Baş Dönmesi ve Ortostatik Hipotansiyon (Ayağa Kalkınca Tansiyonun Düşmesi)

Genel Bakış

Ortostatik hipotansiyon, yatarken veya otururken ayağa kalktığınızda tansiyonun (kan basıncının) kısa süreliğine düşmesi durumudur. 'Ortostatik' kelimesi 'ayağa kalkmayla ilgili', 'hipotansiyon' ise 'düşük tansiyon' anlamına gelir. Normalde ayağa kalktığınızda vücudunuz damarları hafifçe daraltır ve kalp atışını biraz hızlandırır; böylece beyne giden kan miktarı korunur. Bu ayarlama yeterince hızlı çalışmadığında, beyne birkaç saniye daha az kan gider ve baş dönmesi, göz kararması ya da bayılacakmış gibi bir his ortaya çıkar. Bu bir hastalık adı değil, bir belirtidir; yani altında yatan nedeni bulmak önemlidir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle 65 yaş üstü kişilerde ve hastanede yatan ya da uzun süre yatakta kalmış kişilerde sık görülür. Gençlerde ve çocuklarda ise daha çok sıcak hava, susuzluk, uzun süre ayakta kalma veya ani kalkma sonrası görülür.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Daha sık görüldüğü gruplar: ileri yaşta olanlar, tansiyon veya kalp ilacı kullananlar, şeker hastalığı (diyabet) olanlar, Parkinson gibi sinir sistemini etkileyen hastalığı olanlar, yetersiz sıvı alanlar, hamileler ve uzun süre yatak istirahati yapanlar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ayağa kalkınca baş dönmesi veya sersemlik hissi
• Göz kararması, görüntünün bir an kararması ya da bulanıklaşması
• Bayılacakmış gibi içi boşalma, 'içim gitti' hissi
• Halsizlik, güçsüzlük, bacaklarda ağırlık
• Bulanık görme veya odaklanmakta zorlanma
• Kulaklarda çınlama ya da uğultu
• Mide bulantısı
• Nadiren gerçek bayılma (kısa süreli bilinç kaybı)
• Ayağa kalkınca kalbin hızlı çarpması ya da çarpıntı hissi
• Başın arkasında veya ensede ağrı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar çoğu zaman 'başım dönüyor' ya da 'midem bulanıyor' der; belirtiyi tam anlatamayabilir
• Aniden yere çömelme, oyunu bırakıp oturma isteği
• Yüzde solukluk, dudaklarda renk solması
• Sıcak havada, uzun süre ayakta kalınca veya öğün atlayınca baş dönmesi
• Sabah yataktan hızlı kalkınca sersemlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Baş dönmesinden çok 'dengesizlik' veya 'ayaklarım beni taşımıyor' şeklinde tarif edilir
• Sebepsiz düşmeler veya tökezlemeler
• Yeni başlayan konfüzyon (kafa karışıklığı) ya da dalgınlık
• Yemekten sonra tansiyon düşmesine bağlı halsizlik
• Gece tuvalete kalkınca baş dönmesi ve düşme korkusu
• Belirtiler ilaç değişikliğinden sonra ortaya çıkabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Yetersiz sıvı alımı (susuzluk) veya aşırı terleme, ishal, kusma ile sıvı kaybı
• Uzun süre yatakta kalma veya hareketsizlik sonrası ani kalkma
• Tansiyon, kalp, idrar söktürücü veya depresyon ilaçları gibi bazı ilaçların etkisi
• Yaşla birlikte damarların ve tansiyonu ayarlayan reflekslerin yavaşlaması
• Şeker hastalığı (diyabet) veya sinir sistemini etkileyen hastalıkların damar ayarını bozması
• Yemekten sonra tansiyonun düşmesi (özellikle ağır, karbonhidratlı öğünlerden sonra)
• Uzun süre ayakta kalma veya sıcak banyo, sıcak hava
• Anemi (kansızlık), tiroid sorunları, B12 vitamini eksikliği gibi genel sağlık durumları
• Alkol kullanımı
• Nadiren kalp ritim bozuklukları veya kalp kapak sorunları

Risk faktörleri

• 65 yaş üstünde olmak
• Tansiyon veya kalp ilacı kullanmak, özellikle doz değişikliği sonrası
• Yeterince su içmemek
• Uzun süre yatakta veya hareketsiz kalmak
• Şeker hastalığı (diyabet) veya Parkinson gibi sinir sistemini etkileyen hastalıklar
• Hamilelik
• Aşırı sıcak ortamda çalışmak veya sıcak duş almak
• Alkol kullanmak
• Yetersiz beslenme veya kansızlık
• Yemek sonrası düşük tansiyon yaşamak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bayıldıysanız veya düşüp yaralandıysanız
• Baş dönmesiyle birlikte göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı varsa
• Konuşma, görme veya güç kaybı gibi nörolojik belirtiler varsa hemen 112'yi arayın
• Baş dönmesi çok şiddetliyse ve geçmiyorsa
• Yeni bir ilaca başladıktan sonra belirtiler ortaya çıktıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ayağa kalkınca sık sık başınız dönüyorsa
• Bu durum günlük işlerinizi, yürüyüşünüzü veya uykunuzu etkiliyorsa
• Evde ölçtüğünüzde ayakta tansiyonunuz belirgin şekilde düşük çıkıyorsa
• Şeker hastalığı, kalp hastalığı veya Parkinson gibi bir hastalığınız varsa ve yeni belirtiler başladıysa
• Kullandığınız ilaçların yan etkisi olabileceğini düşünüyorsanız (ilacı kendi başınıza bırakmayın, önce doktorunuza danışın)

Tanı

Tanı genellikle çok basit bir yöntemle konur: Doktorunuz tansiyonunuzu önce 5 dakika yatarak veya oturarak ölçer, sonra ayağa kalkıp 1 ve 3 dakika bekledikten sonra tekrar ölçer. Büyük tansiyonda belirgin bir düşüş olması ortostatik hipotansiyonu düşündürür. Ardından doktorunuz belirtilerinizi, kullandığınız ilaçları, sıvı alımınızı ve geçmiş sağlık öykünüzü dinleyerek altta yatan nedeni araştırır.

Yapılabilecek testler

• Yatarak ve ayakta tansiyon ölçümü (ortostatik tansiyon testi)
• Kan sayımı (kansızlık için), kan şekeri ve elektrolitler
• Tiroid ve B12 vitamini testleri
• Elektrokardiyografi (EKG): kalbin elektriksel kaydı
• Kalp ritmini 24 saat izleyen Holter takibi (gerekirse)
• Ekokardiyografi: kalbin ultrasonla görüntülenmesi (gerekirse)
• Tilt table testi: özel bir masada yatarken tansiyon ve kalp atışının izlenmesi (nadiren gerekir)
• Doktorunuz gerekli görürse idrar testi veya diğer ileri tetkikler

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve ağrısız. Doktorunuz sizden belirtilerin ne zaman ve nasıl olduğunu, ne kadar sürdüğünü ve o sırada ne yaptığınızı anlatmanızı isteyecektir. Evde tansiyon ölçümü yapabiliyorsanız, sabah kalkarken ve ayakta bekledikten sonraki ölçümlerinizi not edip götürmeniz tanıyı kolaylaştırır. İlaç listesi ve varsa önceki tahlil sonuçlarınızı yanınızda bulundurun.

Tedavi

Tedavinin ilk adımı, belirtilere yol açan nedeni bulup ortadan kaldırmaktır: yeterli sıvı alımı, ilaçların gözden geçirilmesi ve günlük alışkanlıkların düzenlenmesi çoğu kişide yeterli olur. Çoğu durumda tedavi ameliyatsız ve ilaçsız yöntemlerle yapılır.

Evde kişisel bakım

• Günde yeterince su için; idrarınızın açık renkli olması iyi bir göstergedir
• Sabah yataktan kalkmadan önce birkaç kez ayak bileklerinizi çevirin, sonra yavaşça oturun ve 1-2 dakika bekleyip öyle ayağa kalkın
• Ayağa kalkarken yatağın kenarına veya sağlam bir yere tutunun
• Öğünleri küçük ve sık yiyin; çok ağır ve karbonhidrat ağırlıklı öğünlerden kaçının
• Sıcak duş ve sıcak ortamlarda uzun süre kalmaktan kaçının
• Alkolden uzak durun
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; bacak kaslarınızı çalıştıran hafif yürüyüşler yapın
• Evde ve işte düşmeyi önlemek için kaymayan terlik, tutunma barları ve iyi aydınlatma gibi önlemler alın
• Tansiyonunuzu evde yatarak ve ayakta ölçüp not edin; doktorunuza gösterin
• Kullandığınız ilaçları doktorunuza danışmadan bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz önce altta yatan nedeni tedavi eder: sıvı kaybını düzeltmek, kansızlık veya tiroid gibi sorunları ele almak, tansiyonu düşüren ilaçları gözden geçirmek ya da dozunu ayarlamak gibi. Yaşam tarzı önlemleri yeterli olmazsa, doktorunuz damarların ayarını destekleyen veya vücuttaki sıvı-tuz dengesini düzenleyen ilaç tedavileri önerebilir. Bu ilaçlar yalnızca doktor değerlendirmesiyle ve düzenli takip altında kullanılır; tansiyon, kalp ve böbrek durumunuza göre kişiye özel seçilir. Bu nedenle burada ilaç adı verilmez; hangi tedavinin size uygun olduğunu mutlaka doktorunuz veya eczacınızla konuşun. Ayrıca varis çorabı benzeri sıkı çoraplar veya karın bölgesini hafifçe saran destek giysileri de bazı hastalarda kanın bacaklarda göllenmesini azaltmaya yardımcı olabilir; bunları da doktorunuza danışarak seçmelisiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ortostatik hipotansiyon çoğu zaman ameliyat gerektirmez. Ancak belirtilerin nedeni bir kalp ritim bozukluğu, kalp kapak sorunu veya başka bir düzeltilebilir yapısal sorun ise, doktorunuz ilgili uzmanla birlikte girişim veya ameliyat seçeneğini değerlendirebilir. Bu oldukça nadir bir durumdur ve karar kişiye özel verilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatta en çok işe yarayan şey, ani hareketlerden kaçınmak ve vücudunuza biraz zaman tanımaktır. Sabahları yataktan kalkarken birkaç saniye beklemek, öğünleri küçük tutmak ve yanınızda su bulundurmak belirtileri büyük ölçüde azaltabilir. Belirtiler başladığında hemen oturmanız veya bir yere tutunmanız hem düşmeyi önler hem de birkaç saniye içinde rahatlama sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve yeterli uyku; yorgunluk belirtileri artırabilir
• Aşırı sıcak ortamlarda ve saunalarda dikkatli olmak
• Sabah kalkarken yavaş hareket etmek, yatak kenarında birkaç saniye oturmak
• Ev içinde kaydırmaz paspas, gece lambası ve tutunma barları kullanmak
• Alkol ve aşırı kafeinden kaçınmak
• Öğün atlamamak, az ve sık yemek
• Mümkünse düzenli hafif yürüyüşler yapmak
• Tansiyon ölçümlerini düzenli not etmek ve kontrole götürmek

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç, sıvı ve tuz dengesini korumaktır. Günde yeterli miktarda su içmek, öğünleri küçük ve dengeli tutmak, ağır yemeklerden sonra hemen ayağa fırlamamak faydalıdır. Tuz miktarını artırmanın size uygun olup olmadığını mutlaka doktorunuza sorun; çünkü tansiyon, kalp veya böbrek hastalığı olan kişilerde tuz artışı sakıncalı olabilir. Egzersiz konusunda yüzme, sabit bisiklet veya oturarak yapılan hafif hareketler genellikle iyi tolere edilir; ani eğilip kalkma ve ağır ısınma gerektiren hareketlerde dikkatli olun. Bacak kaslarını çalıştıran basit hareketler (parmak ucunda yükselip inmek, ayak bileği çevirmek) kan dolaşımına yardımcı olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Baş dönmesi ve bayılma korkusu kişiyi tedirgin edebilir; bazı kişiler dışarı çıkmaktan, toplu taşımaya binmekten veya yalnız kalmaktan çekinir. Bu duygular çok anlaşılır ve yaygındır. Kaygı arttıkça belirtiler daha fazla fark edilir hale gelebilir. Durumu doktorunuzla açıkça konuşmak, nelerin işe yaradığını öğrenmek ve gerekiyorsa destek istemek bu döngüyü kırmaya yardımcı olur. Kendinizi umutsuz, çok kaygılı veya yalnız hissediyorsanız ya da günlük yaşamınız belirgin şekilde zorlaşıyorsa bir sağlık profesyonelinden destek isteyin; acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski belirgin şekilde azaltmak mümkündür. Yeterli sıvı almak, ani kalkmamak, öğünleri düzenli ve hafif tutmak, sıcak ortamlarda dikkatli olmak ve ilaçlarınızı düzenli olarak doktorunuza gözden geçirtmek en etkili adımlardır.

Tarama programları

Ortostatik hipotansiyon için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak 65 yaş üstü kişilerde, düşme öyküsü olanlarda, tansiyon veya kalp ilacı kullananlarda ve şeker hastalığı olanlarda kontroller sırasında yatarak ve ayakta tansiyon ölçümü yapılması önerilir. Aile hekiminizle düzenli kontrol randevularınızı sürdürmeniz yeterlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve buna bağlı kırık, baş yaralanması gibi yaralanmalar
• Bayılma nedeniyle trafik veya iş kazası riski
• Düşme korkusu nedeniyle hareketin azalması ve kasların zayıflaması
• Günlük işlerde ve sosyal yaşamda kısıtlanma
• Nadiren, uzun süreli ve belirgin tansiyon düşüklüklerinde beyin, kalp ve böbrek gibi organlara giden kan akışının etkilenmesi

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyidir. Çoğu kişide neden bulunup düzeltildiğinde ya da basit yaşam tarzı önlemleri uygulandığında belirtiler belirgin şekilde azalır ve günlük yaşam neredeyse hiç etkilenmez. Bazı kişilerde durum dalgalı seyreder, dönem dönem belirtiler artabilir; bu durumda doktorunuzla takipte kalmak ve önlemleri gözden geçirmek yeterli olur. Düşmeyi önlemek için alacağınız küçük tedbirler, uzun vadede en büyük farkı yaratır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.