Endometriozis: Rahim İçi Dokusunun Rahim Dışında Büyümesi

Genel Bakış

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini kaplayan dokunun (buna endometriyum denir) rahmin dışında büyümesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Bu doku en sık yumurtalıklarda, karın zarında, bağırsak ve mesane çevresinde yerleşir. Her adet döneminde bu doku da normal rahim içi doku gibi kalınlaşır ve kanar; ancak kan vücuttan atılamadığı için çevresinde iltihap, ağrı ve zamanla yapışıklık (dokuların birbirine yapışması) gelişebilir. Ağrı bazen adet kramplarından çok daha şiddetli olabilir, bazen de kişi hiçbir belirti fark etmeyebilir.

Evet, oldukça sık görülür. Üreme çağındaki kadınların yaklaşık her 10'unda 1 ila 2'sinde görüldüğü tahmin edilmektedir. Adet ağrısı nedeniyle doktora başvuran kişilerde ise çok daha sık rastlanır.

Genellikle adet gören, üreme çağındaki kişileri etkiler; en sık 25-40 yaş arasında fark edilir. Ergenlik döneminde de başlayabilir. Menopozdan sonra nadir görülür, ancak tamamen imkânsız değildir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Adet döneminde şiddetli, kıvrandıran kasık ve karın ağrısı
• Adet dışındaki günlerde de süren pelvik ağrı (kasık bölgesi ağrısı)
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• İdrar yaparken veya büyük tuvalete çıkarken ağrı
• Çok yoğun ya da uzun süren adet kanaması, pıhtılı kanama
• Bel, sırt veya bacaklara yayılan ağrı
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Karında şişkinlik hissi (bazen 'endometriozis karnı' denir)
• Gebe kalmaya çalışırken zorlanma
• Adet dönemlerinde ishal, kabızlık, bulantı veya gaz şikâyetleri

Çocuklarda belirtiler

• Ergenlik döneminde okula gidemeyecek kadar şiddetli adet ağrısı
• Ağrı kesici almak zorunda kalınan, tekrarlayan karın ağrıları
• Adet düzensizlikleri ve beklenenden yoğun kanama
• Bu yaş grubunda ağrının 'normal' sanılıp göz ardı edilmesi sık görülür; şikâyet ciddiye alınmalıdır

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• 40 yaş üstünde ve menopoza yakın dönemde belirtiler hafifleyebilir veya değişebilir
• Menopozdan sonra nadir de olsa pelvik ağrı ve kanama görülebilir; bu durum mutlaka değerlendirilmelidir
• Yaşla birlikte ek hastalıklar nedeniyle belirtiler birbirine karışabilir; bu yüzden doktora başvurmak önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Kesin nedeni henüz tam olarak bilinmiyor; araştırmalar devam ediyor.
• Adet kanının rahimden geriye, karın boşluğuna kaçtığı düşünülüyor (buna geri akış denir).
• Bağışıklık sistemindeki farklılıkların, rahim dışına kaçan dokuyu temizleyememesi üzerinde duruluyor.
• Bazı durumlarda vücuttaki hücrelerin rahim dokusuna dönüşebildiği öne sürülüyor.
• Genetik ve ailesel yatkınlığın rol oynadığı düşünülüyor.
• Doku parçalarının kan veya lenf yoluyla başka bölgelere taşınabildiği araştırılıyor.

Risk faktörleri

• Anne, kız kardeş veya teyzelerde endometriozis olması
• Adetin erken yaşta (özellikle 11 yaşından önce) başlaması
• Kısa adet döngüsü (örneğin 27 günden kısa)
• Uzun süren (7 günden fazla) veya çok yoğun adet kanaması
• Rahimde yapısal farklılıklar veya adet kanalını tıkayan durumlar
• Hiç gebe kalmamış olmak (bu konuda araştırmalar çelişkilidir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ağrın dayanılmaz hale geldiyse ve ağrı kesicilerle geçmiyorsa
• Kanaman çok yoğunsa (bir saatte ped değiştirmen gerekiyorsa)
• Ateş ve şiddetli karın ağrın birlikte varsa
• İdrarında veya büyük tuvaletinde kan görüyorsan
• Bayılma, göz kararması veya aşırı halsizlik yaşıyorsan

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Adet ağrın okula, işe veya günlük hayatına devam etmeni engelliyorsa
• Ağrı kesiciler yeterli gelmiyorsa
• Adet dışında da kasık ağrısı yaşıyorsan
• Cinsel ilişki sırasında ağrı oluyorsa
• Adetlerin çok yoğun veya düzensizse
• Gebe kalmaya çalışıyorsan ve zorlanıyorsan
• Bu şikâyetler aylardır devam ediyorsa

Tanı

Doktor önce şikâyetlerini dinler: ağrının ne zaman başladığı, adetle ilişkisi, ne kadar sürdüğü ve günlük hayatını nasıl etkilediği sorulur. Ardından pelvik muayene yapılabilir. Ultrasonografi ile yumurtalıklarda kist olup olmadığı görülebilir; ancak ultrasonun normal çıkması endometriozis olmadığı anlamına gelmez. Kesin tanı çoğunlukla laparoskopi denilen, göbek ve kasık bölgesinden küçük kesilerle yapılan kapalı bir işlemle konur. Bu işlem sırasında dokular doğrudan görülür ve gerekirse küçük bir doku örneği alınır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve ağrı günlüğünün değerlendirilmesi
• Pelvik muayene
• Ultrasonografi (özellikle yumurtalık kistlerini görmek için)
• Gerekirse manyetik rezonans görüntüleme (MR)
• Laparoskopi: kesin tanı için altın standart yöntem
• Diğer nedenleri dışlamak için kan testleri

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci bazen uzun sürebilir; belirtiler başka durumlarla karıştırılabildiği için yıllar alabilir. Bu senin suçun değil. Bu süreci kolaylaştırmak için ağrılarını, adet düzenini ve kullandığın ilaçları bir deftere veya telefon uygulamasına not etmen çok yardımcı olur. Gerekirse ikinci bir görüş almak da hakkındır.

Tedavi

Endometrioziste tek bir 'doğru' tedavi yoktur. Tedavi kişiye göre planlanır: belirtilerin şiddeti, yaşın, çocuk sahibi olma isteğin ve genel sağlık durumun dikkate alınır. Amaç ağrıyı azaltmak, kanamayı kontrol altına almak ve yaşam kalitesini artırmaktır.

Evde kişisel bakım

• Kasık ve karın bölgesine sıcak uygulama (sıcak su torbası veya duş) ağrıyı hafifletebilir
• Hafif ve düzenli hareket etmek, örneğin yürüyüş ve yüzme, ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir
• Yeterince dinlenmek ve uyku düzenine dikkat etmek
• Ağrı ve belirti günlüğü tutmak, doktorla iletişimi kolaylaştırır
• Gevşeme ve nefes egzersizleri gibi rahatlama teknikleri ağrıyla baş etmeyi destekleyebilir
• Şikâyetlerini not alıp randevuya hazırlıklı gitmek

Tıbbi tedaviler

Tedavide birkaç yaklaşım birlikte kullanılabilir. Ağrı kesici ilaçlar ağrıyı hafifletmek için önerilebilir; hangi ilacın sana uygun olduğuna mutlaka doktorun veya eczacın karar vermelidir. Hormon düzenleyici tedaviler (örneğin doğum kontrol hapları, progestin içeren yöntemler veya doktorun uygun göreceği diğer hormonal seçenekler) adet döngüsünü ve dokunun büyümesini etkileyerek ağrıyı azaltmayı amaçlar. Bu tedaviler kişiye göre seçilir ve düzenli takip gerektirir. Hiçbir ilacı kendi başına başlamamalı veya bırakmamalısın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, ilaç tedavilerine rağmen ağrının devam ettiği durumlarda, büyük yumurtalık kistlerinde, bağırsak veya idrar yollarını etkileyen durumlarda ya da gebe kalmakta zorlanan kişilerde düşünülebilir. Genellikle laparoskopi tercih edilir ve endometriozis odakları çıkarılır. Rahim alınması (histerektomi) ise yalnızca belirli durumlarda, son seçenek olarak ve ayrıntılı bir değerlendirme sonrası konuşulur; herkes için uygun değildir.

Bu durumla yaşamak

Endometriozisle yaşamak, belirtilerin dalgalı seyretmesi nedeniyle iniş çıkışlı olabilir. İyi günlerin olduğu kadar zor günlerin de olması normaldir. Kendine karşı nazik olmak, ağrının yoğun olduğu günler için önceden plan yapmak ve iş yerinde veya okulda gerekli düzenlemeleri konuşmak hayatı kolaylaştırabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Ağrı ve belirtilerini düzenli olarak not etmek, tetikleyicileri fark etmeni sağlar
• Adet dönemlerinde programını daha hafif tutmak
• Düzenli uyku ve dinlenme alışkanlığı geliştirmek
• Sıcak uygulama ve rahatlatıcı teknikleri günlük rutinine eklemek
• Sigaradan uzak durmak ve alkolü sınırlamak genel sağlığa katkı sağlar
• Kendini iyi hissettiren kişilerle ve destek gruplarıyla bağlantıda kalmak

Diyet ve egzersiz

Tek bir 'endometriozis diyeti' olduğu kanıtlanmış değildir; ancak dengeli beslenmek, sebze, meyve, tam tahıl ve sağlıklı yağlara ağırlık vermek genel sağlığı destekler. Bazı kişiler çok yağlı ve işlenmiş gıdaları azaltmanın kendilerine iyi geldiğini söyler. Egzersiz ağrıyı hafifletebilir ve ruh halini iyileştirir; yürüyüş, yüzme, hafif yoga ve esneme hareketleri iyi bir başlangıçtır. Ağrı sırasında zorlayıcı hareketlerden kaçınmak ve kendi bedenini dinlemek önemlidir. Beslenme veya egzersiz konusunda kişisel öneri için doktoruna ya da diyetisyene danışabilirsin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik (uzun süreli) ağrı yalnızca bedeni değil ruhu da etkiler. Endometriozisli birçok kişi kaygı, üzüntü, öfke, yalnızlık veya 'anlaşılmıyor olma' hissi yaşar. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsin. Bu duygular günlük hayatını belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemek güçsüzlük değil, kendine iyi bakmanın bir parçasıdır. Eğer kendine zarar vermeyi düşünüyorsan ya da kendini çok kötü hissediyorsan, lütfen bekleme: hemen 112'yi ara veya en yakın acil servise başvur. Türkiye'de 112 tek acil çağrı numarasıdır.

Önleme

Endometriozisi tamamen önlemenin bilinen kesin bir yolu yoktur. Bazı yaşam tarzı faktörlerinin risk üzerindeki etkisi araştırılmaktadır, ancak kesin sonuçlar yoktur. En önemli adım, belirtileri erkenden ciddiye alıp bir sağlık profesyoneline başvurmaktır; çünkü erken fark edilmesi yönetimi kolaylaştırabilir.

Tarama programları

Endometriozis için rutin tarama testi bulunmamaktadır. Bu nedenle şikâyetlerin ortaya çıkması durumunda doktora başvurmak belirleyicidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uzun süreli, günlük hayatı kısıtlayan kronik ağrı
• Yumurtalıklarda endometrioma denilen kistlerin oluşması
• Karın içinde yapışıklıklar ve organların birbirine yapışması
• Gebe kalmada zorluk yaşanması
• Bağırsak veya mesane ile ilgili şikâyetler
• Okul, iş ve sosyal hayatta aksaklıklar, yaşam kalitesinin düşmesi
• Kaygı, üzüntü ve tükenmişlik gibi ruhsal zorlanmalar

Uzun vadeli görünüm

Endometriozis çoğu zaman tekrarlayabilen bir durumdur, ama yönetilebilir. Doğru tanı, kişiye uygun tedavi ve iyi bir destek ağıyla birçok kişi ağrılarını kontrol altına alabilir, işine ve sosyal hayatına devam edebilir ve çocuk sahibi olabilir. Belirtilerin dalgalanması normaldir; zor dönemlerde destek istemekten çekinmemek en güçlü adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.