Madde (Uyuşturucu) Kullanımı: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Madde kullanımı, kişinin sağlığına, ilişkilerine veya günlük hayatına zarar vermeye başlayan şekilde uyuşturucu maddeler, alkol dışı keyif verici maddeler ya da doktorun önerdiği şekilde kullanılmayan ilaçlar kullanmasıdır. Burada 'madde' derken vücudu ve beyni doğrudan etkileyen, bağımlılık yapabilen her türlü maddeyi kastediyoruz. Bağımlılık bir irade zayıflığı değil, beynin ödül sistemini etkileyen, tekrarlayan ve tedavi edilebilir bir sağlık durumudur. Yani bu, suçlayıcı değil, sağlık açısından ele alınması gereken bir konudur.

Evet, yaygın bir sağlık sorunudur. Dünyada ve Türkiye'de pek çok kişi hayatının bir döneminde madde kullanımıyla ilgili sorun yaşar. Ancak çoğu kişi utanç veya korku nedeniyle bunu kimseye söylemez; bu da sorunun göründüğünden daha az konuşulmasına yol açar.

Her yaştan, her gelir düzeyinden ve her kesimden insanı etkileyebilir. Gençler ve ergenler risk altında olabilir çünkü beyinleri hâlâ gelişmektedir. Bununla birlikte ileri yaşta da, özellikle ağrı kesici veya sakinleştirici türü ilaçların uzun süre ya da doktora danışmadan kullanılmasıyla sorun ortaya çıkabilir. Yalnızlık, ruhsal zorlanma veya travma yaşayan kişilerde risk daha yüksek olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Maddeyi kullanma isteğinin (aşerme) giderek artması ve kontrolün zorlaşması
• Aynı etkiyi almak için giderek daha fazla miktara ihtiyaç duymak (tolerans denir)
• Maddeyi bırakınca huzursuzluk, terleme, uykusuzluk, titreme gibi yoksunluk belirtileri yaşamak
• İş, okul veya aile sorumluluklarını aksatmak
• Maddeyi saklamak, kullanımı hakkında yalan söylemek, gizli davranmak
• Ruh halinde belirgin dalgalanmalar, sinirlilik, kaygı veya isteksizlik
• Uyku ve iştah düzeninin bozulması
• Para sorunları, borçlanma veya değerli eşyaların kaybolması
• Aile ve arkadaşlardan uzaklaşma, eski ilgi alanlarından kopma
• Maddenin etkisi geçince yaşanan çökkünlük, suçluluk veya pişmanlık duyguları

Çocuklarda belirtiler

• Ergenlerde okul başarısının ani düşmesi, derslere ilginin kaybolması
• Yeni ve farklı bir arkadaş grubuna yönelme, eski arkadaşlardan uzaklaşma
• Odada uzun süre kapalı kalma, sır saklama, aile sohbetlerinden kaçınma
• Evden para veya eşya kaybolması
• Uyku düzeninin bozulması, gece geç saatlerde uyanık kalma, gündüz uyuma
• Sinirlilik, ani öfke patlamaları veya aşırı sessizlik
• Gözlerde kızarıklık, sık sık burun akıntısı veya üst solunum yolu şikâyetleri
• Kullandığı maddelere özgü koku, göz damlası, pipo gibi eşyaların görülmesi

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Doktorun önerdiği ağrı kesici, sakinleştirici veya uyku ilaçlarını fazla miktarda ya da uzun süre kullanma
• Reçeteli ilaçları başkalarıyla paylaşma veya biriktirme
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı, ani kafa karışıklığı
• Denge kaybı ve düşme sıklığında artış
• İştah ve kilo kaybı, uykusuzluk veya aşırı uyku
• Yalnızlık, keyifsizlik ve sosyal ortamlardan çekilme
• İlaç kullanımını saklama veya 'sadece ağrım için' diyerek açıklama
• Aynı anda birden çok ilaç kullanımı nedeniyle beklenmeyen etkileşimler

Nedenler

Ana nedenler

• Beyindeki ödül sistemi üzerindeki etki: madde kısa süreli haz verir, beyin bunu tekrar ister ve zamanla kontrol zorlaşır
• Kaygı, depresyon, travma veya dikkat sorunları gibi ruhsal zorlanmalarla baş etme çabası
• Ağrı, uykusuzluk veya yorgunluk için doktora danışmadan ilaç kullanma alışkanlığı
• Merak, arkadaş çevresinin etkisi ve maddeye kolay ulaşabilme
• Aile içinde madde kullanımı öyküsü veya zorlu yaşam koşulları
• Yalnızlık, sosyal dışlanma, işsizlik ve umutsuzluk gibi sosyal etkenler

Risk faktörleri

• Erken yaşta (özellikle ergenlikte) maddeyle tanışma
• Ailede bağımlılık veya ruhsal hastalık öyküsü
• Çocuklukta ihmal, şiddet veya ağır travma yaşamış olmak
• Depresyon, kaygı bozukluğu veya dikkat eksikliği gibi durumların tedavi edilmemesi
• Maddeye kolay ulaşılabilen bir çevrede yaşamak
• Yalnızlık, sosyal destek eksikliği ve ekonomik zorluklar
• Reçeteli ağrı kesici veya sakinleştirici ilaçların uzun süre ve denetimsiz kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aşırı doz şüphesi varsa ya da kişi uyandırılamıyorsa hemen 112'yi arayın
• Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi varsa hemen 112'yi arayın
• Şiddetli yoksunluk belirtileri (ağır titreme, kusma, halüsinasyon) varsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun
• İğne ile kullanım sonrası ateş, iltihap veya apse varsa aynı gün başvurun
• Gebelik sırasında madde kullanımı varsa gecikmeden bir sağlık çalışanına danışın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kullanımı azaltmak veya bırakmak istiyorsanız
• Bir yakınınızın kullanımından endişe ediyorsanız
• Uyku, iştah, ruh hali veya ilişkilerinizde açıklayamadığınız değişiklikler varsa
• Reçeteli ilaçlarınızı düşündüğünüzden fazla kullanmaya başladıysanız
• Maddeyi bıraktıktan sonra tekrar başlama kaygısı yaşıyorsanız

Tanı

Tanı çoğu zaman bir sohbetle başlar. Hekiminiz hangi maddelerin, ne sıklıkla ve ne zamandır kullanıldığını, günlük hayatınızı nasıl etkilediğini sorar. Ardından genel sağlık durumunuzu değerlendirmek için muayene yapılır. Bu konuşma yargılamadan yürütülür; amaç suçlamak değil, size en uygun desteği belirlemektir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve standart tarama soruları (kullanım sıklığını ve etkisini anlamaya yarar)
• Fizik muayene: nabız, tansiyon, kilo, uyku ve genel sağlık değerlendirmesi
• Kan testleri: karaciğer ve böbrek işlevleri ile kansızlık gibi durumların kontrolü
• Enfeksiyon taramaları (kan yoluyla bulaşabilen hastalıklar açısından)
• İdrar veya kan ile madde taraması — yalnızca bilgilendirilmiş onam ile ve tedaviye yön vermek amacıyla
• Kalp ritmi değerlendirmesi (EKG) gerektiğinde
• Ruh sağlığı değerlendirmesi: kaygı, depresyon ve travma öyküsü

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç görüşmede tamamlanır. Hekiminiz durumunuzu bir bütün olarak ele alır ve size özel bir destek planı önerir. Bu plan ilaç tedavisini, danışmanlığı, aile desteğini veya sosyal hizmetleri içerebilir. Görüşmeler gizlilik içinde yürütülür; endişelerinizi rahatça paylaşabilirsiniz.

Tedavi

Bağımlılık tedavi edilebilir bir sağlık durumudur ve tedavi kişiye göre planlanır. Genellikle birkaç yöntem birlikte kullanılır: tıbbi destek, konuşma terapileri, sosyal destek ve varsa eşlik eden ruhsal sorunların tedavisi. Tedavi bir 'bitiş çizgisi' değil, adım adım ilerleyen bir süreçtir. Bu süreçte geri dönüşler (yeniden kullanım) olabilir; bu başarısızlık değil, planın yeniden gözden geçirilmesi için bir işarettir.

Evde kişisel bakım

• Kullanımı tetikleyen ortamlardan, kişilerden ve durumlardan uzak durmaya çalışın
• Güvendiğiniz bir kişiye durumunuzu anlatın; yalnız kalmamak süreci kolaylaştırır
• Uyku ve yemek düzeninizi olabildiğince korumaya çalışın
• Aşerme (kullanma isteği) geldiğinde ne yapacağınıza dair önceden küçük bir plan yapın: kısa bir yürüyüş, bir arkadaşı aramak, nefes egzersizi gibi
• Evde madde bulundurmayın; gerekirse güvendiğiniz birine eşyalarınızı geçici olarak emanet edin
• Kendinize karşı sert olmak yerine, küçük ilerlemeleri fark edin ve kutlayın
• Bir sağlık çalışanının önerdiği kontrol randevularını aksatmayın

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımları genel olarak şunları içerir: Gerektiğinde hastane ortamında ya da ayaktan, sağlık ekibi gözetiminde yürütülen arınma (detoks) süreci; yoksunluk belirtilerini ve aşermeyi azaltmaya yardımcı olan, hekimin düzenlediği tıbbi destek tedavileri; bilişsel davranışçı terapi ve motivasyonel görüşme gibi konuşma terapileri; grup terapileri ve akran destek programları; aile görüşmeleri; eşlik eden kaygı, depresyon veya travmanın tedavisi; zarar azaltma hizmetleri (temiz enjeksiyon malzemesine erişim, aşırı doz riskini azaltmaya yönelik eğitim ve acil müdahale bilgisi). Hangi yöntemin size uygun olduğuna hekiminiz sizinle birlikte karar verir. Bu içerikte hiçbir ilaç adı veya dozu yer almaz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda genellikle cerrahi bir tedavi söz konusu değildir. Ancak uzun süreli enjeksiyon kullanımına bağlı gelişen ciddi yara, apse veya damar sorunları gibi durumlarda cerrahi girişim gerekebilir; bunun kararı bir hekim tarafından verilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatı mümkün olduğunca düzenli tutmak iyileşmeyi destekler. Sabahları aynı saatte kalkmak, gün içinde yapılacak küçük hedefler belirlemek ve akşamları dinlenmeye zaman ayırmak işe yarar. Zor anlar önceden planlanırsa daha kolay yönetilir: kimi arayacağınızı, nereye gideceğinizi ve ne yapacağınızı önceden yazmak faydalı olabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Madde kullanımını tetikleyen kişi ve ortamlardan uzak durmaya özen gösterin
• Destekleyici arkadaşlıklar ve aile bağlarını güçlendirmeye zaman ayırın
• Küçük ve ulaşılabilir günlük hedefler belirleyin; büyük hedefler bunaltıcı olabilir
• Günlük hayatınıza yavaşça yeni bir uğraş ekleyin: yürüyüş, müzik, el işi, spor gibi
• Alkol gibi diğer maddeleri bırakmayı da konuşun; hekiminiz bu konuda yol gösterir
• Kontrollerinizi ve terapilerinizi düzenli sürdürün; aksatmak riski artırabilir

Diyet ve egzersiz

Düzenli yemek ve hareket, hem bedeni hem ruh halini destekler. Günde iki-üç öğün dengeli beslenmeye, sebze-meyve ve protein almaya çalışın; öğün atlamak kan şekerini düşürüp huzursuzluğu artırabilir. Bol su içmek özellikle arınma döneminde önemlidir. Haftada birkaç gün, 20-30 dakikalık yürüyüş gibi hafif ve düzenli hareketler uykuyu ve kaygıyı olumlu etkiler. Ağır egzersize yeni başlıyorsanız ya da kalp, tansiyon gibi bir sağlık sorununuz varsa önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Madde kullanımı ile ruh sağlığı çoğu zaman iç içedir: kaygı, depresyon veya travma madde kullanımını artırabilir; madde kullanımı da bu sorunları derinleştirebilir. Bu bir kısır döngü gibi görünse de ikisi birlikte tedavi edilebilir. Suçluluk ve utanç duyguları sık görülür; bunları konuşmak iyileşmenin parçasıdır. Kendinize zarar verme ya da hayatınıza son verme düşünceleri geliyorsa bu çok ciddi bir durumdur: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Yalnız kalmayın, güvendiğiniz birini arayın.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski azaltmak mümkündür. En etkili yollar erken yaşta açık ve yargısız iletişim, ruhsal sorunların vaktinde tedavisi, reçeteli ilaçların hekim önerdiği şekilde kullanılması ve maddeye erişimin kısıtlanmasıdır. Zarar azaltma yaklaşımları da önemlidir: aşırı doz belirtilerini tanımak ve acil durumda ne yapılacağını bilmek hayat kurtarabilir. Sağlık Bakanlığı'nın bağımlılıkla mücadele ve farkındalık çalışmalarını takip etmek de yol gösterici olabilir.

Aşılar

Madde kullanımıyla ilişkili bazı bulaşıcı hastalıklardan korunmada aşılar yardımcı olur. Örneğin hepatit B aşısı, kan yoluyla bulaşan bu hastalığa karşı koruma sağlar. Aşı durumunuzu aile hekiminizle görüşebilirsiniz.

Tarama programları

Aile hekiminiz rutin muayenelerde madde ve alkol kullanımına dair kısa tarama soruları sorabilir. Bu, suçlayıcı bir sorgu değil, erken fark edip destek olmayı amaçlayan bir değerlendirmedir. Gebelik takiplerinde ve ruh sağlığı başvurularında da bu tarama yapılabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Aşırı doz ve buna bağlı hayati risk
• Kalp, karaciğer, böbrek ve beyin üzerinde kalıcı hasar
• Enjeksiyon yoluyla bulaşan hepatit ve HIV gibi enfeksiyonlar
• Depresyon, kaygı ve travma belirtilerinin ağırlaşması
• İş, okul ve ilişkilerde ciddi kayıplar, maddi zorluklar
• Aile içi çatışmalar ve sosyal dışlanma
• Gebelikte anne ve bebek sağlığı açısından riskler
• Dikkat ve karar verme becerilerinde bozulma, kazalarda artış

Uzun vadeli görünüm

İyileşme mümkündür ve pek çok kişi destekle hayatını yeniden düzene sokar. Bu bir dönem dönem zorlanılan bir yol olabilir; geri dönüşler yaşanabilir ve bu, tedavinin yeniden düzenlenmesi için bir fırsattır. Önemli olan yalnız kalmamak, profesyonel destek almak ve kendinize karşı sabırlı olmaktır. Yardım istemek her zaman mümkündür ve asla geç değildir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.