Bitkilerin Yaptığı Cilt Tahrişleri: Nasıl Korunurum?

Genel Bakış

Bazı bitkilerin yaprağı, sapı, suyu (öz suyu) veya dikenleri cildinize değdiğinde kızarıklık, kaşıntı, yanma ve bazen su dolu kabarcıklar oluşabilir. Buna "bitki kaynaklı cilt tahrişi" denir; tıptaki adı kontakt dermatittir, yani "temas sonucu oluşan cilt iltihabı". Bazı bitkiler cildi doğrudan yakıp tahriş eder (örneğin ısırgan otu, sütleğen), bazıları ise cilde değdikten sonra güneş görmesiyle koyu lekeler ve su toplamış yaralar bırakır (örneğin incir yaprağı, yabani maydanoz benzeri bitkiler, kereviz, limon kabuğu). Çoğu zaman durum ciddi değildir ve birkaç gün ile birkaç hafta arasında kendiliğinden iyileşir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle ilkbahar ve yaz aylarında, bahçede, parkta, kırda veya ormanda zaman geçiren kişilerde sık görülür. Türkiye'de ısırgan otu, sütleğen, incir yaprağı ve bazı yabani bitkilerle temas sonrası acil servislere ve aile hekimlerine başvurular sıkça yaşanır.

Herkesi etkileyebilir; önceki bir temasa bağlı duyarlanma (alerjik hale gelme) gelişmişse tepki daha şiddetli olabilir. Çocuklar, bahçıvanlar, çiftçiler, doğa sporlarıyla uğraşanlar, açık havada çalışanlar ve egzama gibi cilt sorunları olan kişiler daha fazla risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Temas eden bölgede kızarıklık ve sıcaklık hissi
• Kaşıntı, yanma, batma veya iğne batırılmış gibi acı
• Küçük kırmızı noktalar, kabarık kabarcıklar veya su dolu kesecikler
• Ciltte kuruluk, gerginlik ve soyulma
• Bitkinin sürtündüğü yönde çizgi veya şerit şeklinde döküntü
• Güneşe maruz kalan bölgede sonradan koyulaşan lekeler (bazı bitkilerde görülür)
• Hafif şişlik

Çocuklarda belirtiler

• Döküntü genellikle daha geniş alana yayılır çünkü çocuklar ellerini yüzlerine, gözlerine götürür
• Eller, yüz, kol ve bacaklarda belirgin kızarıklık
• Kaşıntı nedeniyle huzursuzluk, uykuya dalmakta zorluk ve ağlama
• Kaşıma sonrası küçük sıyrıklar ve kabuklanma
• Isırgan otu temasında tipik olarak kabarık, kaşıntılı kabartılar

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Cilt daha ince ve hassas olduğu için tahriş daha kolay oluşur
• Küçük travmalarda bile morarma ve yara açılması görülebilir
• İyileşme daha yavaş olabilir
• Kaşıntı nedeniyle ciltte çizikler ve enfeksiyon riski artabilir
• Vücut direnci düşükse veya şeker hastalığı gibi ek sorunlar varsa belirtiler daha belirgin seyredebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Bitkinin öz suyu veya yaprak yüzeyindeki maddelerin cildi doğrudan tahriş etmesi
• Isırgan otu gibi bitkilerin cilde temas eden ince tüylerinin batması
• Cilde bitki suyu bulaştıktan sonra güneşe maruz kalma (fitofotodermatit denilen, güneşle tetiklenen tepki)
• Bazı kişilerde bitkiye karşı alerjik duyarlanma gelişmesi
• Bitki dikenlerinin veya sert yapraklarının cildi çizmesi
• Bitki suyunun göz, ağız veya açık yara ile teması

Risk faktörleri

• Bahçe işleri, tarım veya peyzaj işleriyle uğraşmak
• Kısa kollu, kısa pantolonlu şekilde çalılık ve otluk alanlarda dolaşmak
• Çocukların çimen ve çalılıklarda oynaması
• Egzama, sedef hastalığı gibi önceden var olan cilt sorunları
• Cildi kuru ve hassas olan kişiler
• Açık havada yapılan sporlar ve doğa yürüyüşleri
• Kereviz, limon, incir gibi bitkilerle mutfakta çalışırken güneşe çıkmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes almakta zorlanma, yüz veya boğazda şişme varsa derhal 112'yi arayın
• Gözde ağrı, ışığa bakamama veya görmede azalma varsa aynı gün göz hekimine başvurun
• Döküntü hızla yayılıyor veya su dolu kabarcıklar büyüyorsa
• İltihap, irin, kötü koku veya artan ağrı gibi enfeksiyon belirtileri varsa
• Yüz, ağız çevresi veya cinsel bölgede tahriş varsa
• Ateş, titreme veya genel durum bozukluğu eşlik ediyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Şikâyetler bir haftayı geçtiği hâlde düzelmiyorsa
• Kaşıntı uykuyu veya günlük işleri etkileyecek kadar rahatsız ediyorsa
• Döküntü her temastan sonra tekrar ediyorsa
• Ciltte kalıcı koyu lekeler kalıyorsa
• Hangi bitkinin dokunduğunu bilmiyorsanız ve sık sık aynı şikâyeti yaşıyorsanız

Tanı

Tanı çoğu zaman muayene ve öykü ile konur. Hekiminiz döküntünün şekline, yerleşimine ve ne zaman başladığına bakar; son günlerde hangi bitkilerle temas ettiğinizi, açık havada bulunup bulunmadığınızı sorar. Döküntünün şerit şeklinde olması veya sadece güneş gören bölgelerde bulunması gibi ipuçları tanıyı kolaylaştırır.

Yapılabilecek testler

• Çoğu olguda ek test gerekmez
• Gerekirse yama testi: olası etkenin küçük bir bölgeye uygulanıp cildin tepkisinin izlenmesi
• Mantar veya bakteri kaynaklı bir durumdan ayırmak için ciltten örnek alınması
• Nadiren, iyileşmeyen döküntülerde cilt biyopsisi (küçük bir doku örneği alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve ağrısızdır. Hekiminiz size evde uygulayabileceğiniz bakım önerileri verecek, gerekirse krem veya losyon önerecektir. Döküntünün fotoğrafını çekip hangi bitkiyle temas ettiğinizi not etmeniz, sonraki görüşmelerde işinizi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavinin temel amacı teması kesmek, cildi temizlemek, kaşıntı ve iltihabı azaltmak ve enfeksiyonu önlemektir. Çoğu kişi evde uygulanan basit bakım önlemleriyle rahatlar. Şikâyetlerin şiddetine göre hekiminiz cilde uygulanan ürünler veya ağızdan alınan ilaçlar önerebilir; bu önerileri yalnızca size reçete edildiği şekilde kullanın ve kendi başınıza ilaç başlamayın.

Evde kişisel bakım

• Temastan sonra mümkün olan en kısa sürede (ideali ilk 30 dakika) cildi bol ılık su ve nazik bir sabunla yıkayın
• Bitki suyunun bulaştığı giysileri, eldivenleri ve ayakkabıları çıkarıp ayrı yıkayın
• Kaşıntıyı azaltmak için temiz, serin bir bezle soğuk kompres uygulayın
• Kaşımaktan kaçının; tırnaklarınızı kısa tutun, gerekirse geceleri pamuk eldiven kullanın
• Ilık (çok sıcak olmayan) duş alın; sıcak su kaşıntıyı artırır
• Parfümsüz, kokusuz bir nemlendirici ile cildi nemli tutun
• Su dolu kabarcıkları patlatmayın; üzerini temiz ve gevşek bir sargıyla örtün
• Güneşle tetiklenen türlerde birkaç gün güneşten uzak durun ve güneş koruyucu kullanın
• Hangi ürünü kullanacağınızdan emin değilseniz eczacınıza veya aile hekiminize danışın

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz şikâyetin şiddetine göre kaşıntıyı ve iltihabı azaltan krem, losyon veya merhemler önerebilir; yaygın ve şiddetli durumlarda ağızdan alınan ilaçlar gerekebilir. Ciltte enfeksiyon geliştiyse buna yönelik tedavi planlanır. Tüm ilaçlar yalnızca bir sağlık profesyonelinin önerisiyle ve önerilen süre boyunca kullanılmalıdır; eczacınız kullanım konusunda size yol gösterebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi tedavi bu durumda neredeyse hiç gerekmez. Çok nadiren, iyileşmeyen veya iz bırakan lezyonlarda dermatoloji (cilt hastalıkları) uzmanı değerlendirme yapar.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde cildinizi nazik tutmak, kaşımamak ve nemlendirmek en önemli adımlardır. Günlük işlerinizi sürdürebilirsiniz; sadece bahçe işleri gibi cildi tahriş edebilecek uğraşlara birkaç gün ara vermek veya eldiven kullanmak iyileşmeyi hızlandırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Doğada vakit geçirirken uzun kollu giysi, uzun pantolon ve kapalı ayakkabı tercih edin
• Bahçe işlerinde kalın eldiven kullanın; eldivenleri iş sonrası yıkayın
• Tanımadığınız bitkilere çıplak elle dokunmayın, koparmayın
• Yürüyüş sonrası açıkta kalan cilt bölgelerini ılık suyla yıkayın
• Evde bitki bakımı yaparken de eldiven kullanmayı alışkanlık hâline getirin
• Çocuklarınıza hangi bitkilere dokunmamaları gerektiğini basit bir dille anlatın

Diyet ve egzersiz

Bu durumun beslenmeyle doğrudan bir ilişkisi yoktur; ancak kereviz, limon, incir gibi bazı bitkilerle mutfakta temas ettikten sonra ellerinizi yıkamanız ve güneşe çıkmadan önce koruma sağlamanız önemlidir. Hafif tempolu yürüyüş gibi aktiviteler genel sağlığınıza iyi gelir; ancak terleme kaşıntıyı artırabileceği için egzersiz sonrası duş almanız ve cildi nazikçe kurulamanız faydalı olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli kaşıntı ve görünür bir döküntü kişiyi yorabilir, uykuyu bozabilir ve huzursuzluk yaratabilir. Bu duygular anlaşılabilir ve genellikle cilt iyileştikçe geçer. Şikâyetler uzarsa ve ruh hâlinizi belirgin şekilde etkiliyorsa bunu hekiminizle konuşmaktan çekinmeyin. Türkiye'de kendinizi çok kötü ve yalnız hissediyorsanız 112'yi arayabilir veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz.

Önleme

Büyük ölçüde önlenebilir. En etkili yol, bitkiyle teması azaltmak ve temas olduysa cildi hızla yıkamaktır. Doğada giysi seçimi, eldiven kullanımı ve tanımadığınız bitkilere dokunmamak riski belirgin şekilde düşürür.

Aşılar

Bu durumu önleyen bir aşı yoktur.

Tarama programları

Özel bir tarama testi bulunmamaktadır; düzenli cilt kontrolü ve şikâyetlerin erken dönemde değerlendirilmesi yeterlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kaşıma nedeniyle ciltte sıyrıklar, yaralar ve bunlara bağlı enfeksiyon gelişmesi
• İyileşme sonrası kalıcı koyu lekeler
• Uyku bozukluğu ve günlük yaşam konforunun azalması
• Döküntünün göz çevresine yayılarak göz sorunlarına yol açması
• Nadiren, bitkinin yenmesi durumunda ciddi sistemik zehirlenme

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki bitki kaynaklı cilt tahrişlerinin çok büyük çoğunluğu zararsızdır ve genellikle 1-3 hafta içinde iz bırakmadan ya da hafif bir izle iyileşir. Doğru bakım ve teması tekrarlamamak ile çoğu kişi kısa sürede rahatlar; şikâyetler uzarsa veya ağırlaşırsa bir sağlık profesyoneline danışmanız yeterlidir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.