle ilişkili olabilir)
• Kullanılan ilaçların yan etkilerine bağlı baş dönmesi daha sık görülür
• Baş dönmesi nedeniyle evden çıkmama ve sosyal hayattan uzaklaşma

Nedenler

Ana nedenler

• İyi huylu pozisyonel vertigo (BPPV olarak da bilinir): İç kulaktaki küçük kristallerin yerinden kaymasıyla oluşur. Özellikle yatakta dönerken, eğilirken ya da başı kaldırırken ortaya çıkan, saniyeler süren dönme hissiyle tipiktir. En sık görülen vertigo nedenidir.
• Vestibüler nörit: Denge sinirinin iltihaplanmasıdır. Genellikle günler süren şiddetli baş dönmesi, bulantı ve dengesizlik yapar; işitme genellikle etkilenmez.
• Meniere hastalığı: İç kulaktaki basıncın artmasıyla ilişkilidir. Baş dönmesi nöbetlerine kulakta dolgunluk, çınlama ve dalgalanan işitme kaybı eşlik eder.
• İç kulak enfeksiyonları (labirentit): Genellikle bir soğuk algınlığı ya da grip sonrası gelişir; baş dönmesine işitme şikâyetleri de eklenebilir.
• Kan basıncının düşmesi: Özellikle aniden ayağa kalkarken olan sersemlik bu nedene bağlı olabilir.
• Kansızlık, susuz kalma (yeterince sıvı almamak) ve kan şekerinin düşmesi
• Bazı ilaçların yan etkileri: Tansiyon, sakinleştirici veya başka amaçlarla kullanılan ilaçlar baş dönmesine yol açabilir. İlacınızla ilgili bir şüpheniz varsa doktorunuza ya da eczacınıza danışın.
• Kaygı bozukluğu, panik atak ve hızlı-hızlı nefes alma (hiperventilasyon)
• Boyun kaslarındaki gerginlik ve boyun kaynaklı sorunlar
• Daha seyrek olarak beyin ve sinir sistemiyle ilgili durumlar (felç, migren, bazı tümörler) — bunlar nadirdir ama dışlanması gerekir.

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Geçirilmiş kafa travması
• Tekrarlayan kulak enfeksiyonları
• Migren öyküsü
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı gibi uzun süreli hastalıklar
• Yetersiz sıvı alımı ve düzensiz beslenme
• Bazı ilaçları düzenli kullanmak
• Yoğun stres, kaygı ve uyku bozuklukları
• Uzun süre hareketsiz kalmak ya da yatakta geçirilen uzun dönemler

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda sayılan acil belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
• İlk kez ve şiddetli şekilde ortaya çıkan baş dönmesi aynı gün içinde değerlendirilmelidir.
• Tek kulakta ani işitme kaybı varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; erken değerlendirme önemlidir.
• Kafa travması sonrası başlayan baş dönmesi aynı gün değerlendirilmelidir.
• Kusma nedeniyle sıvı alamıyorsanız aynı gün bir hekime görünün.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan, kısa süreli ama sık baş dönmesi atakları
• Ayağa kalkınca olan sersemliğin sıklaşması
• Baş dönmesine kulakta çınlama ya da işitmede dalgalanma eşlik etmesi
• Şikâyetlerin günlük işleri, işe gitmeyi ya da araba kullanmayı etkilemeye başlaması
• Kullandığınız bir ilacın başlamasından sonra baş dönmesi fark etmeniz — ilacı kendi başınıza bırakmayın, önce hekiminize danışın

Tanı

Tanı çoğunlukla muayene odasında, ayrıntılı bir konuşmayla başlar. Hekiminiz baş dönmesinin ne zaman, ne kadar sürdüğünü, neyin tetiklediğini, bulantı, işitme ya da kulak şikâyetlerinin eşlik edip etmediğini sorar. Ardından göz hareketlerini, dengeyi ve yürüyüşü değerlendirir; başın belirli şekillerde çevrildiği basit pozisyon testleri yapar. Çoğu zaman tanı bu aşamada netleşir; gerektiğinde ek testler istenir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve fizik muayene (göz hareketlerinin ve duruşun değerlendirilmesi)
• Pozisyon testleri: Başın belirli bir sırayla çevrilmesiyle BPPV olup olmadığının anlaşılması
• Kan basıncının yatar ve ayakta pozisyonda ölçülmesi
• Kan testleri: kansızlık, kan şekeri, tiroid işlevleri ve vitamin eksiklikleri açısından
• İşitme testi (odyometri)
• Kalp ritmini değerlendirmek için EKG
• Denge sistemi testleri (vestibüler testler)
• Gerekli görülürse kulak ya da beyin görüntülemesi (BT veya MR)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç randevuda tamamlanır ve çoğu zaman ağrısızdır. Hekiminize şikâyetlerinizi anlatırken ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, nelerin tetiklediğini ve kullandığınız tüm ilaçları (reçetesiz aldıklarınız dahil) not etmeniz çok yardımcı olur. Test sonuçlarına göre size en uygun yaklaşım birlikte planlanır.

Tedavi

Tedavi, baş dönmesinin nedenine göre şekillenir. Pek çok kişide şikâyetler kısa sürede azalır ve günlük hayat normale döner. Tedavi genellikle iki yönde ilerler: nedene yönelik yaklaşımlar (örneğin pozisyonel vertigoda uygulanan özel baş hareketleri ya da denge egzersizleri) ve şikâyetleri hafifletmeye yönelik destekleyici önlemler. Kaygı ya da migren gibi eşlik eden durumlar varsa bunların ele alınması da süreci kolaylaştırır.

Evde kişisel bakım

• Baş dönmesi başladığında hemen oturun ya da uzanın; düşmemek için sağlam bir yere tutunun.
• Gözlerinizi hareket etmeyen sabit bir noktaya odaklamaya çalışın.
• Yataktan ani kalkmayın: önce yan dönün, birkaç saniye oturun, sonra yavaşça ayağa kalkın.
• Gün içinde yeterince su için; susuzluk baş dönmesini artırabilir.
• Düzenli uyumaya özen gösterin; yorgunluk şikâyetleri kötüleştirebilir.
• Alkolden ve aşırı kafeinden kaçının.
• Gece kalkarken ortamı aydınlatın, yerdeki kaygan zeminlere ve eşyalara dikkat edin.
• Banyoda tutunma barı, kaymayan paspas gibi basit düzenlemelerle ev kazalarını azaltın.
• Şikâyetler geçene kadar araç kullanmayın, yüksekte çalışmayın ve merdivenlerde dikkatli olun.
• Ne zaman, ne kadar sürdüğünü ve neyin tetiklediğini kısa notlar hâlinde tutun; bu bilgiler hekiminize çok yardımcı olur.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz nedeni belirledikten sonra size uygun bir yol çizer. Pozisyonel vertigoda (BPPV), muayene odasında uygulanan ve başın belirli bir sırayla çevrilmesine dayanan basit hareketler (örneğin Epley manevrası) çoğu zaman tek başına çok etkilidir ve kişi birkaç gün içinde belirgin şekilde rahatlar. Uzun süren denge sorunlarında, göz ve baş hareketlerini içeren bir egzersiz programı olan vestibüler rehabilitasyon önerilir; bu program beynin dengeyi yeniden öğrenmesine yardımcı olur ve zamanla çok işe yarar. Bulantı ve dönme hissini hafifletmek için hekimin uygun gördüğü durumlarda kısa süreli ilaçlar reçete edilebilir; ilaç seçimi ve kullanım süresi yalnızca hekiminiz tarafından belirlenmelidir. Meniere hastalığı ya da migren gibi durumlarda ise altta yatan soruna yönelik ayrı bir plan yapılır. Kendi başınıza ilaç başlamayın; eczacınıza veya hekiminize danışmadan ilaç değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çok nadiren gerekir. Yalnızca belirli ve dirençli iç kulak hastalıklarında ya da altta yatan özel bir sorun saptandığında, kulak burun boğaz ya da nöroloji uzmanı tarafından değerlendirilir. Vakaların büyük çoğunluğunda cerrahi bir girişime ihtiyaç duyulmaz.

Bu durumla yaşamak

Baş dönmesiyle yaşarken en önemli şey, kendinizi korumak ve güvenliği elden bırakmamaktır. Ani hareketlerden kaçınmak, ev içinde tutunma noktaları oluşturmak ve yorgunluktan uzak durmak atakları daha yönetilebilir hâle getirir. Ataklar sırasında paniklemek yerine yavaş nefes almak ve oturup beklemek çoğu zaman işe yarar. Şikâyetler azaldıkça hareket etmekten tamamen vazgeçmeyin; aşamalı olarak hareket etmek denge sisteminin toparlanmasına yardımcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Günlük tempoyu yavaşlatın; sabah kalkışlara birkaç dakika ayırın.
• Düzenli, hafif ve tempolu yürüyüşler yapın.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmayı düşünün; bu genel damar sağlığınız için de önemlidir.
• Alkol tüketimini sınırlayın.
• Uyku düzeninizi koruyun; yetersiz uyku şikâyetleri artırabilir.
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, gevşeme çalışmaları ya da hoşunuza giden uğraşlar edinin.
• Ev içinde kaymayı önleyen önlemler alın, geceleri loş ışık bırakın.
• Şikâyetlerinizi ve tetikleyicilerinizi not ederek kendinizi daha iyi tanıyın.

Diyet ve egzersiz

Yeterli ve düzenli sıvı almak baş dönmesinin sık nedenlerinden biri olan susuzluğu önler. Öğünleri atlamamak, kan şekerinin düşmesine bağlı sersemliği azaltır. Bazı kişilerde (özellikle Meniere hastalığında) hekim tuz alımını sınırlamayı önerebilir; bunu kendi başınıza değil, hekiminizin önerisiyle uygulayın. Kafein ve alkolün aşırısından kaçınmak da yardımcı olur. Hareket açısından ise düzenli yürüyüş, hafif denge egzersizleri ve tai chi gibi yumuşak hareketler dengeyi güçlendirir. Ani dönme ve eğilme gerektiren hareketlere başlamadan önce ısınmak ve kendinizi zorlamamak önemlidir; hangi egzersizlerin size uygun olduğunu hekiminize ya da bir fizyoterapiste sorabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Baş dönmesi görünmez bir şikâyettir ve etrafınızdakilerin anlaması zor olabilir. Bu da kaygı, endişe ve 'ya tekrar olursa' korkusunu beraberinde getirebilir; bazı kişiler bu yüzden evden çıkmaktan, araba kullanmaktan ya da kalabalık ortamlara girmekten kaçınır. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Kaygı arttıkça baş dönmesi de artabilir; bu kısır döngüyü kırmak için nefes egzersizleri, güvendiğiniz kişilerle konuşmak ve gerekirse profesyonel destek almak çok işe yarar. Eğer kendinizi umutsuz, çok yalnız ya da dayanamayacak gibi hissediyorsanız, kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Ruhsal zorlanma da tedavi edilebilir bir durumdur ve yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Her baş dönmesi önlenemez; özellikle pozisyonel vertigo (BPPV) çoğu zaman engellenemez. Yine de bazı basit önlemlerle atakların sıklığını ve etkisini azaltmak mümkündür: yeterli sıvı almak, öğünleri atlamamak, ayağa yavaş kalkmak, düzenli uyumak, stresten uzak durmak ve kullandığınız ilaçları hekiminizle düzenli olarak gözden geçirmek bunların başında gelir. Kulak enfeksiyonlarının zamanında tedavi edilmesi de önemlidir.

Tarama programları

Baş dönmesi için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak tansiyon, kan şekeri, kansızlık ve tiroid gibi durumların düzenli olarak takip edilmesi, bu sorunlara bağlı baş dönmelerinin erken fark edilmesine yardımcı olur. Özellikle 40 yaş üzerindeyseniz ya da uzun süreli bir hastalığınız varsa, kontrol muayenelerinizi aksatmamanız önerilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve düşmeye bağlı yaralanma, özellikle ileri yaşta kalça ve kol kırıkları
• Araba kullanma, merdiven inip çıkma gibi günlük işlerin kısıtlanması
• İş ve okul performansında düşüş
• Kaygı, kaçınma davranışı ve sosyal hayattan uzaklaşma
• Seyrek de olsa altta yatan ciddi bir sorunun fark edilmemesi; bu nedenle geçmeyen şikâyetlerin değerlendirilmesi önemlidir

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak iyi haber şu: baş dönmesi ve vertigo çoğu kişide kontrol altına alınabilir. Pek çok vaka kısa sürede iyileşir, bazılarında ise zamanla ve doğru yaklaşımla belirgin rahatlama sağlanır. Doğru nedeni öğrenmek, size uygun adımları atmak ve gerektiğinde destek istemek sürecin en önemli parçalarıdır. Şikâyetleriniz sürüyorsa umutsuzluğa kapılmayın; bir sağlık profesyoneliyle birlikte çözüm yollarını bulabilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.