Emboli (Damar Tıkanıklığı)

Genel Bakış

Emboli, kan akışıyla birlikte yer değiştiren bir maddenin — çoğu zaman bir kan pıhtısının — vücudun bir yerindeki damarı tıkamasıdır. Pıhtı genellikle bacak gibi bir bölgede oluşur, sonra kopup kan dolaşımına karışır ve daha ince bir damara sıkışarak o damarı kapatır. Tıkanan damar hangi organa kan taşıyorsa, o organ yeterli kan ve oksijen alamaz. Örneğin akciğere giden bir pıhtı nefes darlığına, beyne giden bir pıhtı ise inme (felç) belirtilerine yol açabilir. Bu nedenle emboli, hızlı değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

Emboli tek bir hastalık değil, birçok farklı durumun sonucu olarak ortaya çıkan bir olaydır. Hastanede yatan, uzun süre hareketsiz kalan ya da ameliyat sonrası dönemde olan kişilerde daha sık görülür. Beyin damarının tıkanmasıyla gelişen inme ise dünyada en sık karşılaşılan acil sağlık sorunlarından biridir. Yani emboli nadir görülen bir durum değildir, ancak erken tanındığında yönetilebilir.

Emboli her yaşta görülebilirse de bazı kişilerde risk daha yüksektir: uzun süre yatakta kalanlar, bacak veya kalça ameliyatı geçirenler, kanser tedavisi görenler, kalp ritim bozukluğu olanlar, hamileler ve yeni doğum yapmış kadınlar, sigara içenler, aşırı kilolu kişiler ve ailesinde pıhtı öyküsü bulunanlar. Çocuklarda çok daha nadirdir ve genellikle doğuştan gelen kalp sorunları ya da uzun süreli damar kateteri gibi özel durumlarla ilişkilidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ani başlayan nefes darlığı, nefes alırken zorlanma
• Nefes alıp verirken artan göğüs ağrısı
• Kan tükürme veya öksürükle kan gelmesi
• Çarpıntı, hızlı kalp atışı, baş dönmesi
• Bacağın birinde şişme, ağrı, sıcaklık artışı ve kızarıklık
• Aniden ortaya çıkan tek taraflı güçsüzlük, uyuşma veya yüzde kayma
• Konuşmada bozulma, kelimeleri toparlayamama
• Ani görme kaybı veya görmede bulanıklaşma
• Ani ve şiddetli karın ağrısı
• Kol veya bacakta soğukluk, solukluk ve şiddetli ağrı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda emboli oldukça nadirdir; genellikle doğuştan kalp hastalığı, uzun süre takılı kalan damar kateteri veya ciddi sıvı kaybı ile birlikte görülür.
• Bebeklerde belirtiler silik olabilir: beslenmede azalma, huzursuzluk, hızlı nefes alıp verme, ciltte solukluk veya morarma.
• Çocuğunuzda ani nefes darlığı, morarma ya da beklenmedik halsizlik varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta belirtiler daha hafif ve silik seyredebilir; örneğin nefes darlığı yerine sadece halsizlik ve isteksizlik görülebilir.
• Ani gelişen kafa karışıklığı, uykuya meyil veya düşme, yaşlı bir kişide embolinin ilk işareti olabilir.
• Yaşlılarda altta yatan kalp ve akciğer hastalıkları belirtileri maskeleyebileceği için şüphede kalındığında sağlık kuruluşuna başvurmak en güvenlisidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Damar içinde oluşup yerinden kopan kan pıhtısı — embolinin en sık nedeni budur ve buna tromboemboli denir.
• Kalp ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon) sırasında kalbin içinde oluşan pıhtıların kopup beyin gibi organlara gitmesi.
• Ameliyat veya yaralanma sonrası uzun süre hareketsiz kalmaya bağlı gelişen bacak toplardamarı pıhtıları.
• Nadir durumlarda hava kabarcığı, yağ damlacığı veya amniyon sıvısı gibi maddelerin damara karışması.
• Damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle kopan kolesterol parçaları.
• Enfeksiyon kaynaklı küçük pıhtı ve iltihap kümelerinin dolaşıma katılması.

Risk faktörleri

• Uzun süre hareketsizlik: yatak istirahati, alçı, uzun uçak veya otobüs yolculukları
• Büyük ameliyatlar, özellikle bacak, kalça ve karın ameliyatları
• Kanser ve bazı kanser tedavileri
• Kalp ritim bozukluğu, kalp yetmezliği ve geçirilmiş kalp krizi
• Daha önce pıhtı geçmişi olması veya ailede pıhtı öyküsü
• Kanın pıhtılaşmasını artıran doğuştan veya sonradan gelişen bozukluklar
• Hamilelik ve doğum sonrası dönem, doğum kontrol hapı kullanımı
• Sigara içmek, aşırı kilo ve hareketsiz yaşam tarzı
• İleri yaş
• Bacak toplardamarlarında genişleme (varis) ve uzun süre ayakta durmayı gerektiren işler

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacağınızda tek taraflı şişlik, ağrı, ısı artışı veya kızarıklık varsa aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Nefes darlığı, göğüs ağrısı veya çarpıntı aniden başladıysa beklemeden 112'yi arayın.
• Konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya tek taraflı güçsüzlük varsa derhal acil yardım isteyin.
• Yakın zamanda ameliyat olduysanız ya da uzun bir yolculuk yaptıysanız ve yeni belirtiler çıktıysa gecikmeyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailenizde pıhtı öyküsü varsa veya sizde birden fazla risk faktörü bulunuyorsa bir hekimle değerlendirme yapmak için randevu alın.
• Uzun bir yolculuk ya da planlı bir ameliyat öncesinde koruyucu önlemler hakkında hekiminize danışın.
• Düzenli kullandığınız bir ilaç varsa ve yeni bir şikayetiniz çıktıysa eczacınıza veya hekiminize sorun.
• Bacaklarınızda sık tekrarlayan şişlik ve ağrı oluyorsa bunu mutlaka bir hekimle paylaşın.

Tanı

Emboli tanısı, hekimin şikayetlerinizi dinlemesi ve fizik muayene yapmasıyla başlar. Ardından pıhtının yerini ve organ üzerindeki etkisini görmek için görüntüleme ve kan testleri istenir. Hangi testlerin yapılacağı, belirtilerinizin hangi organa işaret ettiğine göre belirlenir. Tanı çoğu zaman acil serviste ya da hastanede hızlıca konur.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: pıhtı oluştuğunda yükselebilen D-dimer testi ve genel kan değerlendirmesi
• Damar ultrasonu (Doppler): bacak toplardamarlarındaki pıhtıyı görmek için yapılan ağrısız görüntüleme
• Bilgisayarlı tomografi anjiyografi: akciğer damarlarındaki pıhtıyı görüntülemek için kullanılır
• Elektrokardiyografi (EKG): kalp ritmini ve kalbin yüklenip yüklenmediğini değerlendirir
• Ekokardiyografi: kalp içindeki pıhtıları ve kalp işlevlerini gösteren ultrason
• Akciğer sintigrafisi: bazı durumlarda akciğerlerdeki kan akışını değerlendirmek için kullanılır
• Manyetik rezonans (MR) veya anjiyografi: beyin ve diğer organ damarlarının değerlendirilmesinde

Randevunuzda neler beklenir

Acil bir durumda değerlendirme genellikle hızlı ilerler; birkaç test aynı gün içinde yapılabilir. Bazı testler için aç karnına gelmeniz gerekebilir, bazı görüntülemelerde ise damar yoluyla boyar madde verilir. Sonuçlar çıktığında hekiminiz size durumu sade bir dille anlatır ve bundan sonraki adımları planlar. Aklınıza takılan her soruyu sormaktan çekinmeyin; anlamadığınız noktaları tekrar sormak hakkınızdır.

Tedavi

Emboli tedavisinin amacı, mevcut pıhtının büyümesini ve yeni pıhtı oluşumunu engellemek, tıkanan damardaki kan akışını yeniden sağlamak ve organ hasarını en aza indirmektir. Tedavi, pıhtının yerine, büyüklüğüne ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır; çoğu zaman hastanede başlar. Ardından bir süre düzenli takip gerekir. Tedavinin ayrıntıları her kişide farklı olduğu için kararlar mutlaka bir hekim tarafından verilir.

Evde kişisel bakım

• Hekiminizin önerdiği kontrolleri aksatmayın; tedavi sürecinde düzenli takip çok önemlidir.
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; mümkün olduğunca sık ayağa kalkıp kısa yürüyüşler yapın.
• Yeterli su içmeye özen gösterin; sıvı kaybı pıhtılaşmayı kolaylaştırabilir.
• Hekiminiz önerdiyse varis çorabı gibi basınç çoraplarını düzenli kullanın.
• Yeni bir ilaç veya bitkisel ürün kullanmadan önce mutlaka hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Kanama belirtisi olan morarma, diş eti kanaması veya beklenmedik kanamaları hekiminize bildirin.

Tıbbi tedaviler

Tedavide çoğunlukla kanın pıhtılaşmasını azaltan ilaçlar kullanılır; bunlara kan sulandırıcı ya da pıhtı önleyici tedavi denir. Bu ilaçlar mevcut pıhtının büyümesini durdurur ve yeni pıhtı oluşumunu engeller. Bazı durumlarda pıhtıyı daha hızlı eritmek için hastane ortamında uygulanan pıhtı eritici tedavi gerekebilir. Tedavinin süresi ve şekli kişiye göre değişir; ilaçların adı, dozu ve kullanım süresi yalnızca hekiminiz tarafından belirlenir. Bu ilaçları kullanırken kanama riski nedeniyle düzenli kontrol ve takip önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda girişimsel yöntemler gerekebilir: pıhtının damardan özel bir kateterle çıkarılması, kan akışını yeniden sağlamak için damarın açılması ya da bacak toplardamarlarına küçük bir filtre yerleştirilmesi gibi işlemler uygulanabilir. Bu yöntemler ancak belirli koşullarda ve hekim değerlendirmesi sonrasında düşünülür. Hekiminiz hangi seçeneğin size uygun olduğunu ayrıntılı olarak anlatacaktır.

Bu durumla yaşamak

Emboli geçiren birçok kişi, doğru tedavi ve takip ile günlük yaşamına dönebilir. İlk dönemde yorgunluk, nefes alırken zorlanma veya bacakta şişlik gibi yakınmalar bir süre devam edebilir; bu durum genellikle zamanla azalır. Kendinizi yavaş yavaş dinleyerek hareket etmek, kontrolleri aksatmamak ve bedeninizin verdiği sinyalleri ciddiye almak en sağlıklı yaklaşımdır. Unutmayın, iyileşme kişiden kişiye farklı hızda ilerler.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın; bu, damar sağlığı için en etkili adımlardan biridir.
• Hareketsiz kalmayın; her gün kısa da olsa düzenli yürüyüş yapın.
• Uzun yolculuklarda sık sık ara verin, ayağa kalkıp bacaklarınızı hareket ettirin.
• Sağlıklı kilonuzu korumaya çalışın.
• Düzenli uyku ve stres yönetimi genel sağlığınızı destekler.
• Hekiminizin önerdiği kontrol randevularını planlayın ve not alın.

Diyet ve egzersiz

Kalp ve damar sağlığını destekleyen bir beslenme düzeni faydalıdır: sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağları öne çıkarın; aşırı tuzlu, işlenmiş ve çok yağlı yiyecekleri sınırlayın. Bol su içmek de önemlidir. Egzersize gelince, ağır sporlara aniden başlamak yerine yürüyüş gibi hafif tempolu aktivitelerle başlayın ve nefes durumunuzu göz önünde bulundurun. Hangi egzersizin size uygun olduğunu mutlaka hekiminize sorun; özellikle tedavinin ilk dönemlerinde bu önemlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böyle bir olay yaşadıktan sonra kaygı, korku ve her belirtiyi büyütme eğilimi çok yaygındır ve bu tamamen anlaşılır bir duygudur. Bazı kişiler nefes darlığı hissettiklerinde hemen panikleyebilir; bu durumun zamanla azalması beklenir. Duygularınızı ailenizle, arkadaşlarınızla veya hekiminizle paylaşmak size iyi gelebilir. Kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinize zarar verme düşüncesi gibi acil bir ruhsal kriz yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık kuruluşuna başvurun.

Önleme

Emboliyi tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski belirgin şekilde azaltmak mümkündür. En önemli adımlar; hareketsiz kalmamak, ameliyat veya uzun yolculuk gibi riskli dönemlerde hekiminizin önerdiği koruyucu önlemleri uygulamak, sigarayı bırakmak ve kalp ritim bozukluğu gibi altta yatan durumların tedavisini aksatmamaktır. Risk faktörlerinizi bilmek ve kontrol altında tutmak da büyük fark yaratır.

Aşılar

Emboliyi doğrudan önleyen bir aşı yoktur. Bununla birlikte, genel sağlığınızı korumak ve enfeksiyonların yol açabileceği riskleri azaltmak için hekiminizin önerdiği rutin aşıları (örneğin grip ve zatürre aşıları) yaşınıza ve sağlık durumunuza göre değerlendirebilirsiniz. Aşı takviminiz konusunda aile hekiminize veya eczacınıza danışabilirsiniz.

Tarama programları

Emboli için herkesin yapması gereken rutin bir tarama testi yoktur. Ancak ailesinde pıhtı öyküsü bulunan, kalp ritim bozukluğu olan ya da defalarca pıhtı geçiren kişilerde hekim ek değerlendirme isteyebilir. Ameliyat öncesi yapılan değerlendirmeler de riskin erkenden fark edilmesini sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Akciğer damarlarının tıkanması (pulmoner emboli) hayatı tehdit eden solunum ve dolaşım sorunlarına yol açabilir.
• Beyin damarının tıkanması kalıcı nörolojik hasara, yani inmeye neden olabilir.
• Bacak toplardamarının kalıcı hasarı sonucu uzun süreli şişlik, ağrı ve cilt değişiklikleri gelişebilir.
• Bazı kişilerde iyileşme sonrası kalıcı nefes darlığı ve egzersiz kapasitesinde azalma görülebilir.
• Böbrek, bağırsak gibi organlarda kan akışının bozulması organ hasarına yol açabilir.

Uzun vadeli görünüm

Emboli ciddi bir durumdur, ancak erken tanındığında ve tedavi düzenli sürdürüldüğünde birçok kişi iyi bir iyileşme gösterir. Çoğu hasta tedavi ve takip sayesinde günlük yaşamına geri döner. İyileşme süreci kişiye göre değişir; kendinize zaman tanımanız ve hekiminizle açık iletişimde kalmanız bu süreci kolaylaştırır. Belirtilerinizi yakından izlemek ve kontrolleri aksatmamak, olası sorunları erken fark etmenizi sağlar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.