Yenidoğanda Eritroblastozis Fetalis (Rh Uyuşmazlığı)

Genel Bakış

Eritroblastozis fetalis, anne karnındaki bebeğin alyuvarlarının (kırmızı kan hücrelerinin) annenin bağışıklık sistemi tarafından üretilen antikorlar (savunma maddeleri) tarafından yıkılmasıyla ortaya çıkan bir durumdur. En sık nedeni Rh uyuşmazlığıdır: Anne Rh negatif, bebek Rh pozitif olduğunda ve annenin bağışıklık sistemi bu kan grubuna karşı daha önce hassaslaşmışsa gelişir. Sonuçta bebekte kansızlık (anemi) ve sarılık görülebilir. Bugün gebelik takibinde yapılan basit testler ve koruyucu önlemler sayesinde bu durum büyük ölçüde önlenebiliyor.

Nadir görülen bir durumdur. Ülkemizde Rh negatif kan grubu olan kişiler azınlıktadır ve gebelik takibinde uygulanan koruyucu önlemler sayesinde hastalık artık çok daha seyrek görülüyor. Yine de her gebelikte kan grubu ve antikor kontrolünün yapılması önemlidir.

Yalnızca gebelik ve yenidoğan dönemini ilgilendirir; anne Rh negatif, bebek Rh pozitif olduğunda görülür. Yetişkinlerde veya ileri yaştaki kişilerde ortaya çıkmaz. Anne ile bebek arasındaki ABO kan grubu uyuşmazlığı da benzer ama genellikle çok daha hafif seyreden bir tabloya yol açabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Anne adayında çoğu zaman hiçbir belirti yoktur; durum genellikle kan testleri sırasında fark edilir.
• Yenidoğanda cilt ve göz beyazlarında sararma (sarılık)
• Bebeğin soluk görünmesi
• Karın bölgesinde şişlik (karaciğer ve dalak büyümesi)
• Bebeğin normalden çok uyuması ve zor uyanması
• Beslenmede isteksizlik, zayıf emme

Çocuklarda belirtiler

• Yenidoğan döneminde en sık görülen belirti sarılıktır; genellikle ilk günlerde başlar ve hızla artabilir.
• Bebekte solukluk, halsizlik ve emme güçlüğü olabilir.
• Bazı bebeklerde yüz, göz kapakları veya tüm vücutta şişlik görülebilir.
• Nefes alıp vermede hızlanma veya zorlanma olabilir.
• Sarılık geç dönemde fark edilirse bebeğin hareketlerinde azalma ve uykuya meyil görülebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bu hastalık yalnızca anne karnındaki bebekte ve yenidoğan döneminde görülür; büyük çocuklarda ve ileri yaştaki kişilerde görülmez.

Nedenler

Ana nedenler

• Rh uyuşmazlığı: Rh negatif bir annenin Rh pozitif bir bebek taşıması
• Annenin bağışıklık sisteminin, bebeğin kan grubuna benzer hücrelerle daha önce karşılaşıp hassaslaşmış olması
• Anne ile bebek arasındaki ABO kan grubu uyuşmazlığı (genellikle daha hafif seyreder)
• Annenin daha önce kan nakli almış olması veya bebeğin kanıyla karışabilecek bir girişim geçirmesi

Risk faktörleri

• Rh negatif kan grubuna sahip anne olması ve gebelikte koruyucu tedavinin yapılmamış olması
• Önceki gebeliklerde Rh uyuşmazlığı ya da etkilenmiş bebek öyküsü bulunması
• Düşük, kürtaj veya amniyosentez (bebeğin suyundan örnek alma) sonrasında koruyucu önlemin uygulanmaması
• Gebelik sırasında karın bölgesine darbe veya travma yaşanması
• Daha önce kan nakli yapılmış olması
• Gebelik takiplerinin düzenli yapılmaması ve kan grubu testinin atlanması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yenidoğanda ilk 24 saat içinde sarılık başladıysa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
• Bebek emmiyor, sürekli uyuyor veya zor uyanıyorsa
• Sarılık hızla yayılıyorsa veya bebek giderek soluklaşıyorsa
• Bebekte nefes darlığı, hırıltı ya da morarma varsa 112'yi arayın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Gebe kaldığınızı öğrendiğinizde kan grubu ve antikor taraması için aile hekiminize veya kadın doğum uzmanınıza başvurun.
• Gebelik takip randevularınızı düzenli sürdürün; Sağlık Bakanlığı'nın gebelik izlem önerilerini takip edin.
• Rh negatifseniz ve düşük, kürtaj, amniyosentez gibi bir girişim geçirdiyseniz bunu mutlaka hekiminize bildirin.
• Doğum sonrası bebeğin sarılık takibi için kontrollerinizi aksatmayın.

Tanı

Tanı iki aşamada konur: Gebelik sırasında anne adayının kan grubu ve antikorları incelenir, bebek risk altındaysa ultrasonla izlenir. Doğumdan sonra ise bebeğin kan değerleri ve sarılık düzeyi ölçülerek durum netleştirilir.

Yapılabilecek testler

• Anne için kan grubu tayini (Rh faktörü dahil)
• Antikor taraması (dolaylı Coombs testi) — annenin kanında bebeğin hücrelerine karşı savunma maddesi olup olmadığına bakılır
• Bebekte doğrudan Coombs testi
• Bebeğin kan sayımı (kansızlık düzeyi için)
• Bilirubin ölçümü (sarılık düzeyini gösteren kan testi)
• Gebelik sırasında ultrasonografi ve gerektiğinde bebeğin kan akımının ölçülmesi
• Nadiren, ileri tetkik amacıyla amniyosentez (bebeğin suyundan örnek alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Bu testlerin çoğu basit kan alımıyla yapılır ve sonuçlar genellikle kısa sürede çıkar. Ultrason ağrısızdır. Sonuçlar değerlendirilirken hekiminiz gebelik haftanızı, önceki gebeliklerinizi ve genel sağlık durumunuzu birlikte ele alır. Bebekte risk görülürse doğum sonrası ek kontroller planlanabilir.

Tedavi

Tedavinin amacı bebeğin kansızlığını ve sarılığını kontrol altına almak, olası zararlı etkileri önlemektir. Hafif durumlarda yakın izlem yeterli olabilirken, daha belirgin vakalarda hastanede ışık tedavisi veya kan değişimi gerekebilir. Annede ise koruyucu önlemler gebelik sürecinde planlanır.

Evde kişisel bakım

• Bebeğinizi sık sık emzirin; sık beslenme sarılığın atılmasına yardımcı olur. Emzirme konusunda desteğe ihtiyacınız varsa ebe veya emzirme danışmanından yardım isteyin.
• Bebeğin cilt rengini gün ışığında düzenli olarak gözlemleyin; yüzden başlayıp gövdeye ve bacaklara yayılan sarılığı not edin.
• Bebeği güneşe çıkarmak, ışık tedavisinin yerini tutmaz; bu konuda hekiminizin önerilerini izleyin.
• Kontrolleri ve kan testlerini aksatmayın; taburcu sonrası ilk günlerde yapılan takip özellikle önemlidir.
• Bebekte uykuya meyil, emmeme veya soluklaşma fark ederseniz beklemeden sağlık kuruluşuna başvurun.

Tıbbi tedaviler

Tedavi seçenekleri bebeğin durumuna göre belirlenir. Işık tedavisi (fototerapi), cilt üzerine uygulanan özel bir ışıkla sarılığın azaltılmasını sağlar. Daha ağır kansızlık veya çok yüksek sarılık düzeylerinde, bebeğin kanının özel koşullarda değiştirilmesi gerekebilir; bu işlem yenidoğan yoğun bakım ortamında yapılır. Bebeğin sıvı ve beslenme desteği, ısı dengesi ve genel durumu da yakından izlenir. Bazı durumlarda gebelik sürecinde anneye koruyucu amaçlı uygulamalar planlanır. Tüm bu seçenekler hekim tarafından, bebeğin ve annenin durumuna göre kişiye özel değerlendirilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Genellikle ameliyat gerekmez. Çok ağır vakalarda uygulanan kan değişimi bir ameliyat değildir; ancak özel ekipman ve deneyim gerektirdiği için yenidoğan yoğun bakım ünitesinde gerçekleştirilir. Gerekliliği ve zamanlaması hekim tarafından belirlenir.

Bu durumla yaşamak

Süreç çoğu aile için doğum sonrası birkaç günlük yakın takiple sınırlı kalır. Bu dönemde bebeğin beslenmesi, uyku düzeni ve cilt rengi en önemli göstergelerdir. Kontrol randevularını not almak, kimin hangi testi yaptıracağını bilmek ve hekiminizin önerdiği kontrolleri takip etmek süreci kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gebelik planlıyorsanız, hamile kalmadan önce kan grubunuzu ve antikor durumunuzu öğrenin.
• Gebelik boyunca düzenli takiplerinizi sürdürün ve tüm test sonuçlarınızı yanınızda bulundurun.
• Doğum sonrası bebeğinizin ilk hafta kontrollerine mutlaka gidin.
• Sigara ve alkolden uzak durmak, gebelikte genel sağlığı korumanın önemli bir parçasıdır.
• Evde bebeğin beslenme ve idrar sayısını kısa notlar halinde tutmak, olası bir değişimi erken fark etmeyi kolaylaştırır.

Diyet ve egzersiz

Gebelikte dengeli beslenme ve hekiminizin onayladığı ölçüde hafif-orta düzeyde hareket, genel sağlığınızı ve bebeğin gelişimini destekler. Doğum sonrası dönemde annenin bol sıvı alması ve düzenli beslenmesi emzirme için önemlidir. Bebeğin beslenmesi konusunda anne sütü önceliklidir; ancak bebeğin emme gücü azsa hekiminiz ya da ebe size uygun yöntemi gösterecektir. Özel bir diyet bu hastalığı tedavi etmez.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bebeğinizin sarılık nedeniyle tedavi görmesi veya hastanede kalması doğal olarak kaygı, suçluluk ve yorgunluk yaratabilir. Bu duygular çok yaygındır ve konuşuldukça hafifler. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya uykusuz hissediyorsanız bunu aile hekiminizle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşın; doğum sonrası dönemde destek almak güçsüzlük değil, iyi bir bakım adımıdır. Türkiye'de acil bir ruhsal kriz durumunda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabilirsiniz.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Bunun için gebeliğin başında anne adayının kan grubu ve antikor durumu belirlenir; Rh negatif annelere, uygun zamanlarda hekim kararıyla koruyucu uygulama yapılarak bağışıklık sisteminin hassaslaşması engellenir. Düşük, kürtaj, amniyosentez veya karın travması gibi durumlardan sonra da koruyucu önlemin değerlendirilmesi gerekir.

Aşılar

Bu hastalığa karşı bir aşı yoktur. Koruma, gebelik takibinde yapılan kan testleri ve gerektiğinde uygulanan koruyucu tedaviyle sağlanır.

Tarama programları

Gebelik takibinin bir parçası olarak anne adayının kan grubu ve antikor taraması yapılır; bu tarama genellikle ilk başvuruda ve gebeliğin ilerleyen haftalarında tekrarlanır. Ülkemizde gebelik izlemleri Sağlık Bakanlığı'nın önerileri doğrultusunda aile hekimliği ve kadın doğum polikliniklerinde yürütülür. Tarama zamanlaması hakkında en doğru bilgiyi kendi takibinizi yapan hekim veya ebeden alabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ağır kansızlık ve buna bağlı halsizlik, beslenme güçlüğü
• Bebeğin vücudunda yaygın şişlik (hidrops fetalis) ve kalp yetmezliği
• Çok yüksek sarılık düzeylerinin beyin üzerinde kalıcı etki bırakması (bilirubin ensefalopatisi)
• İşitme kaybı veya gelişimsel gecikme riski
• Nadiren, tedavi edilmeyen ağır vakalarda bebeğin kaybedilmesi

Uzun vadeli görünüm

Haber iyi: Günümüzde gebelik takibi ve yenidoğan izlemleri sayesinde bu durum çoğu zaman erken fark edilir ve başarıyla yönetilir. Işık tedavisi gören bebeklerin büyük çoğunluğu hiçbir kalıcı sorun yaşamadan sağlıklı büyür. Düzenli kontroller, hekiminizin önerilerine uymanız ve bebeğinizde bir değişiklik fark ettiğinizde erken başvurmanız, en iyi sonucu almanın en güvenilir yoludur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.