Enterovirüs Enfeksiyonları

Genel Bakış

Enterovirüsler, çok yaygın görülen bir virüs ailesidir. Adındaki “enteron” kelimesi bağırsak anlamına gelir; çünkü bu virüsler çoğunlukla bağırsakta çoğalır. Aynı ailede çok sayıda farklı virüs bulunur ve bunlar hafif bir soğuk algınlığından el-ayak-ağız hastalığına (ağız içinde, ellerde ve ayaklarda yaralar ve döküntülerle seyreden bir enfeksiyon) kadar değişen tablolara yol açabilir. İyi haber şu: çocuklarda en sık görülen şekilleri genellikle hafiftir ve yaklaşık bir hafta içinde kendiliğinden iyileşir. Çocuk felci virüsü de bu ailedendir; ancak dünyada çocuk felci aşısı sayesinde bu virüs artık çok nadir görülmektedir ve aşının koruduğu virüs diğer enterovirüslerden farklıdır.

Evet, oldukça yaygındır. Çocukluk çağında neredeyse herkes hayatının bir döneminde enterovirüsle karşılaşır. Türkiye’de de özellikle kreş ve okul çağındaki çocuklarda sık görülür ve zaman zaman küçük salgınlar şeklinde artış gösterir.

Herkesi etkileyebilir, ancak en çok 5 yaşın altındaki çocuklarda görülür. Yetişkinler de enfekte olabilir; çoğu zaman belirtiler daha hafif geçer ya da hiç belirti olmaz. Yeni doğan bebekler, bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler ve kronik hastalığı olanlar daha dikkatli izlenmelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş
• Boğaz ağrısı ve yutma güçlüğü
• Burun akıntısı, hapşırma ve öksürük
• Halsizlik ve kırgınlık
• Kas ve baş ağrısı
• Karın ağrısı, bulantı, kusma veya ishal
• Ciltte döküntü
• Ağız içinde küçük yaralar

Çocuklarda belirtiler

• El-ayak-ağız hastalığı: ağız içinde, avuç içinde, ayak tabanında ve bazen bez bölgesinde küçük kırmızı yaralar ve su dolu kesecikler
• Herpanjina: boğazın arka kısmında ağrılı küçük yaralar, yüksek ateş ve beslenmeyi reddetme
• Ağız yaraları nedeniyle salya akması ve yemek yemek istememe
• Huzursuzluk, sürekli ağlama, uykuya dalmakta güçlük
• Yüksek ateşe eşlik eden havale (ateşli nöbet) — özellikle ilk kez oluyorsa mutlaka değerlendirilmelidir
• Hırıltılı solunum veya öksürük

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler genellikle daha hafif geçer veya hiç görülmez
• Halsizlik ve iştahsızlık ön planda olabilir
• Ateş olmadan da seyredebilir; bu yüzden hastalık gözden kaçabilir
• Sıvı kaybı (dehidratasyon) riski yaşlılarda daha yüksektir; ağız kuruluğu, az idrara çıkma ve baş dönmesi önemli uyarı işaretleridir
• Bağışıklık sistemi zayıflamış ya da kronik hastalığı olan yaşlılarda daha ağır seyredebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Virüsün ağızdan alınması: kirli eller, kirli su veya virüs bulaşmış yiyeceklerle (buna dışkı-ağız yolu denir)
• Öksürük, hapşırma ve konuşma sırasında çıkan damlacıkların solunması
• Virüs bulaşmış oyuncak, kapı kolu, bardak gibi yüzeylere dokunup sonra elleri ağıza götürmek
• Ağız içindeki yaralardan veya su dolu keseciklerden doğrudan temas yoluyla bulaşma
• Bebek bezini değiştirirken temas etmek

Risk faktörleri

• 5 yaşın altında olmak, özellikle 1 yaşından küçük bebekler
• Kreş, anaokulu veya yatılı okul gibi kalabalık ortamlarda bulunmak
• Kalabalık ve hijyen koşullarının sınırlı olduğu yaşam alanları
• El yıkama alışkanlığının yeterli olmaması
• Yaz ve sonbahar ayları (virüsün en sık dolaştığı dönem)
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması veya kronik hastalık varlığı
• Havuz gibi ortak kullanılan su alanları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes almakta zorlanma, morarma veya hırıltı
• Havale geçirme
• Ense sertliği ile birlikte ateş ve şiddetli baş ağrısı
• Bilinç değişikliği, aşırı uyku hali
• Kollarda veya bacaklarda ani güç kaybı
• Sıvı kaybı belirtileri: çok az idrar, ağız kuruluğu, gözyaşı olmaması, halsizlik
• 3 aylıktan küçük bebekte ateş
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya bayılma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ateş 3 günden uzun sürdüyse
• Ağız yaraları nedeniyle yemek yiyemiyorsa
• Döküntü giderek yayılıyor ya da yaralar iltihaplanmış görünüyorsa
• Kulak ağrısı eklenmişse
• Belirtiler 10 günü geçtiği hâlde düzelmiyorsa
• Çocuğunuzun genel durumundan endişeleniyorsanız — endişeniz bir belirti kadar değerlidir, danışmaktan çekinmeyin

Tanı

Doktorunuz çoğu zaman tanıyı muayene ve öyküyle koyar. Boğazda, ağızda, ellerde ve ayaklarda görülen döküntü ve yaralar oldukça tipiktir. Bu nedenle birçok hastada ek test gerekmez. Test yapılması daha çok ciddi bir tablodan şüphelenildiğinde ya da salgın incelemesi gerektiğinde düşünülür.

Yapılabilecek testler

• Boğaz veya burun sürüntüsünde virüsün genetik yapısını arayan test (PCR testi: virüsün parçacıklarını laboratuvarda çoğaltarak gösterme yöntemi)
• Dışkı örneğinde virüs araştırılması
• Kan sayımı ve iltihap göstergeleri
• Beyin zarı iltihabından (menenjit) şüphelenilirse belden sıvı alınması (lomber ponksiyon)
• Kalp kası iltihabından şüphelenilirse kalp ultrasonu ve kalp ritmi incelemesi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve ağrısızdır. Test yapılmasına gerek görülürse sonuçlar birkaç gün içinde çıkar. Bu arada doktorunuz belirtileri hafifletmeye yönelik önerilerde bulunur ve çocuğunuzun sıvı alımını takip etmenizi ister.

Tedavi

Enterovirüslere özel bir tedavi yoktur; yani virüsü doğrudan ortadan kaldıran bir ilaç bulunmaz. Vücut virüsü kendi bağışıklık sistemiyle yener. Bu süreçte amaç, kişinin rahat etmesini sağlamak, sıvı kaybını önlemek ve nadir görülen ciddi durumları erken fark etmektir.

Evde kişisel bakım

• Bol sıvı içirin: su, sulandırılmış meyve suyu, ayran, ılık çorba gibi seçenekler iyi gelir
• Dinlenmesini sağlayın; okul veya kreşe ateş düştükten ve genel durum düzeldikten sonra dönmesi genellikle uygundur
• Ağız yaraları için yumuşak, soğuk ve pürüzsüz yiyecekler tercih edin; tuzlu, ekşi, acı ve sıcak yiyeceklerden kaçının
• Ateş ve ağrı için eczacınıza veya doktorunuza danışarak uygun bir çözüm kullanın; çocuklarda ilaç seçimi ve dozu mutlaka bir sağlık uzmanıyla birlikte belirlenmelidir
• Ortak kullanılan eşyaları sık sık temizleyin, bebek bezini değiştirdikten sonra elleri iyice yıkayın
• Hastalık döneminde havuza girmeyi erteleyin

Tıbbi tedaviler

Tedavi çoğunlukla destekleyicidir (yani vücudu rahatlatmaya yöneliktir): sıvı ve elektrolit dengesini sağlamak, ateşi ve ağrıyı kontrol altına almak, beslenmeyi desteklemek. Sıvı kaybı gelişen çocuklara serum verilebilir. Beyin zarı iltihabı, kalp kası iltihabı veya solunum güçlüğü gibi ciddi durumlarda hastanede izlem ve tedavi gerekebilir. Antibiyotikler virüslere etki etmez; sadece ayrı bir bakteriyel enfeksiyon eklendiğinde doktor değerlendirebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Enterovirüs enfeksiyonlarında cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir. Ameliyat ancak çok nadir gelişen ve başka bir cerrahi yaklaşım gerektiren komplikasyonlarda düşünülebilir; bu karar tamamen doktorunuza aittir.

Bu durumla yaşamak

Evde geçen günlerde en önemli iki şey sıvı alımı ve dinlenmedir. Ateş düştüğünde çocuklar genellikle kendini daha iyi hisseder, ama iyileşme birkaç gün daha sürebilir. Bulaşmayı önlemek için hasta kişiye ayrı havlu ve bardak kullanmak, elleri sık yıkamak ve oyuncakları temizlemek yeterli olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• El yıkamayı aile alışkanlığı hâline getirin; sabun ve suyla en az 20 saniye yıkamak en etkili korunma yoludur
• Öksürük ve hapşırma sırasında dirseğin iç kısmını kullanmayı öğretin
• Hasta dönemde ev içinde ortak eşyaların paylaşımını azaltın
• Bebek bezini değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri yıkayın
• Hastalık sırasında bol uyku ve düzenli dinlenme bağışıklığı destekler

Diyet ve egzersiz

Ağız yaraları varken yemek yemek zor olabilir; bu dönemde yoğurt, püre, muhallebi, ılık çorba gibi yumuşak ve besleyici gıdalar iyi gelir. Sıvı alımı katı gıdadan daha önemlidir. Ateş ve halsizlik geçene kadar yoğun aktivite önerilmez; iyileşme tamamlandıktan sonra normal hareket ve oyun düzenine dönmek güvenlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Hastalık sırasında çocuklar huzursuz, huysuz ve uykuya dalmakta zorlanabilir; bu dönemde ek sevgi ve sabır çok işe yarar. Ebeveynler için de kaygı verici olabilir; ateşin birkaç gün sürmesi normaldir. Kendinizi çok endişeli hissediyorsanız bir sağlık uzmanına danışmak ve duygularınızı paylaşmak rahatlatıcıdır.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün değildir, çünkü virüs çok yaygındır. Ancak basit hijyen önlemleri bulaşma riskini belirgin şekilde azaltır: sık el yıkama, ortak eşya kullanımının sınırlanması, yüzeylerin temizlenmesi ve hasta kişilerle yakın temastan kaçınmak.

Aşılar

Çocuk felci aşısı, enterovirüs ailesinin bir üyesi olan çocuk felci virüsüne karşı koruma sağlar ve Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın çocukluk çağı aşı takviminde yer alır. Ancak bu aşı, el-ayak-ağız hastalığı gibi diğer enterovirüslere karşı korumaz; bu virüsler için henüz rutin kullanımda olan bir aşı yoktur. Aşı takviminizle ilgili sorularınızı aile hekiminize sorabilirsiniz.

Tarama programları

Enterovirüsler için rutin tarama testi yoktur ve gerekli değildir. Belirtiler ortaya çıktığında doktora başvurmak yeterlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı kaybı (dehidratasyon): özellikle küçük bebeklerde ve yaşlılarda en sık görülen sorundur
• Beyin zarı iltihabı (menenjit): ateş, şiddetli baş ağrısı ve ense sertliği ile seyreder
• Beyin iltihabı (ensefalit): daha nadir ama daha ciddi bir tablodur
• Kalp kası iltihabı (miyokardit): göğüs ağrısı, çarpıntı ve halsizlikle belirti verebilir
• Nadir olarak kol veya bacaklarda güç kaybı (akut flask paralizi)
• Kulak enfeksiyonu veya zatürre gibi ek enfeksiyonlar

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki hastaların büyük çoğunluğu hiçbir kalıcı sorun yaşamadan tamamen iyileşir. Ciddi komplikasyonlar nadirdir ve genellikle erken fark edildiğinde iyi yönetilebilir. Belirtileri tanımak ve gerektiğinde vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmak, süreci en güvenli şekilde geçirmenin anahtarıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.