Ötanazi ve Yardımlı İntihar: Merak Edilenler

Genel Bakış

Ötanazi, bir hekimin, kişinin kendi isteğiyle o kişinin hayatına son vermesi anlamına gelir. Yardımlı intihar ise, kişinin kendi hayatına son verebilmesi için bir başkasının (örneğin bir hekimin) bilgi, yöntem ya da araç sağlamasıdır. İkisi de tıbbi bir hastalık değil; etik, hukuki ve insani yönleri olan bir konudur. Türkiye'de ikisi de yasal değildir ve Türk Ceza Kanunu kapsamında suç olarak değerlendirilir. Bu yazı, konuyu anlamanıza ve çevrenizdeki biri bu tür düşünceler taşıyorsa ne yapabileceğinizi bilmenize yardımcı olmak için hazırlandı; hukuki ayrıntılar için bir avukata danışmanız gerekir.

Yaşamın sona ermesini isteme düşüncesi, ağır hastalığı olan kişilerde zaman zaman görülür; ancak bunun resmi bir ötanazi talebine dönüşmesi görece nadirdir. Araştırmalar, iyi bir ağrı ve belirti yönetimi ile psikolojik destek sağlandığında bu isteklerin önemli bir bölümünün değiştiğini ya da hafiflediğini gösteriyor.

En çok ilerlemiş hastalığı olanlar, sürekli ağrı veya nefes darlığı çekenler, ağır depresyon yaşayanlar, kendini yalnız ve 'yük' hisseden yaşlılar etkilenir. Bu kişilerin aileleri, bakım verenleri ve sağlık çalışanları da konunun içinde yer alır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sık sık 'artık yaşamak istemiyorum', 'keşke uyanmasam' gibi sözler söylemek
• Ölümden, ölmekten ya da hayatı sonlandırmaktan sıkça bahsetmek
• Umutsuzluk, çaresizlik ve değersizlik duyguları
• Kendini başkalarına 'yük' gibi hissetmek
• Sosyal ortamlardan çekilme, sevdiklerinden uzaklaşma
• Önemli eşyalarını dağıtmak, vedalaşır gibi davranmak
• Uyku, iştah ve günlük öz bakımda belirgin bozulma

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar ve gençler de ağır hastalıkta ya da ruhsal zorlanmada 'ölmek istiyorum' diyebilir; bu her zaman aynı anlama gelmese de her zaman ciddiye alınmalıdır.
• Okul başarısında düşme, içe kapanma, öfke patlamaları, uyku ve iştah değişiklikleri görülebilir.
• Çocuğun sorularına yaşına uygun, dürüst ve sakin yanıtlar vermek; konuyu bir çocuk ergen ruh sağlığı uzmanıyla birlikte ele almak önemlidir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yalnızlık, eş ve arkadaş kaybı, emeklilik sonrası amaç kaybı bu düşünceleri artırabilir.
• Yaşlılarda depresyon bazen 'yaşlılığın doğal hali' sanıldığı için gözden kaçabilir; isteksizlik, iştahsızlık, uyku bozukluğu ve umutsuzluk depresyonun işareti olabilir.
• Ağrı, nefes darlığı ya da idrar kaçırma gibi sorunlar 'yaşlılığın sonucu' denilerek geçiştirilmemelidir; çoğu tedavi edilebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kontrol edilemeyen şiddetli bedensel belirtiler (ağrı, nefes darlığı, bulantı, aşırı yorgunluk)
• Tedavi edilmemiş depresyon, kaygı ve umutsuzluk
• Onurunu ve bağımsızlığını yitirme, başkalarına muhtaç kalma korkusu
• Yalnızlık, sosyal desteğin azlığı, 'yük olma' duygusu
• Yaşamın anlamını yitirdiğini hissetme, varoluşsal acı
• Palyatif bakıma (acıyı dindirmeye yönelik destekleyici bakım) erişimin sınırlı olması

Risk faktörleri

• İlerlemiş ya da yaşamı tehdit eden bir hastalık
• Uzun süreli ağrı veya sürekli zorlu belirtiler
• Depresyon ya da daha önce intihar girişimi öyküsü
• Yalnızlık ve yakın desteğin yetersizliği
• Ekonomik ve bakım yüküyle ilgili kaygılar
• Aile içinde ya da yakın çevrede benzer bir deneyim yaşanmış olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme düşüncesi aklınızdan geçiyorsa
• Ağrı, nefes darlığı ya da uykusuzluk dayanılmaz hale geldiyse
• Umutsuzluk ve çaresizlik duygusu günlük yaşamınızı sürdürmenizi engelliyorsa
• Bir yakınınızın vedalaşır gibi davrandığını ya da hayatına son vermeyi konuştuğunu fark ettiyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ağır hastalığı olan bir yakınınıza bakıyorsanız ve nasıl destek alacağınızı bilmiyorsanız
• İleride göreceğiniz bakımı şimdiden planlamak (ileri bakım planlaması) istiyorsanız
• Kendinizi sürekli yorgun, isteksiz ya da umutsuz hissediyorsanız
• Ağrı, uyku, iştah gibi konularda çözüm bulamadığınız sorunlar varsa

Tanı

Ötanazi ya da yardımlı intihar bir 'tanı' değildir; bu nedenle bunu saptayan bir test yoktur. Sağlık çalışanı böyle bir istek duyduğunuzu öğrendiğinde önce acınızın kaynağını anlamaya çalışır: Ağrınız ne düzeyde? Depresyon, kaygı ya da uyku sorunu var mı? Yalnız mısınız, destek alıyor musunuz? Bu konuşma yargılamadan ve gizlilik esasıyla yapılır.

Yapılabilecek testler

• Ağrı ve diğer belirtilerin düzeyini değerlendiren basit ölçekler
• Depresyon ve kaygı için tarama soruları
• Uyku, beslenme ve günlük işlevleri değerlendiren görüşmeler
• Altta yatan hastalığa ait mevcut tetkiklerin gözden geçirilmesi
• Gerektiğinde hafıza ve dikkat durumunun değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Görüşmede sözünüz kesilmeden dinlenmeniz ve sorularınıza açık yanıtlar almanız hedeflenir. Gerekirse ruh sağlığı uzmanına, palyatif bakım ekibine ya da sosyal hizmet uzmanına yönlendirilebilirsiniz. Amaç isteğinizi görmezden gelmek değil; arkasındaki acıyı anlayıp dindirmeye çalışmaktır.

Tedavi

Bu konudaki yardım, yaşamı sonlandırmayı değil acıyı azaltmayı hedefler. İyi bir bakım; ağrı ve diğer belirtilerin kontrolünü, depresyon ve kaygının tedavisini, psikolojik desteği ve aile desteğini birlikte içerir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın yaklaşımı da hastanın yaşamını korumak ve acısını dindirmek yönündedir.

Evde kişisel bakım

• Duygularınızı güvendiğiniz birine anlatın; yalnız kalmak acıyı artırır.
• Ağrı, nefes darlığı ve uykusuzluk gibi şikayetlerinizi not edin, hekiminizle paylaşın.
• Gün içinde küçük molalar, sakin nefes egzersizleri ve hafif hareketler rahatlamaya yardımcı olabilir.
• Alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durun; bunlar umutsuzluğu ve dürtüselliği artırabilir.
• Kendinize ulaşılabilir, küçük hedefler koyun; her gün bir parça anlam bulmak iyi gelir.
• Zor anlar için önceden bir güvenlik planı yapın: kimi arayacağınızı, nereye gideceğinizi yazılı olarak belirleyin.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz öncelikle acınızın nedenlerini tedavi etmeye odaklanır. Ağrı ve diğer bedensel belirtiler için uygun ilaçlar hekim tarafından planlanır ve düzenli olarak gözden geçirilir. Depresyon ya da kaygı varsa bunlar ayrıca ele alınır; konuşma terapileri (psikoterapi) ve gerektiğinde ilaç tedavisi bu sürecin parçası olabilir. Palyatif bakım ekipleri, yaşam kalitesini artırmak için belirtileri ve aile desteğini birlikte yönetir. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna hekiminizle birlikte karar verirsiniz; bu yazıda ilaç adı ya da doz önerilmez.

Bu durumla yaşamak

Böyle düşüncelerle geçen günlerde bile hayatın içinde kalabilirsiniz. Günü çok küçük parçalara bölmek, sevdiğiniz bir kişiyle ya da bir uğraşla düzenli temas kurmak iyi gelebilir. Kendinizi güvende hissetmediğiniz anlar için önceden bir plan yapmak, o anlarda ne yapacağınızı bilmenizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme saatleri oluşturun.
• Sizi iyi hissettiren insanlarla düzenli görüşün; sosyal bağ koruyucudur.
• Hastalığınızın izin verdiği ölçüde açık havada zaman geçirin.
• Bakım verenlerin de mola vermesi gerekir; destek istemekten çekinmeyin.

Diyet ve egzersiz

İştahınız azalsa bile az ve sık yemek, sıvı alımını sürdürmek enerji düzeyinize yardımcı olur; beslenme konusunda bir diyetisyenden destek isteyebilirsiniz. Hareket gücünüz ölçüsünde olmalı: kısa yürüyüşler, oturarak yapılan hafif egzersizler ya da germe hareketleri yeterlidir. Yeni bir egzersize başlamadan önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu tür düşünceler çoğu zaman derin bir yalnızlık, umutsuzluk ya da depresyonla birlikte gelir ve bunlar tedavi edilebilir. Duygularınızı bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, düşüncelerin yoğunluğunu azaltabilir. Kendinize zarar verme düşüncesi aklınıza gelirse yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın, güvendiğiniz bir yakınınızı arayın ya da en yakın acil servise gidin. Kriz anlarında destek almak hayat kurtarır.

Önleme

Konunun kendisi 'önlenebilir bir hastalık' değildir; ancak bu düşüncelere yol açan acı çoğu zaman azaltılabilir. Ağrının erken ve iyi yönetimi, depresyonun fark edilip tedavi edilmesi, yalnızlığın giderilmesi ve palyatif bakıma erken erişim, bu tür isteklerin ortaya çıkma olasılığını azaltır.

Tarama programları

Ağır hastalığı olan kişilerde depresyon ve umutsuzluk belirtilerinin hekim tarafından düzenli olarak sorulması önerilir. Bu, basit sorularla yapılan bir taramadır; sonucu hekiminiz değerlendirir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Depresyon ve umutsuzluğun derinleşmesi
• Sosyal ilişkilerin zayıflaması ve yalnızlığın artması
• Ağrı ve diğer belirtilerin kontrolsüz hale gelmesi
• Acil kriz riskinin artması
• Aile ve bakım verenlerde tükenmişlik

Uzun vadeli görünüm

Bu düşünceler kalıcı olmak zorunda değil. Araştırmalar, ağrının ve depresyonun iyi tedavi edildiği, kişinin desteklendiği durumlarda bu isteklerin sıklıkla hafiflediğini ya da değiştiğini gösteriyor. Yardım istemek bir zayıflık değil; acıyı dindirmenin ilk adımıdır ve bu yolda yalnız yürümek zorunda değilsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.