Elektrokonvülsif Terapi (EKT): Hastalar ve Yakınları İçin Sade Rehber

Genel Bakış

Elektrokonvülsif terapi, kısaca EKT, ağır bazı ruh sağlığı sorunlarında kullanılan tıbbi bir tedavidir. İşlem sırasında kişiye kısa süreli bir genel anestezi verilir; yani tamamen uyutulur ve hiçbir şey hissetmez. Ardından beyne, çok kısa süreli ve kontrollü bir elektrik uyarımı uygulanır. Bu uyarım beyinde birkaç saniyelik, düzenli bir beyin aktivitesi (halk arasında 'havale' denilen türde bir dalga) oluşturur ve beyin kimyasının yeniden dengelenmesine yardımcı olur. EKT bir hastalık değil, bir tedavi yöntemidir. Eski filmlerde gösterildiği gibi ağrılı ya da korkutucu değildir; bugünkü uygulama anestezi ve kas gevşetici eşliğinde, hastane ortamında, kalp ritmi ve oksijen düzeyi izlenerek yapılır.

EKT sanıldığı kadar nadir değildir. Dünyada ve Türkiye'de, belirli ağır ruh sağlığı durumlarında düzenli olarak kullanılmaktadır. Ancak geçmiş yıllara göre çok daha seçici davranılır: yalnızca gerçekten uygun görülen, diğer tedavilerden yeterince yarar görmemiş veya durumu acil müdahale gerektiren kişilere önerilir.

EKT en çok erişkinlerde düşünülür. Tedaviye yanıt vermeyen ağır depresyon, bipolar bozuklukta ağır dönemler, katatoni (hareketsizlik, konuşmama ve çevreye tepkisizlikle giden ciddi bir durum) ve çok ağır psikotik belirtileri olan kişilerde gündeme gelebilir. İleri yaştaki kişilerde de uygulanabilir; yaş tek başına engel değildir, ancak eşlik eden sağlık sorunları dikkatle değerlendirilir. Ergenlerde ise yalnızca çok özel ve ağır durumlarda, aile ile uzmanların birlikte kararıyla uygulanır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Günlerce süren, hiçbir şeyden keyif alınamayan çökkün ruh hali
• Uyku ve iştahın belirgin şekilde bozulması, kilo kaybı
• Konuşma ve hareketlerde belirgin yavaşlama ya da tam tersi huzursuzluk
• Değersizlik, suçluluk ve umutsuzluk düşünceleri
• Dikkatini toplamakta, karar vermekte zorlanma
• Çevreye ilginin azalması, kişisel bakımın aksaması
• Hareketsiz kalma, konuşmama, sorulara yanıt vermeme (katatoni belirtileri)
• Gerçekte olmayan sesler duyma veya gerçek dışı inançlar taşıma gibi belirtiler

Çocuklarda belirtiler

• Çocuk ve ergenlerde EKT çok nadiren düşünülür; genellikle çok ağır ve tedaviye dirençli durumlarda gündeme gelir.
• Ergenlerde belirtiler çoğu zaman okul başarısının düşmesi, arkadaşlardan uzaklaşma ve içe kapanma şeklinde kendini gösterebilir.
• Çocuklarda karar, mutlaka aile ve çocuk-ergen ruh sağlığı uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle alınır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta ağır depresyon bazen unutkanlık ve dikkat dağınıklığı ile karışabilir; bu nedenle ayrıntılı değerlendirme önemlidir.
• Yaşlılarda eşlik eden kalp, tansiyon veya nörolojik hastalıklar bulunabildiği için anestezi değerlendirmesi daha dikkatli yapılır.
• Bellek üzerindeki etkiler bu yaş grubunda daha belirgin olabilir; bu yüzden tedavi öncesi ve sonrası bellek testleri sıklıkla kullanılır.
• İleri yaşa rağmen EKT, uygun görülen kişilerde güvenli biçimde uygulanabilen bir tedavidir.

Nedenler

Ana nedenler

• EKT bir hastalık değil, bir tedavidir; bu nedenle tek bir 'nedeni' yoktur. Şu durumlarda önerilebilir:
• Diğer tedavilere yeterince yanıt vermeyen ağır depresyon
• Bipolar bozuklukta çok ağır depresyon veya mani dönemleri
• Katatoni: hareketsizlik, konuşmama ve çevreye tepkisizlikle giden ciddi bir durum
• Şizofreni gibi psikotik bozukluklarda çok ağır belirtiler
• Hamilelik gibi nedenlerle bazı ilaçların uygun olmadığı ağır ruh sağlığı durumları
• Beslenmenin tamamen durduğu, hayati risk taşıyan ağır durumlar

Risk faktörleri

• Daha önce tedavilere yeterli yanıt alınamamış olması
• Daha önce intihar girişimi veya ciddi kendine zarar verme öyküsü
• Kalp, tansiyon, şeker veya nörolojik hastalık gibi eşlik eden sağlık sorunları (anestezi açısından değerlendirilir)
• İleri yaş; tek başına engel değildir ama daha dikkatli değerlendirme gerektirir
• Bazı ilaçların yan etki yapması veya kişinin bu ilaçları kullanamaması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceniz varsa: yalnız kalmayın, hemen 112'yi arayın veya bir yakınınızdan sizi acil servise götürmesini isteyin.
• Günlerdir yemek yiyemiyor, su içemiyorsanız
• Saatlerdir konuşamıyor, hareket edemiyor ya da çevrenize tepki veremiyorsanız (yakınınız bu durumdaysa onun adına acil yardım isteyin)
• Ani gelişen şaşkınlık, bilinç bulanıklığı veya nöbet geçiriyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Çökkün ruh hâli, uykusuzluk veya isteksizlik birkaç haftadır sürüyorsa
• Daha önce işe yarayan tedaviler artık yeterince işe yaramıyorsa
• Size EKT önerildiyse ve aklınıza takılan sorular varsa; çekinmeden sorun, ikinci bir görüş almak da hakkınızdır
• EKT sonrası unutkanlık veya dikkat sorunları günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Tedavi sonrası dönemde ilaç düzeniniz veya kontrollerinizle ilgili bir aksaklık varsa

Tanı

EKT bir tanı testi değil, bir tedavidir. Bu nedenle 'tanı' aşaması, EKT'nin sizin için uygun ve güvenli olup olmadığının anlaşılması anlamına gelir. Önce psikiyatri uzmanı belirtilerinizi ayrıntılı olarak değerlendirir, bugüne kadar denenen tedavileri gözden geçirir ve başka tıbbi nedenleri dışlar. Ardından anestezi uzmanı, kalp ve akciğer sağlığınızı değerlendirir. Bu değerlendirme genellikle birkaç görüşmeden oluşur ve telaş gerektirmez.

Yapılabilecek testler

• Psikiyatrik görüşme ve belirti ölçekleri
• Kan testleri: kan sayımı, böbrek ve karaciğer işlevleri, elektrolitler, tiroid işlevleri
• EKG (kalp ritmini gösteren test)
• Gerekirse EEG (beyin dalgalarını kaydeden test) ve beyin görüntüleme
• Anestezi uzmanının muayenesi ve değerlendirmesi
• Bellek ve dikkat testleri; tedavi öncesi durumunuzu kaydetmek için yapılır
• Gerekirse göğüs röntgeni veya ek tetkikler

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme sürecinde size birçok soru sorulabilir; bunları yanıtlamak, doğru karar için önemlidir. İşlem günü genellikle belirli bir süre aç kalmanız istenir; bu süreyi mutlaka ekibinize sorun, çünkü kişiye göre değişebilir. Yanınızda bir yakınınızın olması ve işlem sonrası tek başına araç kullanmamanız önerilir. Seans sırasında damar yolu açılır, anestezi verilir; işlem kısa sürer ve ardından bir süre gözlem altında tutulursunuz. Aynı gün taburcu olmanız çoğu zaman mümkündür.

Tedavi

EKT, kişiye göre planlanan bir dizi seanstan oluşur. Seanslar genellikle haftada birkaç kez yapılır ve toplam sayı, belirtilerin seyrine ve alınan yanıta göre hekim tarafından belirlenir. Her seansta kısa süreli genel anestezi ve kas gevşetici verilir; böylece ağrı duyulmaz ve istenmeyen vücut hareketleri en aza iner. İşlem boyunca kalp ritmi, tansiyon ve oksijen düzeyi izlenir. EKT çoğu zaman tek başına değil, psikoterapi ve diğer tedavi yaklaşımlarıyla birlikte, bir bütün tedavi planının parçası olarak uygulanır. İlk seanslardan sonra düzelme başlayabilir, ancak tam etki genellikle seanslar ilerledikçe görülür.

Evde kişisel bakım

• Seans öncesi önerilen süre boyunca aç kalın; bu süreyi tahmin etmeyin, ekibinize sorun.
• Her seansta yanınızda bir yakınınız olsun; işlem sonrası tek başına araç kullanmayın.
• Seans sonrası günü sakin geçirin; o gün ağır iş, araç kullanımı veya önemli kararlar planlamayın.
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı veya şaşkınlık fark ederseniz bunları not alın ve tedavi ekibinizle paylaşın.
• Diğer tedavilerinizi ve ilaçlarınızı doktorunuzun önerdiği şekilde sürdürün; kendi başınıza değişiklik yapmayın.
• Düzenli uyku, düzenli öğün ve günlük küçük rutinler iyileşmeyi destekler.
• Duygularınızı güvendiğiniz bir yakınınızla veya tedavi ekibinizle paylaşın; yalnız kalmayın.

Tıbbi tedaviler

Ağır ruh sağlığı durumlarında tedavi genellikle birkaç yöntemin birleşiminden oluşur: psikoterapi (konuşma terapisi), ilaç tedavileri ve gerektiğinde EKT gibi beyin uyarım yöntemleri. Hangi yöntemin hangi sırayla kullanılacağı; belirtilerin ağırlığı, kişinin genel sağlığı, daha önceki tedavilere verdiği yanıt ve kendi tercihleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. EKT sonrası iyileşmenin korunması için çoğu zaman bir idame (sürdürme) tedavi planı yapılır; bu plan kişiye özeldir. İlaç adı, doz veya marka önerisi vermek doğru olmaz; bu kararlar mutlaka sizi takip eden hekim tarafından verilmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

EKT bir ameliyat değildir; kesi, dikiş veya uzun bir iyileşme süreci gerektirmez. Ancak anestezi alacağınız için, planlanmış bir ameliyatınız varsa ya da yakın zamanda ameliyat geçirdiyseniz bunu mutlaka tedavi ekibinize bildirin. Ayrıca kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri de eksiksiz paylaşın.

Bu durumla yaşamak

EKT döneminde günler biraz dalgalı geçebilir: bir gün daha iyi, ertesi gün daha yorgun hissedebilirsiniz. Bu normaldir. Seans günlerini takviminize yazın, yanınıza bir yakınınızı alın ve o günlerde kendinize alan tanıyın. Bellek veya dikkatle ilgili fark ettiğiniz değişiklikleri küçük notlar hâlinde tutmak, ekibinize durumunuzu anlatmayı kolaylaştırır. İyileşme doğrusal değildir; iniş çıkışlar tedavinin bir parçasıdır ve çoğu zaman zamanla dengeye oturur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın; uyku düzeni ruh hâlini doğrudan etkiler.
• Alkol ve keyif verici maddelerden uzak durun; bunlar hem belirtileri hem de tedavi güvenliğini olumsuz etkileyebilir.
• Gün içine küçük, ulaşılabilir hedefler koyun; büyük planları iyileştikçe ekleyin.
• Seans günlerinde araç kullanmayın, ağır fiziksel iş yapmayın.
• Sizi iyi hissettiren basit uğraşlara (kısa yürüyüş, müzik, el işi) yer açın.
• Kontrollerinizi ve seans takviminizi aksatmayın; bir sorun çıkarsa erken haber verin.

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'EKT diyeti' yoktur; önemli olan düzenli ve dengeli beslenmektir. Seans öncesi açlık kuralına mutlaka uyun, ancak bunun dışındaki öğünlerinizi atlamayın; özellikle iştahın azaldığı dönemlerde öğünleri küçük ve sık tutmak işe yarar. Bol su içmek baş ağrısı ve yorgunluğu azaltmaya yardımcı olur. Hareket de ilaç gibi düşünülebilir: günde kısa bir yürüyüş bile ruh hâline iyi gelir. Seans günlerinde ağır egzersizden kaçının, diğer günlerde ise kendinizi zorlamadan, kademeli olarak hareketinizi artırın. Kalp veya tansiyon gibi eşlik eden bir sağlık sorununuz varsa egzersiz planınızı hekiminizle birlikte yapın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

EKT'ye karar vermek duygusal olarak yorucu olabilir; damgalanma (kişinin ruh sağlığı sorunu nedeniyle önyargıyla karşılaşması) korkusu, çevrenin yanlış bilgileri ve 'başka çare kalmadı' hissi ağır gelebilir. Unutmayın: EKT, tedavi seçeneklerinden biridir ve yardım istemek güçsüzlük değil, kendine özen göstermektir. Kendinizi umutsuz, çaresiz ya da kendinize zarar vermeyi düşünürken bulursanız yalnız kalmayın; hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Türkiye'de ruh sağlığı desteği için aile hekiminizden ya da bir hastanenin ruh sağlığı ve hastalıkları polikliniğinden randevu alabilirsiniz. Bu dönemde bir yakınınızla konuşmak, günlük tutmak veya bir destek grubuna katılmak da iyi gelebilir.

Önleme

EKT bir hastalık olmadığı için 'önlenmesi' söz konusu değildir. Ancak EKT'ye ihtiyaç duyulmasına yol açan durumların alevlenmesini erken fark etmek ve tedaviyi düzenli sürdürmek önemlidir. Belirtileriniz kötüleşmeye başladığında beklemeden hekiminize haber vermek, ağır dönemleri daha erken ele almayı mümkün kılar. EKT sonrası önerilen idame (sürdürme) tedavi planına uymak, iyileşmenin kalıcı olmasına yardımcı olur.

Tarama programları

EKT ile ilgili özel bir tarama testi yoktur. Yine de ruh sağlığınızı düzenli olarak gözden geçirmek, kontrollerinizi aksatmamak ve belirtilerdeki değişiklikleri not etmek faydalıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ağır depresyon tedavi edilmediğinde beslenme, uyku ve günlük bakım bozulabilir; kişi kendini toparlamakta giderek zorlanır.
• Umutsuzluk derinleşebilir ve kendine zarar verme riski artabilir.
• Katatoni uzun sürerse susuz kalma, hareketsizliğe bağlı bası yaraları ve pıhtı oluşumu gibi fiziksel riskler ortaya çıkabilir.
• İş, okul, aile ve ilişkilerde işlev kaybı belirginleşir; kişi giderek toplumsal yaşamdan uzaklaşabilir.
• Uzun süren ağır dönemler, sonraki tedavilerin etkisini de olumsuz etkileyebilir.

Uzun vadeli görünüm

EKT, uygun görülen kişilerde belirtilerde belirgin ve bazen hızlı bir rahatlama sağlayabilen, uzun yıllardır kullanılan güvenilir bir tedavidir. Çoğu kişi tedavi sonrasında günlük yaşamına daha rahat döner; EKT çoğu zaman tek başına değil, sürdürme tedavisi ve destekle birlikte kalıcı bir iyilik hâli sağlar. Kısa süreli bellek bulanıklığı en sık görülen yan etkidir ve genellikle zamanla geriler. Herkesin yanıtı farklıdır; bu yüzden süreç boyunca hekiminizle açık iletişimde kalmak en önemli adımdır. Unutmayın, iyileşme bir yolculuktur ve yalnız yürümek zorunda değilsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.