Yemek Borusu Hareket Bozukluğu (Özofagus Dismotilitesi)

Genel Bakış

Yemek borusu (özofagus), boğazınızdan midenize uzanan, yaklaşık 25 santimetrelik bir kas tüpüdür. Bu tüpün duvarındaki kaslar, yutkunduğunuzda birbirini izleyen dalga benzeri hareketlerle (bu harekete 'peristaltik hareket' denir) lokmayı aşağı doğru iter. Yemek borusunun alt ucunda mideye açılan kapı gibi bir kas halkası vardır; bu halka normalde kapalı durur, yutkununca gevşeyerek yemeğin mideye geçmesine izin verir. Yemek borusu hareket bozukluğu, bu kasların zayıf, düzensiz ya da uyumsuz çalışmasıdır. Kaslar ya yeterince güçlü kasılamaz, ya dalga düzeni bozulur, ya da alt kapı yeterince gevşemez. Sonuçta yemek aşağı inmekte zorlanır, göğüste takılma hissi, ağrı ya da yemeklerin ağza geri gelmesi görülebilir. Bu bir 'huy' ya da 'hastalık uydurma' durumu değildir; gerçek bir kas ve sinir işleyişi sorunudur ve tanısı konulabilir, tedavisi vardır.

Yemek borusunun en sık görülen hareket bozukluklarından biri olan 'akalazya' (alt kapının gevşeyememesi) nadir bir durumdur ve yaklaşık yüz bin kişide birkaç kişide görülür. Buna karşılık daha hafif hareket düzensizlikleri, özellikle reflü, diyabet ya da tiroid sorunları olan kişilerde oldukça sık görülür. Yani 'seyrek ama tanındığında iyi yönetilebilen' bir grup sorundan söz ediyoruz.

Her yaşta görülebilir, ancak en sık 30-60 yaş arası yetişkinlerde fark edilir. Bağ dokusu hastalıkları (örneğin skleroderma), uzun süreli diyabet, tiroid hastalıkları, bazı nörolojik hastalıklar ve geçirilmiş yemek borusu ameliyatları olan kişilerde daha sık görülür. Çocuklarda nadirdir ama doğuştan gelen bazı hareket bozuklukları bebeklik döneminde beslenme sorunlarıyla kendini gösterebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yutkunurken yemeklerin göğüs kemiğinin arkasında takılması ya da 'orada duruyor' hissi
• Katı gıdalarla başlayıp zamanla sıvılarda da zorlanma
• Göğüste sıkışma, yanma ya da kramp tarzında ağrı (bazen yemekle ilişkisiz)
• Yenilen yemeğin ya da berrak sıvının ağza geri gelmesi (regürjitasyon), özellikle eğilince veya yattıktan sonra
• Sık ve inatçı hıçkırık
• Gece yemek borusuna kaçan içerik nedeniyle öksürük, boğaz temizleme ihtiyacı, ses kısıklığı
• Yemek yerken yavaşlama, her lokmada su içme ihtiyacı
• İştah azalması ve istemsiz kilo kaybı

Çocuklarda belirtiler

• Bebeğin emerken ya da ek gıdaya geçerken zorlanması, sık sık tükürmesi
• Beslenme sırasında ağlama, huzursuzluk, geri çekilme
• Yeterli kilo alamama ya da kilo kaybı
• Tekrarlayan öksürük, hırıltı ve akciğer enfeksiyonları (besinin soluk yoluna kaçması nedeniyle)
• Büyük çocuklarda 'yemek boğazımda kalıyor' tarifi ve yemekten kaçınma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yutma zorluğunun 'yaşlılığa bağlı' sanılıp geç fark edilmesi
• Belirgin olmayan kilo kaybı, halsizlik ve kas güçsüzlüğü
• Yemek yerken öksürme ve tekrarlayan zatürre (besin kaçmasına bağlı)
• İlaçları yutmakta zorlanma; bu da diğer hastalıkların tedavisini aksatabilir
• Göğüs ağrısının kalp hastalığı ile karışması

Nedenler

Ana nedenler

• Yemek borusu kaslarını ve onları yöneten sinirleri etkileyen hasar; çoğu zaman nedeni tam olarak bilinmez
• Akalazya: alt kapı kasının yeterince gevşeyememesi ve yemek borusunun düzenli dalga yapamaması
• Yemek borusunda yaygın kasılmalar (spazmlar) veya kasların tamamen gevşek kalması
• Bağ dokusu hastalıkları (örneğin skleroderma) ve bunlara bağlı kas tutulumu
• Uzun süreli diyabet ya da tiroid hastalıkları gibi sinir ve kas işleyişini etkileyen durumlar
• Bazı nörolojik hastalıklar ve kas hastalıkları
• Uzun süreli reflü, yemek borusu iltihabı (özofajit) ve alerjik yemek borusu iltihabı
• Geçirilmiş yemek borusu ya da mide ameliyatları, bazı kanser tedavileri (radyoterapi) sonrası gelişen değişiklikler

Risk faktörleri

• İleri yaş (bazı türlerde 60 yaş üzeri risk daha yüksek)
• Uzun süreli kontrolsüz diyabet
• Tiroid hastalıkları
• Bağ dokusu hastalıkları ve otoimmün hastalıklar
• Nörolojik hastalıklar ve kas hastalıkları
• Uzun süreli, tedavi edilmemiş reflü
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı
• Geçirilmiş yemek borusu veya göğüs ameliyatları
• Ailede benzer yutma sorunları öyküsü (nadir durumlarda)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Birkaç haftadır süren ve giderek artan yutma güçlüğü
• İstemsiz kilo kaybı
• Yutkunma sırasında ağrı ya da göğüste tekrarlayan şiddetli ağrı
• Yemeklerin ağza geri gelmesi ve geceleri öksürük/boğulma hissi
• Yemekten sonra sık sık kusma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yemek yerken sık sık su içme ihtiyacı duyuyorsanız
• Yutkunma işiniz eskisine göre yavaşladıysa
• Uzun süredir reflü ilaçlarına rağmen şikâyetleriniz geçmiyorsa
• Sık hıçkırık, boğazda takılma hissi ya da ses kısıklığınız varsa
• Yemek yemekten keyif almıyor, sosyal yemeklerden kaçınıyorsanız

Tanı

Tanı, öncelikle şikâyetlerinizi dinlemekle başlar: hangi yiyeceklerde zorlanıyorsunuz, ne kadar süredir var, kilo kaybı veya ağrı eşlik ediyor mu? Ardından yemek borusunun yapısını ve işleyişini gösteren testler istenir. Amaç iki yönlüdür: yapısal bir engel (daralma, tümör, iltihap) var mı, yoksa sorun kas hareketlerinde mi? Bu ayrımı yapmak tedaviyi doğru yönlendirir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve ayrıntılı öykü (yutma günlüğü tutmanız istenebilir)
• Endoskopi (gastroskopi): ince, esnek bir kamera ile yemek borusunun içten görüntülenmesi ve gerekirse doku örneği alınması
• Baryumlu yutma grafisi: baryum içeren bir sıvı içilerek yemek borusunun hareketlerinin röntgende izlenmesi
• Özofagus manometrisi: yemek borusunun kasılma gücünü ve düzenini ölçen, burundan ince bir kateter yerleştirilerek yapılan test; hareket bozukluğu tanısında en değerli yöntemdir
• 24 saatlik reflü ölçümü (pH izleme): asit kaçağının rolünü anlamak için
• Kan testleri: tiroid, diyabet, vitamin eksikliği ve bazı bağ dokusu hastalıkları açısından değerlendirme
• Gerekirse bilgisayarlı tomografi veya diğer görüntüleme yöntemleri

Randevunuzda neler beklenir

Testlerin çoğu ayaktan yapılır ve günlük hayatınızı uzun süre etkilemez. Endoskopi genellikle kısa sürer; boğazı uyuşturan bir sprey veya hafif sakinleştirici ile yapılabilir, sonrasında bir süre birinin size eşlik etmesi istenebilir. Manometri biraz rahatsız edici gelebilir ama kısa sürer ve ciddi bir ağrı yapmaz; burundan ince bir tüp geçtiği için öğürme hissi olabilir, burnunuz uyuşturulur. Baryumlu grafi sırasında tatsız ama zararsız bir sıvı içersiniz. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde değerlendirilir ve doktorunuz size seçeneklerle birlikte bir yol haritası çizer.

Tedavi

Tedavi, altta yatan nedenin ne olduğuna ve şikâyetlerin şiddetine göre planlanır. Pek çok kişide ilk adım, yeme alışkanlıklarını düzenlemek ve kasların daha rahat çalışmasına yardımcı olan yaklaşımları denemektir. Daha belirgin durumlarda yemek borusunun alt kapısını gevşetmeye yönelik girişimler ya da cerrahi seçenekler gündeme gelir. Amaç sadece belirtiyi bastırmak değil, yeterli beslenmeyi ve yaşam kalitesini geri kazandırmaktır. Tedavi genellikle bir ekip işidir: aile hekiminiz, gastroenteroloji uzmanı, gerekirse cerrah ve beslenme uzmanı birlikte karar verir.

Evde kişisel bakım

• Yavaş yiyin, her lokmayı iyice çiğneyin; lokmaları küçük tutun
• Az ve sık öğünler yapın; bir oturuşta büyük porsiyonlardan kaçının
• Yemekle birlikte yudum yudum su içmek lokmaların geçişini kolaylaştırabilir
• Yemekten sonra en az 30 dakika dik oturun, hemen uzanmayın
• Yatağınızın başucunu biraz yükseltin
• Çok sıcak, çok soğuk, gazlı ve çok baharatlı yiyecekleri deneyerek size iyi gelmeyenleri belirleyin
• Sigara içmeyin, alkolü sınırlayın
• Stres yönetimi ve rahatlama egzersizleri kas gerginliğini azaltmaya yardımcı olabilir
• Yemek yerken acele etmeyin, konuşurken ya da gülerken lokma almayın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle varsa altta yatan sorunu (reflü, iltihap, tiroid veya şeker hastalığı gibi) ele alır. Kasların gevşemesine yardımcı olan ve hareketleri düzenleyen ilaç seçenekleri bazı hastalarda kullanılabilir; bu ilaçların hangisinin size uygun olduğuna, olası yan etkilerle birlikte doktorunuz karar verir. İlaçlar çoğu zaman geçici rahatlama sağlar, bu yüzden uzun vadeli plan birlikte yapılır. Yemek borusunun alt kapısına yönelik olarak endoskopi sırasında yapılan kas gevşetici girişimler (örneğin balonla genişletme ya da kas içine yapılan gevşetici enjeksiyon) bazı hastalarda etkili olur ve tekrar gerekebilir. Ağrı, yanma veya reflü şikâyetleri için de doktorunuz uygun gördüğü tedavileri düzenler. Kendi kendinize ilaç başlamayın, eczacınıza veya doktorunuza danışmadan bitkisel ürünler dahil hiçbir ürün kullanmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İlaç ve endoskopik yöntemlerle yeterli rahatlama sağlanamadığında, özellikle akalazya gibi alt kapının gevşeyemediği durumlarda cerrahi bir seçenek olarak konuşulabilir. Günümüzde bu ameliyatların çoğu kapalı (küçük kesilerle, kamera yardımıyla) yapılır ve amaç kapının gevşemesini sağlayarak yutmayı kolaylaştırmaktır. Ameliyat sonrası reflü gelişebileceği için doktorunuz sizi düzenli olarak izler. Cerrahi kararı, şikâyetlerin şiddeti, yaşınız ve genel sağlık durumunuz birlikte değerlendirilerek verilir; acele etmeniz gerekmez, seçenekleri konuşmak için zaman ayırın.

Bu durumla yaşamak

Yemek borusu hareket bozukluğu olan pek çok kişi, küçük ama düzenli alışkanlık değişiklikleriyle günlük hayatını rahatça sürdürür. Yemek yemek yavaşlamayı gerektirebilir; bu, sosyal hayattan çekilmek anlamına gelmez. Restoranda ya da kalabalık sofralarda kendinizi zorlamadan, porsiyonları küçük tutarak ve ihtiyaç duyduğunuzda su içerek devam edebilirsiniz. Belirtilerinizi bir günlüğe not etmek, hangi yiyeceklerin ve durumların iyi ya da kötü geldiğini görmenizi ve doktorunuzla daha net konuşmanızı sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğün saatlerinizi düzenli tutun; geç saatte ağır yemek yemeyin
• Yemekten sonra 2-3 saat uzanmamaya çalışın
• Yatağınızın başucunu yükseltin veya daha yüksek yastıkla yatın
• Sigarayı bırakın; gerekirse Sağlık Bakanlığı'nın ücretsiz bırakma desteği hizmetlerinden yararlanın
• Alkol tüketimini sınırlayın
• Bol su için; yeterli sıvı alımı yutmayı kolaylaştırır
• Kilo fazlanız varsa, sağlıklı bir şekilde kilo vermek karın basıncını azaltarak şikâyetleri hafifletebilir
• Stresinizi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya sevdiğiniz bir uğraş edinin

Diyet ve egzersiz

Beslenmede temel ilke, sizin için 'kolay geçen' yiyecekleri bulmaktır. Genellikle iyi pişmiş, yumuşak, sulu yiyecekler daha rahat iner; çok kuru, lifli, sert ya da yapışkan gıdalar zorlayabilir. Herkesin deneyimi farklıdır, bu yüzden deneme yanılma yoluyla kendi listenizi oluşturun. Yeterli protein ve kalori almak önemlidir; kilo kaybı yaşıyorsanız bir beslenme uzmanından destek isteyin. Egzersiz konusunda özel bir kısıtlama genellikle yoktur; aksine düzenli, hafif-orta tempolu yürüyüşler sindirimi ve genel iyi hâli destekler. Ancak yemekten hemen sonra eğilme veya karın kaslarını zorlayan hareketlerden kaçınmak daha rahat ettirir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yutma sorunları göründüğünden daha yorucu olabilir. Yemek yemek sosyal bir eylemdir; davetlere gitmek, aile sofralarına katılmak zorlaşınca kişi kendini geri çekmiş, kaygılı ya da üzgün hissedebilir. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Kaygı bazen kas gerginliğini artırıp şikâyetleri daha belirgin hâle getirebilir; bu kısır döngüyü kırmak için destek almak işe yarar. Kendinizi sürekli kötü hissediyorsanız, uyuyamıyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri geçiyorsa lütfen beklemeden yardım isteyin: 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin; bir sağlık kuruluşundan ruh sağlığı desteği talep edebilirsiniz.

Önleme

Yemek borusu hareket bozukluklarının çoğu tamamen önlenemez, çünkü nedeni çoğu zaman bilinmeyen sinir-kas hasarıdır. Yine de bazı durumlarda riski azaltmak mümkündür: uzun süreli reflüyü tedavi ettirmek, diyabet ve tiroid hastalığını kontrol altında tutmak, sigara ve aşırı alkolden uzak durmak, yemek borusunu tahriş eden çok sıcak içeceklerden kaçınmak ve yutma sorunlarını erken dönemde doktora bildirmek bunlar arasında sayılabilir. Belirtiler hafifken değerlendirilmek, ileride daha büyük sorunları önlemenin en pratik yoludur.

Tarama programları

Yemek borusu hareket bozuklukları için toplum genelinde uygulanan bir tarama testi yoktur. Tarama yalnızca belirli durumlarda, örneğin uzun süredir reflüsü olan, bağ dokusu hastalığı bulunan ya da ailesinde yemek borusu sorunları olan kişilerde doktorunuzun önerisiyle düşünülebilir. Böyle bir durumunuz varsa bunu aile hekiminizle konuşmanız yeterlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kilo kaybı ve yetersiz beslenme (vitamin ve mineral eksiklikleri dahil)
• Susuz kalma (dehidratasyon)
• Yemeklerin soluk yoluna kaçması ve zatürre (aspirasyon pnömonisi)
• Yemek borusunda gıda tıkanması; bu bazen acil girişim gerektirir
• Uzun süreli iltihap ve tahriş, yemek borusunda daralma
• Göğüs ağrısı nedeniyle uyku ve yaşam kalitesinin bozulması
• Sosyal yemeklerden kaçınma, kaygı ve depresyon

Uzun vadeli görünüm

Yemek borusu hareket bozuklukları çoğu kişide iyi yönetilebilen durumlardır. Tedavilerin amacı yutmayı kolaylaştırmak ve beslenmeyi güvenli hâle getirmektir; bu hedefe çoğu zaman ulaşılır. Bazı kişilerde belirtiler zaman zaman alevlenip dönebilir, ancak doktorunuzla düzenli takip ve doğru planla bu dalgalanmalar yönetilebilir. Yeni gelişen yöntemlerle seçenekler her geçen gün artıyor; doğru bilgi ve düzenli takip, iyi bir yaşam kalitesinin en güçlü anahtarıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.