Elektrik Çarpması

Genel Bakış

Elektrik çarpması, vücudun bir elektrik kaynağına temas etmesi ve elektrik akımının vücuttan geçmesi durumudur. Akım; evdeki bir prizden, yıpranmış bir kablodan, elektrikli bir aletten, yıldırımdan ya da yüksek gerilim hattından gelebilir. Akım vücuda girdiği yerden çıktığı yere kadar ilerlerken dokularda ısı oluşturur. Bu yüzden ciltte görünen küçük bir yanık, altta daha büyük bir hasarın işareti olabilir. Bazı durumlarda akım kalp ritmini bozabilir veya kaslarda istemsiz kasılmalara yol açabilir. Bu nedenle elektrik çarpması, hafif görünse bile her zaman ciddiye alınması gereken bir durumdur.

Elektrik çarpmaları özellikle ev kazaları arasında sık görülür. Büyük bölümü hafif seyreder, ancak bir kısmı hayatı tehdit edebilecek kadar ciddi olabilir. Bu yüzden her olay ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

En çok küçük çocuklar (prizleri ve kabloları merak ettikleri için), elektrikle çalışan mesleklerde çalışan yetişkinler, eski veya bakımsız tesisatı olan evlerde yaşayanlar ve kalp hastalığı olan kişiler etkilenir. Hamilelik döneminde de elektrik çarpması daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Akımın giriş ve çıkış noktasında yanık, kızarıklık veya küçük bir delik görünümü
• Karıncalanma, uyuşma veya dokunma hissinin azalması
• Kas ağrısı, kasılma, kramp veya kolda-bacakta güçsüzlük
• Baş dönmesi, halsizlik, bulantı
• Baş ağrısı ve kulaklarda çınlama
• Çarpıntı hissi veya göğüste rahatsızlık
• Korku, panik, sersemlik ve şaşkınlık hali

Çocuklarda belirtiler

• Ağız çevresinde yanık (kablo veya priz ağzına götüren bebeklerde)
• El ve parmaklarda küçük yanıklar
• Ani ve sebebi anlaşılamayan ağlama, huzursuzluk
• Durgunluk, uykuya meyil veya tam tersi aşırı hareketlilik
• Çocuk yaşadığını tam anlatamayabilir; en küçük yanık bile değerlendirilmelidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kalp hastalığı olanlarda ritim bozukluğu riski daha yüksektir
• Denge kaybı ve düşmeye bağlı ek yaralanmalar görülebilir
• Cilt daha ince olduğu için yanıklar daha ağır seyredebilir
• Şeker hastalığı, böbrek hastalığı gibi mevcut durumlar iyileşmeyi yavaşlatabilir
• Ağrı daha az hissedilebildiği için belirtiler silik kalabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Evdeki bozuk priz, yıpranmış kablo veya hasarlı uzatma kablosu
• Islak zeminde veya ıslak elle kullanılan elektrikli aletler
• Prizlere sokulan metal cisimler, tornavida veya benzeri nesneler
• Elektrik direkleri, trafolar ve yüksek gerilim hatları
• Yıldırım düşmesi
• İnşaat, elektrik tesisatı gibi işlerde mesleki temas
• Topraklaması olmayan veya kaçak akım rölesi bulunmayan tesisat
• Ucu açılmış şarj kabloları ve adaptörler

Risk faktörleri

• 0-6 yaş arası çocuklar
• Elektrikle çalışan meslekler
• Eski veya bakımsız bina tesisatı
• Topraklanmamış prizler
• Banyo, mutfak gibi ıslak alanlar
• Kalp hastalığı olan kişiler
• Hamilelik dönemi
• Dikkat dağınıklığı, yorgunluk veya alkol etkisi
• Fırtına sırasında açık alanda bulunmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bilinç kaybı, nefes sorunu, göğüs ağrısı veya kasılma varsa hemen 112'yi arayın
• Yüksek gerilim, yıldırım veya su içinde gerçekleşen her çarpma acil değerlendirme gerektirir
• Küçük bir yanık olsa bile çarpma sonrası mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurun
• Çocuklarda ve hamilelerde her çarpma aynı gün değerlendirilmelidir
• Uyuşma, güç kaybı veya şiddetli kas ağrısı geçmiyorsa vakit kaybetmeyin

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yanık bölgesinde kızarıklık, akıntı, kötü koku veya ateş olursa (enfeksiyon belirtisi olabilir)
• Birkaç gün sonra hâlâ devam eden halsizlik, güçsüzlük veya ağrı
• İyileşen yaranın kontrolü ve iz takibi için
• Çarpma sonrası süren uyku sorunları, tedirginlik veya kaçınma davranışı
• Tetanos aşısı durumunuzun kontrol edilmesi için

Tanı

Doktor önce olayın nasıl gerçekleştiğini sorar: akımın kaynağı neydi, gücü ne kadardı, temas ne kadar sürdü, vücudun hangi noktaları temas etti. Ardından fizik muayene yapılır; yanık izleri, nabız, tansiyon ve sinir fonksiyonları kontrol edilir. Çoğu zaman tanı bu bilgilerle konur, gerekirse ek testler istenir.

Yapılabilecek testler

• EKG (elektrokardiyografi) — kalbin elektriksel ritmini gösteren, ağrısız bir test
• Kan testleri — kas hasarı ve böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesi
• İdrar testi
• Gerekli görülürse röntgen veya bilgisayarlı tomografi
• Yanık bölgesinin ayrıntılı değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle acil serviste veya aile hekimliğinde yapılır. Kalp ritmi normal, kan değerleri iyi ve yanıklar hafifse kişi çoğu zaman evde takip önerisiyle taburcu edilir. Şüphe varsa bir süre gözlem altında tutulabilir. Süreç genellikle kısa ve ağrısızdır.

Tedavi

Tedavi, çarpmanın şiddetine ve hangi organların etkilendiğine göre planlanır. Her zaman ilk öncelik kişinin güvenliği, solunumu ve dolaşımının değerlendirilmesidir. Hafif olgularda evde bakım yeterli olurken, ciddi olgularda hastanede izlem gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Önce elektrik kaynağından uzaklaşın; kaynağa asla çıplak elle dokunmayın
• Mümkünse sigortayı veya ana şalteri kapatın
• Yanık bölgeyi serin, temiz suyla yıkayın; diş macunu, yağ, salça gibi maddeler sürmeyin
• Yanığın üzerini temiz ve tüy bırakmayan bir bezle örtün
• Yüzük, saat, bilezik gibi sıkı eşyaları çıkarın
• Bol sıvı için ve dinlenin
• İyileşme süresince yanık bölgesini güneşten koruyun
• Ağrı, şişlik veya kızarıklık artarsa sağlık kuruluşuna başvurun

Tıbbi tedaviler

Sağlık ekibi önce solunumu ve kalp atışını değerlendirir. Yanıklar temizlenir ve uygun pansumanla kapatılır. Ağrı için doktorun uygun gördüğü tedavi düzenlenir; ilaçlar yalnızca bir sağlık profesyonelinin önerisiyle kullanılmalıdır. Kas hasarı varsa damar yoluyla sıvı verilebilir ve böbreklerin çalışması izlenir. Kalpte ritim bozukluğu saptanırsa hastanede gözlem ve tedavi gerekebilir. Tetanos aşısının zamanı geçmişse yenilenmesi önerilebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yanık çok derinse, doku canlılığını yitirmişse veya kol ya da bacakta basınç artışı (kompartman sendromu) gelişirse cerrahi işlem gerekebilir. Bu durumlar nadirdir ve daha çok yüksek gerilimli çarpmalarda görülür.

Bu durumla yaşamak

Çoğu kişi birkaç gün ile birkaç hafta içinde günlük hayatına döner. Yanık bölgesinin iyileşmesi biraz zaman alabilir ve iz kalabilir. İlk günlerde yorgunluk ve kas ağrısı normaldir; dinlenmek iyileşmeyi hızlandırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• İyileşme süresince yanık bölgesini çarpma ve sürtünmeden koruyun
• Bol sıvı alın ve dengeli beslenin
• Ağır iş, spor veya yüzme gibi aktivitelere dönüş için doktorunuza danışın
• Evdeki elektrik tesisatını kontrol ettirin
• Prizlere çocuk kilidi takın, kabloları görünür yerlerde bırakmayın

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli beslenme ve bol sıvı iyileşmeyi destekler. Ağrı geçene kadar ağır egzersizden kaçının; hafif yürüyüşler genellikle iyi gelir. Spora ne zaman döneceğinizi doktorunuza sorun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Elektrik çarpması korkutucu bir deneyimdir ve bazı kişiler günlerce tedirginlik, uyku sorunları, olayı tekrar tekrar hatırlama veya prizlere dokunmaktan kaçınma yaşayabilir. Bu duygular çoğu zaman zamanla azalır. Ancak birkaç haftadan uzun sürer veya günlük hayatınızı etkilerse bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız çok önemlidir. Türkiye'de 112'yi arayarak acil ruh sağlığı desteği konusunda yönlendirme isteyebilir, aile hekiminizden sizi doğru birime yönlendirmesini isteyebilirsiniz. Yalnız değilsiniz; yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Evet, elektrik çarpmalarının büyük kısmı basit önlemlerle önlenebilir. Prizlere çocuk kilidi takın; hasarlı kablo ve prizleri vakit kaybetmeden değiştirin veya yetkili bir elektrikçiye kontrol ettirin. Kaçak akım rölesi ve topraklama bulunmasına dikkat edin. Elektrikli aletleri ıslak elle veya ıslak zeminde kullanmayın; banyoda prize yakın çalışmayın. Prizlere metal cisim sokmayın. Fırtına sırasında açık alanda bulunmayın, ağaç altında durmayın ve kapalı bir yere sığının. Elektrik direklerine, trafolara ve kopmuş kablolara yaklaşmayın; kopmuş kablo görürseniz uzaklaşıp yetkililere haber verin. İş yerinde güvenlik kurallarına uyun ve gerekli koruyucu ekipmanı kullanın.

Aşılar

Elektrik çarpmasına karşı bir aşı yoktur. Ancak yanık yaralanmalarında tetanos riski nedeniyle doktorunuz tetanos aşısı durumunuzu kontrol edebilir.

Tarama programları

Elektrik çarpması için özel bir tarama testi yoktur. Evdeki ve iş yerindeki elektrik tesisatının düzenli olarak kontrol ettirilmesi en etkili korunma yoludur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Cilt yanıklarında enfeksiyon gelişmesi
• Kalp ritim bozuklukları
• Kas hasarı ve buna bağlı böbrek sorunları
• Sinir hasarı: kalıcı uyuşma, güçsüzlük veya his kaybı
• Kasılma veya düşme nedeniyle kemik kırıkları
• Yıldırım çarpmalarında işitme ve görme sorunları
• Uzun süreli ağrı ve belirgin yara izi

Uzun vadeli görünüm

Elektrik çarpmalarının çoğu hafif seyreder ve kişi tamamen iyileşir. Erken ve doğru değerlendirme, olası sorunların zamanında fark edilmesini sağlar. Bir sağlık kuruluşuna başvurmak ve kontrolleri aksatmamak iyileşme şansını yüksek tutar. İyileşme sürecinde sorularınızı çekinmeden sağlık ekibinize sormanız da bu süreci kolaylaştırır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.