Epilepsi ve İş Hayatı

Genel Bakış

Epilepsi, beynin elektrik sinyallerinin bir anda düzensiz biçimde artmasıyla ortaya çıkan nöbetlere (krizlere) yol açan, uzun süreli bir sağlık durumudur. Nöbet sırasında kişi birkaç saniye dalıp kalabilir, kasılabilir, bir şey söylemekte zorlanabilir ya da bilincini kısa süreliğine kaybedebilir. Epilepsi bulaşıcı değildir; iş arkadaşlarınıza, müşterilerinize ya da çocuklarınıza geçmez. Bu yazıda epilepsinin genel olarak ne olduğunu, ama özellikle iş hayatını nasıl etkileyebileceğini, çalışırken nelere dikkat edebileceğinizi ve hangi desteklere başvurabileceğinizi anlatıyoruz.

Epilepsi, dünyada en sık görülen uzun süreli sinir sistemi (nörolojik) durumlarından biridir. Toplumda yaklaşık her 100 kişiden birinde görüldüğü kabul edilir; yani iş yerinizde, mahallenizde ve ailenizde epilepsisi olan birine rastlamanız hiç de şaşırtıcı değildir.

Epilepsi her yaşta ortaya çıkabilir. En sık iki dönemde başlar: çocukluk çağı ve 60 yaş sonrası. Bazı kişilerde nöbetler bir süre sonra tamamen durur, bazılarında ise ömür boyu ilaç kullanımı gerekebilir. Meslek, eğitim düzeyi ya da gelir durumu epilepsi riskini değiştirmez.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Birkaç saniye süren dalma, boş bakma, konuşulanı anlamama; karşıdaki kişi bunu 'kısa bir dalgınlık' gibi fark edebilir
• Kollarda, bacaklarda ya da yüzde istemsiz kasılma veya seğirme
• Bilinç kaybı ve ardından gelen yorgunluk, uyku hali, baş ağrısı ya da kafa karışıklığı
• Nöbet öncesi 'aura' denilen bir ön belirti: garip bir koku, tat, mide bulantısı, korku hissi ya da tanıdık olmayan bir his
• Dil ısırma, ağızda köpük, idrar kaçırma gibi durumlar (her nöbette olmayabilir)
• Nöbetten sonra bir süre konuşmada zorluk, unutkanlık veya halsizlik
• Bazı nöbetler yalnızca garip bir his, karın ağrısı ya da baş dönmesi şeklinde görünebilir

Çocuklarda belirtiler

• Okulda sık sık dalıp gitme, öğretmenin fark ettiği kısa 'kopmalar'
• Ders sırasında aniden başını düşürme ya da gözlerin kayması
• Yüksek ateşle ortaya çıkan havale (ateşli havale) her zaman epilepsi anlamına gelmez, ancak mutlaka doktora bildirilmelidir
• Gece uykuda kasılma ya da anormal hareketler
• Nöbet sonrası aşırı uyku, huzursuzluk veya ders başarısında ani düşüş

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nöbet bazen bayılma (tansiyon düşmesi) ile karışabilir; ikisinin ayrımı doktor değerlendirmesi gerektirir
• İnme (felç), kafa travması veya geçirilmiş beyin enfeksiyonu sonrası ortaya çıkabilir
• Kullanılan başka ilaçlarla etkileşim nöbet riskini artırabilir
• Ani kafa karışıklığı, dalgınlık ya da kısa süreli hafıza boşlukları şeklinde görünebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Çoğu kişide epilepsinin nedeni tam olarak bulunamaz
• Bazı genetik (kalıtsal) yatkınlıklar
• Kafa travması, ağır darbe veya trafik kazası sonrası beyin hasarı
• İnme (beyin damar tıkanıklığı veya kanaması)
• Beyin enfeksiyonları (menenjit, ensefalit gibi) ya da yüksek ateşli hastalıklar
• Beyinde tümör veya yapısal bir farklılık
• Doğum sırasında oksijensiz kalma gibi erken dönem sorunları

Risk faktörleri

• Ailede epilepsi öyküsü bulunması
• Daha önce kafa travması geçirmiş olmak
• İnme veya beyin enfeksiyonu geçmişi
• Aşırı alkol kullanımı veya bazı maddelerin kullanımı
• Uykusuzluk, aşırı yorgunluk ve düzensiz uyku (nöbetleri tetikleyebilir)
• Bazı ilaçların bir arada kullanımı (doktor veya eczacıya danışmak önemlidir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İlk kez nöbet geçirdiyseniz veya geçirdiğinden şüpheleniyorsanız
• Nöbetler sıklaştıysa ya da daha uzun sürüyorsa
• Nöbet nedeniyle iş yerinde yaralanma veya tehlike oluştuysa
• İlaçlarınızla ilgili belirgin bir yan etki fark ettiyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Düzenli kontrol randevularınıza gitmek için
• İş değiştirmeyi veya yeni bir işe başlamayı düşünüyorsanız (hangi işlerin sizin için güvenli olduğunu konuşmak için)
• Ehliyet, araç kullanımı ya da iş yerinde güvenlik konularında bilgi almak istiyorsanız
• Hamilelik planlıyorsanız veya hamileyseniz
• Nöbet günlüğünüzü değerlendirmek ve tetikleyicileri belirlemek için

Tanı

Epilepsi tanısı çoğunlukla doktorun dinledikleriyle başlar. Nöbeti gören birinin anlatımı çok değerlidir; bu yüzden yanınızda bir yakınınızın gelmesi ya da nöbeti telefonla kısa bir videoya almanız yararlı olabilir. Doktor, nöbetin nasıl başladığını, ne kadar sürdüğünü ve sonrasında neler olduğunu sorar. Gerekirse bazı testler ister.

Yapılabilecek testler

• EEG (elektroensefalografi): Beyindeki elektrik dalgalarını kaydeden, ağrısız bir testtir
• Beyin görüntüleme: Genellikle MR (manyetik rezonans) ile beynin yapısı incelenir
• Kan tahlilleri: Kan şekeri, elektrolitler ve bazı değerler kontrol edilir
• EKG (kalp elektrosu): Bayılma ile nöbetin ayırt edilmesine yardımcı olur
• Gerekirse uyku yoksunluğu ile yapılan EEG veya daha uzun süreli izleme
• Nöbet günlüğü: Tarih, saat, süre ve tetikleyicileri not etmeniz tanıya yardımcı olur

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci bazen birkaç randevu alabilir; bu normaldir. Doktorunuz test sonuçlarını ve öykünüzü birlikte değerlendirir. Unutmayın, tanı koymak yalnızca doktorun işidir; internetten okuyup kendi kendinize tanı koymaya çalışmayın. Aklınızdaki soruları bir kâğıda yazıp randevuya öyle gitmek işinizi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavinin amacı nöbetleri olabildiğince azaltmak, günlük yaşamı ve iş hayatını güvenli biçimde sürdürmenizi sağlamak ve yaşam kalitenizi korumaktır. Tedavi herkese göre farklıdır; doktorunuz nöbet tipinize, yaşınıza ve yaşam düzeninize göre bir plan yapar.

Evde kişisel bakım

• İlaçlarınızı doktorunuzun önerdiği şekilde, her gün aynı saatlerde almaya özen gösterin; kendinizi iyi hissetseniz bile kendi başınıza bırakmayın
• Yeterli ve düzenli uyuyun; vardiyalı çalışıyorsanız bunu doktorunuzla konuşun
• Alkol ve uyarıcı maddelerden kaçının
• Nöbet günlüğü tutun: ne zaman, kaç dakika, öncesinde neler oldu
• İş yerinde güvenliğinizi artıracak küçük düzenlemeler isteyin (örneğin keskin aletlerle çalışırken yalnız kalmamak)
• Stresinizi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya size iyi gelen bir uğraş edinin

Tıbbi tedaviler

Tedavide genellikle nöbetleri önlemeye yardımcı olan ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar nöbet tipine göre seçilir, tek başına ya da bazen birlikte kullanılabilir. Doz ve düzenleme mutlaka doktorunuz tarafından yapılır; ilacı kendi başınıza değiştirmeyin, kesmeyin veya eczaneden kendi kararınızla almayın. Bazı durumlarda sinir uyarıcı cihazlar ya da özel beslenme yaklaşımları da doktor gözetiminde değerlendirilebilir. İlaç kullanırken başka bir hastalık için ilaç gerekiyorsa, eczacınıza ve doktorunuza etkileşim olup olmadığını sorun.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İlaçlara rağmen nöbetler kontrol altına alınamıyorsa, bazı özel durumlarda ameliyat bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Bu karar bir nöroloji uzmanı ve cerrahi ekibin ayrıntılı incelemesiyle alınır; herkes için uygun değildir. Doktorunuz bunun sizin için bir seçenek olup olmadığını size açıklayacaktır.

Bu durumla yaşamak

Epilepsi çoğu kişinin çalışmasına engel değildir. İş yerinde en önemli şey, sizin için güvenli bir düzen kurmaktır. İşvereninize durumunuzu anlatıp anlatmamak sizin kararınızdır; ancak nöbet geçirdiğinizde yardımcı olunabilmesi için, güvendiğiniz bir iş arkadaşına ya da iş yeri hekimine bilgi vermeniz işinizi kolaylaştırabilir. Masanızın kenarlarını yumuşatmak, keskin ve hareketli makinelerden uzak durmak, yüksek yerlerde yalnız çalışmamak, sıcak su veya ateşle ilgili işlerde önlem almak gibi küçük düzenlemeler büyük fark yaratır. Araç kullanan bir işte çalışıyorsanız, ehliyet ve sürüş güvenliği konusunu mutlaka doktorunuzla konuşun. Türkiye'de 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve iş mevzuatı, engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklar; işe alımda, çalışma koşullarında ve işten çıkarmada bu haklarınızı bilmeniz önemlidir. Haklarınız konusunda emin değilseniz bir iş yeri hekimine, aile hekiminize veya bir hasta derneğine danışabilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün aynı saatlerde yatmaya ve yeterince uyumaya çalışın
• Öğünlerinizi atlamayın; uzun süre aç kalmak bazı kişilerde nöbeti kolaylaştırabilir
• Alkol kullanımından kaçının
• Aşırı sıcak, aşırı yorgunluk ve yoğun stresten mümkün olduğunca uzak durun
• Nöbetlerinizi tetikleyen şeyleri (örneğin flaş ışık, uykusuzluk) not edin ve bunlardan korunun
• Yalnız yüzmek, yüksekte çalışmak ve korumasız bisiklet sürmek gibi riskli durumlarda önlem alın
• İş yerinde molalarınızı düzenli kullanın

Diyet ve egzersiz

Dengeli ve düzenli beslenmek genel sağlığınız için önemlidir. Özel bir diyet (örneğin ketojenik diyet olarak bilinen yaklaşım) yalnızca bazı hastalarda ve mutlaka doktor gözetiminde uygulanır; kendi başınıza başlamayın. Düzenli hareket etmek hem beden hem ruh sağlığına iyi gelir; yürüyüş, yüzme (yalnız değil), pilates gibi aktiviteler çoğu kişi için uygundur. Baş darbesi riski olan sporlarda kask ve koruyucu ekipman kullanın. Hangi sporun sizin için uygun olduğunu doktorunuza sorabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Epilepsiyle yaşamak zaman zaman kaygı, moral bozukluğu, özgüven kaybı ya da iş kaygısı getirebilir. İş yerinde anlaşılmadığını hissetmek veya nöbet geçirme korkusu yorucu olabilir. Bu duygular çok yaygındır ve yardım istemek güçsüzlük değildir. Aile hekiminize ya da bir ruh sağlığı uzmanına danışmak, destek grubuna katılmak iyi gelebilir. Eğer kendinize zarar verme düşünceleri taşıyorsanız, lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil sağlık hizmetine başvurun; bu durumda yalnız kalmayın ve güvendiğiniz birine hemen haber verin.

Önleme

Epilepsinin çoğu türü tamamen önlenemez; ancak bazı riskleri azaltmak mümkündür. Kask kullanmak ve trafik kurallarına uymak kafa travmasını önler. Tansiyon, şeker hastalığı ve kalp sağlığına dikkat etmek inme riskini düşürür. Nöbetler başladıktan sonra ise amaç nöbetleri tetikleyen etkenlerden uzak durmak ve tedaviyi düzenli sürdürmektir.

Aşılar

Beyin zarlarının iltihabı (menenjit) gibi enfeksiyonlar bazı epilepsi olgularıyla ilişkili olabilir. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği çocukluk çağı aşı takvimine uymak ve risk grubundaysanız ek aşılar konusunda aile hekiminize danışmak yararlıdır.

Tarama programları

Epilepsi için toplum genelinde uygulanan bir tarama testi yoktur. Ancak ailede epilepsi öyküsü varsa, daha önce kafa travması ya da beyin enfeksiyonu geçirdiyseniz veya hamilelik planlıyorsanız, doktorunuzla önceden konuşmanız faydalı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Nöbet sırasında düşme, kafa çarpması veya yaralanma riski artar
• Özellikle yüksek yerlerde, su kenarında veya makine başında çalışırken tehlike oluşabilir
• Araç kullanırken trafik kazası riski artabilir
• Sık ve uzun süren nöbetler nadiren acil müdahale gerektiren bir tabloya dönüşebilir
• Tedavi edilmediğinde kaygı, uyku bozukluğu ve sosyal geri çekilme görülebilir
• İş performansı ve okul başarısı olumsuz etkilenebilir

Uzun vadeli görünüm

Güzel haber şu: epilepsisi olan kişilerin büyük çoğunluğu uygun tedaviyle nöbetlerini kontrol altına alabilir ve normal bir iş ve sosyal yaşam sürdürebilir. Bazı kişilerde nöbetler yıllar içinde azalır veya tamamen durur. Tedaviye uyum, düzenli doktor kontrolü ve iş yerinde alınacak küçük önlemlerle çoğu kişi hedeflerine ulaşabilir. Kendi durumunuzun seyri konusunda en doğru bilgiyi doktorunuz verecektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.