Canlandırma Yapılmaması Kararı (DNACPR) Nedir?

Genel Bakış

DNACPR kısaltması, 'Canlandırma Yapılmaması Kararı' anlamına gelir. Bir kişinin kalbi durduğunda ya da nefes alamadığında, sağlık ekibinin göğüs masajı, suni solunum ve elektrik şoku gibi yöntemlerle kişiyi geri döndürme çabasına 'canlandırma' (resüsitasyon) denir. DNACPR kararı, böyle bir durumda bu girişimlerin yapılmaması, bunun yerine kişinin rahatının, ağrısının ve onurunun ön planda tutulması anlamına gelir. Bu karar tek başına verilmez: kişiyle (kişi kendi kararını veremiyorsa ailesiyle) ve onu takip eden doktorla birlikte, açık bir konuşma sonrasında alınır ve tıbbi kayıtlara yazılır. En önemli nokta şu: DNACPR kararı yalnızca canlandırma girişimiyle ilgilidir. Ağrıyı azaltma, nefes desteği, enfeksiyon tedavisi, hastaneye yatış gibi diğer tüm bakım ve tedaviler aynen devam eder.

Evet, özellikle ilerlemiş ciddi hastalığı olan ya da günlük yaşamında ciddi desteğe ihtiyaç duyan kişilerde sık konuşulan bir konudur. Hastanelerde, yoğun bakım birimlerinde ve bakım merkezlerinde sağlık ekibi bu konuyu aileyle birlikte değerlendirir. Ancak herkes için otomatik olarak verilen bir karar değildir; her kişi kendi sağlık durumuna göre ayrı ayrı değerlendirilir.

Bu karar en çok, iyileşmesi beklenmeyen ileri evre bir hastalığı olan kişileri, çok kırılgan (güçsüz, düşme eğilimi olan, günlük işlerinde yardıma muhtaç) yaşlıları ve canlandırmanın yarar sağlamayacağı düşünülen hastaları ilgilendirir. Bunun yanında, sağlıklı olsa bile gelecekteki bakımı hakkında konuşmak ve isteklerini kayda geçirmek isteyen herkes bu konuyu hekimiyle görüşebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kişi aniden yere yığılır ve seslenince ya da hafifçe sarsınca yanıt vermez
• Nefes almıyor ya da normal nefes almıyor (seyrek, düzensiz, hırıltılı 'iç çekme' tarzı solunum)
• Göğüste normal solunum hareketi görülmez, yüz soluk veya morarmış olabilir
• Bilinç kapalıdır; kişi konuşmaz, gözlerini açmaz, hareket etmez

Nedenler

Ana nedenler

• İyileşmesi beklenmeyen, ilerlemiş bir hastalık (örneğin ileri evre kanser, ağır kalp veya akciğer hastalığı)
• İleri derecede kırılganlık ve günlük yaşamda ciddi bağımlılık
• Canlandırmanın kişiye yarar sağlamayacağı, sadece acıyı ve sıkıntıyı uzatacağı değerlendirmesi
• Kişinin kendi isteği: durumu tam olarak anladıktan sonra 'bu girişimi istemiyorum' demesi

Risk faktörleri

• Birden fazla kronik (uzun süreli) hastalığın bir arada bulunması
• Son dönemde sık sık hastaneye yatış yaşanması
• Yatağa bağımlılık veya günlük işlerde tam desteğe ihtiyaç duyulması
• İleri yaşla birlikte ciddi bir hastalığın bir arada olması
• Kişinin daha önce bu konudaki isteğini açıkça dile getirmiş olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Karar belgesi kaybolduysa veya nerede olduğunu bilmiyorsanız, aynı gün aile hekiminize veya bakım ekibinize ulaşın
• Kişinin durumu hızla kötüleşiyorsa ve ne yapacağınızdan emin değilseniz 112'yi arayın
• Aile içinde ciddi bir anlaşmazlık varsa ve kararın doğruluğundan şüphe ediliyorsa
• Kişi kararını değiştirdiğini söylüyorsa, bunu vakit kaybetmeden sağlık ekibine iletin

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Gelecekteki bakımınız veya bir yakınınızın bakımı hakkında konuşmak istiyorsanız
• Mevcut DNACPR kararını gözden geçirmek veya değiştirmek istiyorsanız
• İsteklerinizi yazılı hale getirmek ve aile hekiminizle paylaşmak istiyorsanız
• Bu konuda aklınıza takılan soruları sormak için sakin bir randevu ayarlamak istiyorsanız

Tanı

DNACPR bir hastalık tanısı değil, bir bakım kararıdır. Bu nedenle kan testiyle ya da görüntülemeyle 'konulan' bir şey değildir. Karar; kişinin genel sağlık durumu, hastalığının seyri, canlandırmanın ona ne kazandırıp ne kaybettireceği ve kişinin kendi değerleri konuşularak oluşturulur. Bu konuşma genellikle kişiyi takip eden doktor veya bakım ekibi tarafından yapılır; gerekirse birkaç görüşmeye yayılabilir. Sonuçta karar yazılı hale getirilir, tıbbi dosyaya işlenir ve aileyle paylaşılır.

Yapılabilecek testler

• Kapsamlı bir sağlık değerlendirmesi: mevcut hastalıklar, günlük yaşam becerileri ve genel güç durumu
• Tıbbi kayıtların ve daha önceki tedavilerin gözden geçirilmesi
• Gerekirse kan tahlilleri veya görüntüleme yöntemleri; bunlar karar vermek için değil, genel sağlık durumunu daha iyi anlamak için yapılır
• Sağlık ekibinin kendi arasında yaptığı değerlendirme (farklı uzmanların birlikte görüşmesi)

Randevunuzda neler beklenir

Görüşme sırasında doktorunuz size açık ve anlaşılır bir dille durumu anlatır, sorularınızı yanıtlar. İsterseniz bir yakınınız veya güvendiğiniz bir kişi görüşmeye katılabilir. Karar vermek için acele etmeniz gerekmez; düşünmek için süre isteyebilir, ikinci bir görüş alabilirsiniz. Karar yazıya döküldükten sonra bile fikrinizi değiştirirseniz güncellenebilir.

Tedavi

DNACPR kararı bir tedavinin sonlandırılması değildir; bakımın yönünü belirleyen bir karardır. Bu karar alındığında da kişinin rahatı için yapılan her şey sürer: ağrı ve nefes darlığının giderilmesi, bulantı gibi yakınmaların hafifletilmesi, enfeksiyonların tedavisi, sıvı ve oksijen desteği, fizyoterapi, hastaneye yatış gerekiyorsa yatış ve duygusal destek. Amaç, kişinin kalan zamanını olabildiğince rahat, ağrısız ve onurlu geçirmesidir. Bu yaklaşıma 'palyatif bakım' (yaşam kalitesini önceleyen destekleyici bakım) denir ve hastalığın her döneminde uygulanabilir.

Evde kişisel bakım

• Kararınızı ve nedenlerini ailenizle önceden, sakin bir zamanda konuşun
• Karar belgesinin bir kopyasını evde kolay ulaşılabilir bir yerde, örneğin buzdolabı kapağında veya sağlık dosyanızda saklayın
• Aile hekiminize, eczacınıza ve size bakan sağlık ekibine kararı bildirin
• Aklınıza gelen soruları not alın ve kontrollerde sormaktan çekinmeyin
• Kendi adınıza konuşabilecek, isteklerinizi bilecek güvendiğiniz bir kişiyi belirleyin

Tıbbi tedaviler

Sağlık ekibi bu süreçte kişinin rahatını önceleyen bir bakım planı hazırlar. Bu plan; ağrı, nefes darlığı, huzursuzluk ve diğer yakınmaları hafifletmeye yönelik yaklaşımları, gerektiğinde enfeksiyonların tedavisini, oksijen ve sıvı desteğini, beslenme ve hareket konusunda desteği ve psikolojik yardımı içerebilir. Hangi yöntemin uygun olduğuna, kişinin durumu ve istekleri doğrultusunda doktoru karar verir. İlaçlarla ilgili tüm sorularınızı ve endişelerinizi hekiminizle veya eczacınızla konuşabilirsiniz; bu içerikte ilaç adı ya da doz bilgisi yer almaz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

DNACPR kararı ameliyat gerekip gerekmediğini tek başına belirlemez. Bazı durumlarda kişinin yaşam kalitesini artıracak ameliyatlar veya girişimler yine de planlanabilir. Bu karar, her durumda olduğu gibi, kişinin genel durumu ve istekleri gözetilerek doktoruyla birlikte değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Bu kararı vermek ya da bir yakınınız için konuşmak duygusal olarak yorucu olabilir. Günlük yaşamda yapılacak en önemli şey, kararın herkes tarafından bilinmesini sağlamaktır: belgenin bir kopyasını yanınızda taşımak, aile hekimine ve bakım ekibine hatırlatmak, aile içinde açıkça konuşmak. Kararın 'bir daha tedavi yok' anlamına gelmediğini, aksine 'benim için neyin önemli olduğu bilinsin' anlamına geldiğini kendinize ve yakınlarınıza hatırlatmak işleri kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Mümkün olduğunca hareket etmeye ve günlük rutininizi korumaya çalışın
• Uyku düzeninize ve dinlenmeye özen gösterin
• Sizi iyi hissettiren insanlarla ve uğraşlarla zaman geçirin
• Alkol ve sigara gibi sağlığı zorlayan alışkanlıklardan uzak durun
• Yakınlarınıza nasıl yardım edebileceklerini açıkça söyleyin; yardım istemek güçsüzlük değildir

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet kuralı yoktur; dengeli beslenmek, yeterli sıvı almak ve iştah azaldığında küçük ama sık öğünler tercih etmek genellikle iyi gelir. Hareket konusunda ise kişinin gücü ölçüsünde, kısa ve sık yürüyüşler ya da oturarak yapılan hafif egzersizler uygun olabilir. Yorgunluk artıyorsa zorlamayın. Size en uygun beslenme ve hareket planı için aile hekiminize veya bakım ekibinize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böyle bir kararı konuşmak korku, suçluluk, üzüntü ya da belirsizlik hissi yaratabilir; bu duygular çok insani ve normaldir. Kendinizi bunalmış hissediyorsanız bunu içinizde tutmayın; aile hekiminizle, bir psikologla veya güvendiğiniz biriyle konuşun. Yoğun üzüntü, uyuyamama ya da umutsuzluk hissi uzun sürüyorsa mutlaka profesyonel destek isteyin. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi varsa bu bir acil durumdur: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

DNACPR bir hastalık olmadığı için 'önlenmesi' söz konusu değildir. Ancak kararın kriz anında değil, sakin bir dönemde konuşulması pek çok karışıklığı ve gereksiz acıyı önler. Bunun için en iyi yol, bakım planınızı önceden yapmak, isteklerinizi yazıya dökmek ve bunları aileniz ve sağlık ekibinizle paylaşmaktır.

Tarama programları

Bu konuda özel bir tarama testi yoktur. Yine de düzenli sağlık kontrollerinizde hekiminize gelecekteki bakımınızla ilgili isteklerinizi sorması için fırsat verebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Bu bir tedavi edilmeyen hastalık değildir; ancak konu hiç konuşulmazsa, kişinin istemediği bir canlandırma girişimi uygulanabilir
• Acil bir anda aile, kişinin ne isteyeceğini bilmediği için zor ve ani kararlar vermek zorunda kalabilir
• Belge bulunamadığında sağlık ekibi, kişinin isteklerini tam olarak yerine getiremeyebilir
• Konuşulmayan konular aile içinde suçluluk, pişmanlık ve anlaşmazlıklara yol açabilir

Uzun vadeli görünüm

Bu karar, bakımın bittiği değil, bakımın kişinin istediği yöne çevrildiği anlamına gelir. Doğru konuşulmuş ve kayda geçirilmiş bir karar, hem kişinin hem de yakınlarının üzerindeki belirsizliği azaltır ve kalan zamanın daha rahat, daha saygın ve daha az kaygılı geçmesine yardımcı olur. Karar her zaman gözden geçirilebilir; durum değiştiğinde yeniden konuşmak mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.