Ebola Hastalığı

Genel Bakış

Ebola, Ebola virüsünün yol açtığı, ateş ve bazen kanamalarla seyreden ağır bir bulaşıcı hastalıktır. Doktorlar bu tür hastalıkları "viral hemorajik ateş" diye adlandırır; yani virüsün neden olduğu ve kanamalarla gidebilen bir ateşli hastalık grubudur. Ebola genellikle Batı ve Orta Afrika'da, belirli bölgelerde görülür. Türkiye'de yerleşik olarak bulunan bir hastalık değildir; ülkemizde görülen vakalar, yalnızca salgın bölgelerinden gelen kişilerle ilgili olmuş ve sağlık makamlarınca hızla kontrol altına alınmıştır.

Ebola dünyada da, Türkiye'de de çok yaygın bir hastalık değildir. Sadece belirli Afrika bölgelerinde, zaman zaman salgınlar halinde ortaya çıkar. Afrika dışındaki ülkelerde görülen vakalar genellikle az sayıdadır ve salgın bölgesinden gelen yolcularla ilgilidir. Türkiye'de bugüne kadar yerleşik bir Ebola hastalığı bildirilmemiştir; Sağlık Bakanlığı ve sınır sağlık birimleri olası vakalar için hazırlıklıdır.

Ebola en çok salgın bölgelerinde yaşayan insanları etkiler. Sahada çalışan sağlık personeli, hastalara bakan aile üyeleri, cenaze ve defin törenlerinde doğrudan bedenle temas eden kişiler ve virüsü taşıyan hayvanlarla (örneğin meyve yarasaları, maymunlar gibi) temas eden kişiler daha yüksek risk altındadır. Genel olarak toplumda yaşayan, salgın bölgesine gitmemiş bir kişi için risk çok düşüktür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aniden yükselen ateş
• Aşırı halsizlik ve kırgınlık
• Kas ağrısı ve baş ağrısı
• Boğaz ağrısı
• Bulantı, kusma ve ishal
• Karın ağrısı
• Gözlerde kızarıklık
• Ciltte döküntü
• Bazı hastalarda ağız, burun, göz veya iç organlardan kanama
• Hıçkırık ve nefes almada zorluk (daha ağır dönemde)

Nedenler

Ana nedenler

• Ebola virüsü ile enfekte olmak
• Hasta bir kişinin kanı, tükürüğü, kusmuğu, idrarı, dışkısı, teri, anne sütü veya menisiyle doğrudan temas
• Virüs bulaşmış kesici-delici aletler, iğneler veya eşyalarla temas
• Ölmüş bir hastanın bedenine doğrudan dokunmayı içeren defin ve cenaze törenleri
• Enfekte hayvanların (meyve yarasaları, maymunlar, orman antilopları gibi) kanı veya vücut sıvılarıyla temas
• Laboratuvarda virüs örnekleriyle koruyucu ekipman olmadan çalışmak

Risk faktörleri

• Salgın yaşanan bir bölgede yaşamak veya o bölgeye seyahat etmek
• Salgın bölgesinde sağlık çalışanı olarak görev yapmak
• Belirtileri olan bir hastaya koruyucu ekipman olmadan bakım vermek
• Hastalık nedeniyle ölmüş bir kişinin cenaze törenine doğrudan temasla katılmak
• Yaban hayatı ile veya vahşi hayvan etiyle koruyucu önlem almadan temas etmek
• Kalabalık ve hijyen koşullarının sınırlı olduğu, sağlık hizmetine erişimin kısıtlı olduğu ortamlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Son 21 gün içinde salgın bölgesinde bulunduysanız ve ateşiniz çıktıysa, hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun; gitmeden önce telefonla haber verin ki sizi güvenli şekilde karşılasınlar.
• Ateşle birlikte kontrol edilemeyen kanama, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı veya bayılma varsa 112'yi arayın.
• Ateşli bir kişiye baktıysanız ve kendinizde belirti geliştiyse vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Salgın bölgesine seyahat planlıyorsanız, gitmeden önce seyahat sağlığı konusunda bir hekime veya aile hekiminize danışın.
• Salgın bölgesinden döndükten sonra kendinizi iyi hissetseniz bile, 21 gün boyunca ateş ve diğer belirtiler açısından dikkatli olun; bir belirti olursa hekiminize bilgi verin.
• Sağlık çalışanıysanız ve koruyucu ekipman konusunda eğitim veya desteğe ihtiyaç duyuyorsanız kurumunuzun enfeksiyon kontrol birimine başvurun.

Tanı

Ebola tanısı, belirtilerin değerlendirilmesi ve seyahat öyküsünün sorgulanmasıyla başlar. Hekim önce ateşin ve diğer belirtilerin nedenini araştırır; sıtma, tifo gibi daha sık görülen hastalıklar da benzer belirtiler verebilir. Ebola şüphesi varsa kan örnekleri özel laboratuvarlarda incelenir ve sonuç Sağlık Bakanlığı'nın ilgili birimleriyle birlikte değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Kan sayımı ve genel kan testleri (organların durumunu görmek için)
• Virüsün genetik yapısını arayan moleküler testler (PCR olarak bilinir)
• Virüse karşı vücudun ürettiği antikorları gösteren testler
• Karaciğer ve böbrek fonksiyonlarını gösteren kan testleri
• Sıtma, tifo ve benzeri ateşli hastalıkları dışlamak için ek testler
• Gerektiğinde görüntüleme ve sıvı dengesini değerlendiren incelemeler

Randevunuzda neler beklenir

Ebola şüphesi olduğunda hasta, başkalarına bulaşmayı önlemek için ayrı bir odada (izolasyon) değerlendirilir ve bakımı koruyucu ekipman kullanan sağlık ekibi tarafından yürütülür. Bu durum korkutucu gelebilir; ancak bu önlemler hem hastanın hem de çevresindekilerin güvenliği içindir. Sağlık ekipleri test sonuçlarını beklerken hastayı yakından izler, sıvı ve oksijen desteği gibi ihtiyaçlarını karşılar. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde netleşir ve aileye bilgi verilir.

Tedavi

Ebola tedavisi hastanede, hastanın yakından izlendiği bir ortamda yapılır. Temel yaklaşım, vücudun kendini toparlamasına yardımcı olmaktır: kaybedilen sıvının yerine konması, ateşin ve ağrının kontrolü, oksijen desteği, kan basıncının ve organların izlenmesi. Salgın dönemlerinde hekimler, bilimsel çalışmalarla desteklenen bazı özel tedavileri de uygun gördükleri hastalarda kullanabilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna mutlaka hekim karar verir; bu karar hastanın durumuna ve güncel resmi sağlık rehberlerine göre verilir.

Evde kişisel bakım

• Ebola şüphesi veya tanısı varsa evde kendi kendine bakım uygun değildir; hastanede tedavi gerekir.
• Sağlık kuruluşuna gitmeden önce telefonla arayıp durumunuzu bildirin; böylece sizi güvenli şekilde karşılarlar.
• Hekiminizin önerdiği şekilde bol sıvı alın; kusma veya ishal varsa sıvı kaybını izleyin.
• Dinlenin ve ateşinizi düzenli olarak ölçüp not edin.
• Evde başkalarıyla yakın temastan kaçının, kişisel eşyalarınızı (havlu, bardak, diş fırçası) ayırın.
• İyileşme döneminde bile yorgunluk devam edebilir; kendinize zaman tanıyın ve kontrollerinizi aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Hastanede yapılan tedavi esas olarak destekleyici bakımdan oluşur: damar yoluyla sıvı verilmesi, elektrolit dengesinin düzeltilmesi, oksijen desteği, kan basıncının izlenmesi, kanama varsa kontrol altına alınması ve eşlik eden enfeksiyonların tedavisi. Ağrı ve ateş için hekimin uygun gördüğü ilaçlar kullanılır. Salgın dönemlerinde, bilimsel olarak değerlendirilmiş bazı antiviral ve antikor temelli tedaviler resmi sağlık otoritelerinin rehberliğinde uygulanabilir. Bu tedavilerin hangisinin, ne zaman ve hangi dozda kullanılacağına yalnızca hekim karar verir; hastaların kendi başına ilaç kullanmaması önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ebola tedavisinde cerrahi genellikle yer almaz. Ameliyat yalnızca hastalığa eşlik eden ve acil müdahale gerektiren başka bir sorun varsa (örneğin iç kanama veya organ hasarı) düşünülebilir; bu karar hastanın durumuna göre cerrahi ekip tarafından verilir. Böyle bir durumda bile önce enfeksiyon kontrol önlemleri alınır.

Bu durumla yaşamak

Ebola geçiren kişiler için iyileşme süreci sabır ister. Hastalıktan sonra haftalar, bazen aylar süren yorgunluk, eklem ve kas ağrıları görülebilir. Günlük hayata dönüş genellikle kademeli olur: önce dinlenme, sonra kısa yürüyüşler, ardından normal işlere yavaş yavaş dönüş. Sağlık ekibinizle düzenli kontroller, hem bedensel hem de ruhsal toparlanmayı kolaylaştırır. İyileşen kişiler başkalarına virüs bulaştırmaz; ancak bazı vücut sıvılarında virüs bir süre daha kalabildiği için hekiminizin önerdiği korunma kurallarına uymak önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yorgunluğu yönetmek için gün içine kısa dinlenme araları ekleyin.
• Uyku düzeninizi korumaya çalışın; düzenli saatlerde yatıp kalkın.
• Bol su içmeye ve dengeli beslenmeye özen gösterin.
• Alkol ve sigaradan uzak durun; bunlar iyileşmeyi zorlaştırır.
• Toplu ortamlara dönmeden önce hekiminize danışın.
• Ellerinizi sık sık sabunla yıkayın; bu alışkanlık hem sizin hem çevrenizdekilerin sağlığını korur.

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde vücut enerjiye ve proteine ihtiyaç duyar. Et, tavuk, balık, yumurta, baklagiller, sebze ve meyve gibi besinlerle dengeli bir beslenme önerilir. İştah azsa az ve sık yemek daha kolay olabilir. Egzersize gelince: ağır spor yerine, hekiminizin onayıyla yürüyüş gibi hafif hareketlerle başlayın ve yorgunluk artarsa durun. Sıvı kaybına yol açan yoğun egzersizden iyileşme tamamlanana kadar kaçının. Beslenme ve egzersiz planınızı kendi durumunuza göre hekiminiz veya bir diyetisyenle birlikte yapmanız en doğrusudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Ebola gibi ağır bir hastalık geçirmek ruh sağlığını da etkiler. Hastanede yalnız kalma, sevdiklerini kaybetme, ölüm korkusu, uyku sorunları ve kabuslar sık görülebilir. Hastalığı geçiren birçok kişi çevresinden damgalama (dışlanma) da yaşayabilir; bu durum kişinin kendini yalnız ve değersiz hissetmesine yol açabilir. Bu duygular zayıflık değildir ve yardım istemek güçlü bir adımdır. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya panik halinde hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanına ya da aile hekiminize başvurun. Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız veya kendinizi güvende hissetmiyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil sağlık kuruluşuna gidin.

Önleme

Evet, Ebola büyük ölçüde önlenebilir bir hastalıktır. En önemli adım, hasta kişilerin vücut sıvılarıyla temastan kaçınmaktır. Salgın bölgelerinde sağlık ekipleri eldiven, maske, gözlük ve koruyucu tulum gibi ekipmanlar kullanır; bu ekipmanlar olmadan hasta bakımı verilmemelidir. Ellerin sabunla veya alkol bazlı temizleyiciyle sık sık yıkanması, vahşi hayvanlarla ve vahşi hayvan etiyle temastan kaçınılması, cenaze törenlerinde güvenli defin kurallarına uyulması da korunmada önemli rol oynar. Seyahat öncesi bilgi almak ve dönüşte belirtileri izlemek de koruyucu adımlardandır.

Aşılar

Ebola'ya karşı, bazı ülkelerde ve salgın kontrolünde kullanılan onaylanmış aşılar bulunmaktadır. Bu aşılar genellikle salgın bölgelerinde yaşayanlara, sağlık çalışanlarına ve temaslı kişilere uygulanır. Türkiye'de rutin bir Ebola aşısı uygulaması yoktur; kimin aşılanması gerektiği konusunda güncel bilgiyi Sağlık Bakanlığı'nın duyurularından veya seyahat sağlığı birimlerinden öğrenebilirsiniz. Aşı kararı her zaman bir hekimle birlikte, kişinin risk durumuna göre verilmelidir.

Tarama programları

Ebola için toplum genelinde yapılan bir tarama testi yoktur. Bunun yerine, salgın dönemlerinde havalimanlarında ve sınır kapılarında yolcuların ateş gibi belirtiler açısından kontrol edilmesi, salgın bölgelerinde temaslı kişilerin 21 gün boyunca izlenmesi gibi yöntemler kullanılır. Türkiye'de olası vakaların erken fark edilmesi için sağlık kuruluşlarında uyarı ve bildirim sistemleri bulunur. Salgın bölgesinden dönen kişilerin ateş ve diğer belirtiler açısından kendilerini izlemesi, basit ama etkili bir erken farkındalık yöntemidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Şiddetli sıvı kaybı ve buna bağlı dolaşım bozukluğu (şok)
• Böbrek ve karaciğer gibi organların işlevini yitirmesi
• Yaygın iç kanamalar
• Elektrolit dengesizlikleri ve kalp ritmi sorunları
• Beyin iltihabı veya bilinç değişiklikleri
• Eşlik eden enfeksiyonlar
• Ölüm

Uzun vadeli görünüm

Ebola ağır bir hastalık olsa da iyi haber şu: erken tanı ve hastanede verilen iyi destekleyici bakım ile iyileşen hasta sayısı her geçen yıl artıyor. Salgın bölgelerinde sağlık ekipleri hızla harekete geçiyor, temaslı kişiler izleniyor ve hastalık zinciri kırılıyor. İyileşen kişilerin büyük bölümü zamanla güçlerini geri kazanıyor. Bazı kişilerde yorgunluk, eklem ağrısı veya göz sorunları bir süre devam edebilir; bunlar genellikle takip ve destekle yönetilebilir. Türkiye'de yaşayan biri için bu hastalığın riski çok düşüktür ve sağlık kurumları olası bir duruma hazırlıklıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.