Artrit Egzersiz Yapmanızı Engellemesin

Genel Bakış

Artrit, halk arasında 'eklem iltihabı' ya da 'eklem hastalığı' olarak bilinir. Kelime anlamı 'eklem iltihabı'dır ve eklemlerde ağrı, şişlik, sertlik ve hareket kısıtlılığına yol açan birçok farklı hastalığı kapsayan genel bir isimdir. En sık görülen iki türü vardır: eklem kıkırdağının zamanla aşınmasıyla oluşan osteoartrit (aşınma tipi) ve bağışıklık sisteminin kendi eklemlerine saldırmasıyla oluşan romatoid artrit (iltihaplı tip). Bu hastalıkların ortak noktası, hareketin azalmasıyla belirtilerin kötüleşebilmesidir. Bu yüzden doğru ve düzenli egzersiz, çoğu artrit türünde eklemleri koruyan, ağrıyı azaltan ve günlük yaşamı kolaylaştıran en önemli araçlardan biridir.

Evet, çok yaygındır. Artrit dünyada ve Türkiye'de yetişkinlerde en sık görülen ağrı ve hareket kısıtlılığı nedenlerinden biridir. Özellikle 50 yaş sonrasında osteoartrit sıklaşır; romatoid artrit ise daha çok 30-60 yaş aralığında ortaya çıkar. Yani yalnız değilsiniz ve bu konuda yardım alabileceğiniz pek çok yol var.

Artrit her yaştan insanı etkileyebilir. Osteoartrit daha çok orta yaş ve üzerindeki kişilerde, aşırı kilolu kişilerde ve eklem yaralanması geçirenlerde görülür. Romatoid artrit kadınlarda daha sıktır. Çocuklarda da görülebilir (çocukluk çağı artriti). Ağır fiziksel iş yapanlar, eski spor yaralanması olanlar ve ailesinde artrit öyküsü bulunanlar da risk grubundadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Eklem ağrısı; özellikle hareket ettikten sonra veya uzun dinlenmeden sonra artan ağrı
• Sabahları veya hareketsiz kaldıktan sonra eklemlerde sertlik ve 'tutukluk' hissi
• Eklemde şişlik, sıcaklık hissi ve bazen kızarıklık
• Eklemi tam açıp kapatmakta zorlanma, hareket açıklığının azalması
• Eklemi kullanırken çıtırtı, gıcırtı veya sürtünme hissi
• Yorgunluk ve genel isteksizlik hali (özellikle iltihaplı tipte)
• Aynı eklemde tekrarlayan ağrı dönemleri

Çocuklarda belirtiler

• Topallama veya yürürken ayağını sürükleme
• Sabah kalkınca hareket etmekte zorlanma, çocuğun 'eklemlerim tutuk' demesi
• Tek bir eklemde (sık olarak diz, ayak bileği veya el bileği) şişlik
• Okulda beden eğitimi derslerinden kaçınma, oyunda eskisi kadar istekli olmama
• Açıklanamayan ateş, döküntü veya gözde kızarıklıkla birlikte eklem yakınmaları

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Merdiven inip çıkarken dizlerde ağrı ve güvensizlik hissi
• Uzun süre oturduktan sonra ilk birkaç adımda zorlanma
• Kas güçsüzlüğü ve buna bağlı düşme korkusu
• Birden fazla eklemde (diz, kalça, el, bel) aynı anda ağrı
• Şişlik ve sertlik nedeniyle kavanoz açmak, çorap giymek gibi günlük işlerde zorlanma

Nedenler

Ana nedenler

• Osteoartrit: Eklem kıkırdağının yıllar içinde aşınması ve eklem kenarlarında kemik yapısının değişmesi
• Romatoid artrit ve benzeri hastalıklar: Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi eklem zarına saldırması (otoimmün, yani 'kendi kendine saldırı' anlamında)
• Kristal birikimi: Örneğin gut hastalığında ürik asit kristallerinin eklemde birikmesi
• Eklem yaralanmaları: Kırık, bağ yırtığı veya ameliyat sonrası eklemde erken aşınma
• Enfeksiyon: Bakteri veya virüslerin eklemi tutması (enfeksiyöz artrit)
• Metabolik ve hormonal etkenler ile genetik yatkınlık

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Aşırı kilo; özellikle diz ve kalça eklemlerine binen yükü artırır
• Ailede artrit öyküsü
• Geçirilmiş eklem yaralanması veya eklem ameliyatı
• Diz çökerek, eğilerek veya ağır kaldırarak yapılan yoğun fiziksel işler
• Hareketsiz yaşam ve zayıf kas yapısı
• Sigara kullanımı (özellikle iltihaplı romatizmal hastalıklarda riski artırır)
• Kadın cinsiyet (romatoid artrit için)
• Bazı enfeksiyonlar ve bağırsak/üriner sistem iltihapları sonrası gelişen reaktif artrit

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Tek bir eklemde ani şişlik, kızarıklık, sıcaklık ve ateş varsa aynı gün başvurun
• Eklem üzerine basamıyor veya kolu bacağınızı hareket ettiremiyorsanız
• Ateşle birlikte yeni başlayan eklem ağrısı varsa
• Çocuğunuz yeni başlayan bir topallama ile yürümekte zorlanıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Eklem ağrısı ve sertliği birkaç haftadır devam ediyorsa
• Sabah tutukluğu 30 dakikadan uzun sürüyorsa
• Aynı anda birden fazla eklemde şişlik ve ağrı varsa
• Ağrı nedeniyle günlük işlerinizi (merdiven inmek, kavanoz açmak, giyinmek) yapmakta zorlanıyorsanız
• Egzersiz yapmak istiyor ama nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız; size uygun bir program için hekiminize veya fizyoterapiste danışın
• Kilo alımı, hareketsizlik veya düşme korkusu gibi ek sorunlar yaşıyorsanız

Tanı

Tanı genellikle bir hekimin sizi dinlemesi ve eklemlerinizi muayene etmesiyle başlar. Hangi eklemlerin etkilendiği, ağrının ne zaman arttığı, sabah tutukluğunun ne kadar sürdüğü ve aile öyküsü gibi bilgiler çok değerlidir. Muayenede eklemde şişlik, ısı artışı, hareket açıklığı ve kas gücü değerlendirilir. Gerekirse görüntüleme ve kan testleriyle artritin türü belirlenir; çünkü farklı türler farklı tedavi yaklaşımları gerektirir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene: eklem şişliği, hassasiyet, hareket açıklığı ve kas gücünün değerlendirilmesi
• Kan testleri: iltihap göstergeleri ve bazı romatizmal hastalıklara özgü antikorlar
• Röntgen: eklem aralığı, kıkırdak kaybı ve kemik değişikliklerinin görülmesi
• Ultrason veya MR: yumuşak dokular, eklem zarı ve kıkırdak hakkında ayrıntılı bilgi
• Eklem sıvısı incelemesi: özellikle ani şişen tek eklemde enfeksiyon veya kristal hastalığı araştırmak için
• Gerekirse idrar ve diğer metabolik testler (örneğin gut hastalığı açısından)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci birkaç randevu alabilir; bu normaldir ve acele etmeniz gerekmez. Hekiminiz önce hangi tür artritle karşı karşıya olduğunuzu netleştirir, ardından size özel bir tedavi ve hareket planı önerir. Randevuya gelirken ağrılarınızı, hangi hareketlerin iyi veya kötü geldiğini kısa notlar halinde getirmeniz çok yardımcı olur. Unutmayın: Kesin tanıyı ve tedavi planını yalnızca sizi muayene eden yetkin bir sağlık uzmanı koyabilir.

Tedavi

Artrit tedavisi tek bir çözümden çok, birkaç parçadan oluşan bir bütündür: ağrıyı ve iltihabı kontrol altına almak, eklemleri ve kasları güçlü tutmak, günlük yaşamı kolaylaştırmak ve uzun vadede eklem hasarını önlemek. Bu bütünün en önemli taşlarından biri egzersizdir. Tedavi planı kişiye göre değişir; bu yüzden kendi başınıza değil, hekiminiz ve gerekiyorsa fizyoterapistinizle birlikte ilerlemeniz en doğrusudur.

Evde kişisel bakım

• Düzenli ve ölçülü hareket: Kısa yürüyüşler, hafif germe ve kuvvetlendirme çalışmaları eklemlerin sertleşmesini azaltır. Uzun süre hareketsiz kalmak ağrıyı artırabilir.
• Egzersizi bölerek yapın: Günde tek uzun seans yerine 10-15 dakikalık birkaç kısa seans çoğu kişi için daha kolay ve daha sürdürülebilirdir.
• Isınma ve soğuma: Egzersizden önce 5 dakika hafif hareketle ısının; sonrasında yavaşça azaltarak bitirin.
• Sıcak-soğuk uygulaması: Sertlik için ılık duş veya sıcak kompres, egzersiz sonrası şişlik için kısa süreli soğuk uygulama rahatlatıcı olabilir. Cildinizi koruyun, aşırıya kaçmayın.
• Eklem dostu günlük düzen: Ağır poşetleri iki ele paylaştırın, sık sık oturup dinlenin, diz üstü çökmek yerine yüksek bir tabure kullanın.
• Kilo yönetimi: Fazla kilo, özellikle diz ve kalça eklemlerine binen yükü artırır. Küçük ve kalıcı değişiklikler bile eklemler üzerindeki baskıyı azaltır.
• Uyku ve dinlenme: Yorgunluk iltihaplı artritlerde belirgindir; düzenli uyku iyileşmeyi destekler. Dinlenme ile hareket arasında denge kurun.
• Destek ekipmanı: Baston, yürüteç, eklem bandı veya ortopedik destekler doğru kullanıldığında eklem yükünü azaltabilir; bir sağlık uzmanına danışarak seçin.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz, artritin türüne ve şiddetine göre farklı yaklaşımlar önerebilir: ağrı ve iltihabı azaltmaya yönelik ilaçlar, iltihaplı romatizmal hastalıklarda hastalığın gidişatını etkileyen tedaviler, eklem içine uygulanan bazı girişimler ve fizyoterapi programları. Hangi tedavinin size uygun olduğu; yaşınız, diğer hastalıklarınız, kullandığınız ilaçlar ve artritin türü değerlendirilerek belirlenir. İlaçlar yalnızca hekim önerisiyle ve onun belirlediği şekilde kullanılmalıdır; doz veya ilaç değişikliği konusunda mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın. Bitkisel ürünler dahil takviye kullanmadan önce de sağlık uzmanınıza bilgi verin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, artrit tedavisinde ilk seçenek değildir ve herkes için gerekli değildir. Ancak eklem hasarı ilerlemişse, ağrı günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlıyorsa ve ilaç, fizyoterapi ve yaşam düzenlemeleriyle yeterli rahatlama sağlanamıyorsa hekiminiz cerrahi seçenekleri gündeme getirebilir. Bu seçenekler eklem içi girişimlerden eklem protezine kadar değişebilir; karar, sizinle birlikte ve tüm yarar-riskler konuşularak verilir.

Bu durumla yaşamak

Artritle yaşamak, her günü aynı şekilde geçirmek zorunda olmak anlamına gelmez. İyi günler de olacak, zor günler de. Zor günlerde kendinize izin verin ve yükü azaltın; iyi günlerde ise hareketinizi biraz artırın. Esas hedef, 'ya hep ya hiç' değil, sürdürülebilir bir denge kurmaktır. Günlük işlerinizi parçalara bölmek, sık sık kısa molalar vermek ve hareketi hayatınızın akışına yerleştirmek çoğu kişide işe yarar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın çoğu gününde hafif-orta tempolu hareket; yürüyüş, yüzme veya su içi egzersizler eklemlere dost seçeneklerdir
• Kasları güçlendiren, eklem çevresini destekleyen nazik kuvvet egzersizleri
• Denge ve esneklik çalışmaları; düşme riskini azaltır
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek almak
• Eklemleri zorlayan ani, sıçramalı ve ağır yük içeren hareketlerden kaçınmak; ama tümüyle hareketsiz kalmamak
• Ayarlanabilir ekipman ve rahat ayakkabı kullanımı
• Gün içinde kısa dinlenme araları vermek, ama uzun süre hareketsiz kalmamak
• Ağrı günlüğü tutmak: hangi hareketin iyi, hangisinin kötü geldiğini fark etmek plan yapmayı kolaylaştırır

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, artritin kendisini 'tedavi etmese' de genel sağlığı ve eklem yükünü olumlu etkiler. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, zeytinyağı ve yeterli protein içeren bir düzen; kilo yönetimine ve kas sağlığına yardımcı olur. Yeterli su içmek ve D vitamini durumunuzu hekiminizle konuşmak da akıllıca olur. Egzersiz konusunda altın kural şudur: Az ama düzenli, başlangıçta düşük dozda ve yavaş artırılan. Egzersiz sırasında hafif bir yanma veya yorgunluk normaldir; keskin, batıcı veya eklem içinde hissedilen ağrı olursa durun. Egzersiz sonrası ağrı iki saatten uzun sürüyor veya ertesi gün sizi kısıtlıyorsa, doz çok yüksektir; azaltın ve hekiminize ya da fizyoterapistinize danışın. Yeni bir programa başlamadan önce mutlaka sağlık uzmanınızla konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Süreğen ağrı ve hareket kısıtlılığı zaman zaman moralinizi bozabilir; bu çok anlaşılır ve yaygın bir duygudur. Uyku bozukluğu, kaygı, öfke veya 'artık eskisi gibi olamayacağım' hissi yaşıyorsanız bunu tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Duygularınızı bir sağlık uzmanıyla konuşmak, doğru destek ve tedavi planının parçasıdır. Kendinize zarar verme düşünceleri veya dayanılmaz bir çaresizlik hissi yaşarsanız lütfen beklemeden yardım isteyin; Türkiye'de acil durumlarda 112'yi arayabilir ya da en yakın acil sağlık hizmetine başvurabilirsiniz. Ruh sağlığı desteği için aile hekiminize veya bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız da iyi bir adımdır.

Önleme

Her artrit türü tamamen önlenemez; özellikle bağışıklık sistemi kaynaklı türlerde genetik yatkınlık rol oynar. Ancak riski azaltmak ve gidişatı iyileştirmek için yapabilecekleriniz vardır: Sağlıklı bir kiloda kalmak, düzenli ve eklem dostu hareket etmek, kasları güçlü tutmak, spor ve iş sırasında eklemleri yaralanmalardan korumak, sigara kullanmamak ve eklem yakınmalarını erken dönemde bir sağlık uzmanıyla konuşmak bunların başında gelir.

Aşılar

Artritin kendisini önleyen rutin bir aşı yoktur. Bununla birlikte bazı enfeksiyonlar eklem iltihabını tetikleyebildiği için, yaşına ve sağlık durumuna uygun önerilen aşıları (örneğin mevsimsel grip ve diğer rutin aşılar) hekiminizle görüşmek genel sağlığınızı korur. İltihaplı romatizma tedavisi gören kişilerde aşı planlaması ayrıca önem taşır; bu konuda mutlaka hekiminize danışın.

Tarama programları

Artrit için toplum genelinde uygulanan tek bir tarama testi yoktur. Ancak ailede romatoid artrit gibi iltihaplı romatizma öyküsü varsa, sabah tutukluğu veya birden fazla eklemde şişlik fark ederseniz erken değerlendirme için hekiminize başvurmanız önemlidir. Tanı almış kişilerde ise düzenli kontroller, eklem hasarını ve eşlik eden sorunları erken yakalamaya yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Eklem kıkırdağında ilerleyici kayıp ve eklem aralığının daralması
• Hareket açıklığının azalması, eklemde şekil değişikliği ve kalıcı sertlik
• Kas güçsüzlüğü ve buna bağlı düşme riskinin artması
• Günlük işlerde bağımsızlığın azalması, iş ve sosyal yaşamda kısıtlanma
• Süreğen ağrı ve uyku bozukluğuna bağlı yorgunluk, kaygı ve depresif duygudurum
• İltihaplı romatizmal hastalıklarda eklem dışı tutulumlar (göz, akciğer, kalp-damar sistemi gibi) açısından artan risk

Uzun vadeli görünüm

Artritle yaşayan pek çok kişi, doğru tedavi ve düzenli hareketle ağrısını kontrol altına alıyor, işini ve sevdiği aktiviteleri sürdürüyor. Bugün tedavi seçenekleri geçmişe göre çok daha çeşitli; erken değerlendirme ve tutarlı bir hareket planı en güçlü avantajlarınız. Egzersizi bir 'yasak' değil, eklemlerinizi koruyan bir alışkanlık olarak görmeye başladığınızda tablo değişir. Yolculuğunuzda inişler çıkışlar olabilir; önemli olan her seferinde güvenli şekilde yeniden başlayabilmektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.