Büyüme ve Gelişme Geriliği (Yetersiz Büyüme)

Genel Bakış

Büyüme ve gelişme geriliği, bir çocuğun yaşına ve cinsiyetine göre beklenen hızda kilo almaması ve büyümemesi durumudur. İngilizcede 'failure to thrive' olarak bilinir ve genellikle bebeklik ile okul öncesi dönemde fark edilir. Bu bir hastalık adı değil, bir belirtidir; yani altta yatan bir nedenin işaretidir. Bazen çocuk kilo alır ama boyu uzamaz, bazen de hem kilo hem boy geride kalır. Aynı ifade bazen ileri yaştaki kişilerde de, istemsiz kilo kaybı ve güçsüzlükle seyreden bir durum için kullanılır. Her iki durumda da amaç suçlamak değil, nedeni bulup çocuğun ya da kişinin sağlıklı büyümesini desteklemektir.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda oldukça sık görülür; özellikle 5 yaş altında beslenme güçlükleri sık yaşanır. Görülme sıklığı ülkeye, ailenin sosyal koşullarına ve altta yatan sağlık sorunlarına göre değişir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın bebek ve çocuk izlem programları sayesinde pek çok vaka erken dönemde fark edilebilir.

En çok bebekler ve 5 yaş altı çocuklar etkilenir. Erken doğan bebekler, düşük doğum ağırlığıyla doğanlar, sık hastalananlar, doğuştan kalp, akciğer veya sindirim sistemi sorunu olanlar ve yeterli beslenme desteğine ulaşamayan çocuklar daha yüksek risk altındadır. İleri yaşta ise yalnız yaşayan, kronik hastalığı olan, depresyon ya da bunama (demans) ile mücadele eden kişilerde kilo kaybı ve güçsüzlük şeklinde görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Beklenen hızda kilo almama, hatta kilo kaybı
• Kıyafetlerin uzun süre küçülmemesi, beden ölçülerinin değişmemesi
• İştahsızlık, öğünlerin çok uzun sürmesi veya yemek seçme
• Sık hastalanma, iyileşmenin uzun sürmesi
• Halsizlik, çabuk yorulma, huzursuzluk veya tersine durgunluk

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde emme güçlüğü, memeyi kısa süre tutma veya sık ara verme
• Beslenme sırasında öksürme, tıkanma, morarma ya da fışkırır tarzda kusma
• Sık ishal, karında şişkinlik veya kabızlık
• İnce kollar ve bacaklar, buna karşın şiş görünen karın
• Oturma, yürüme, konuşma gibi gelişim basamaklarında akranlarından geri kalma
• Ciltte kuruluk, saçlarda incelme ve dökülme
• Göz teması kurmada azalma, çevreye ilginin düşmesi veya sürekli ağlama hali

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İstemeden kilo kaybı, kıyafetlerin bol gelmesi
• Kas güçsüzlüğü, merdiven çıkmakta veya oturup kalkmakta zorlanma
• İştahsızlık, yemek yemeyi unutma veya tek başına yemek yemekten kaçınma
• Günlük işleri (yıkanma, giyinme) yapmakta zorlanma
• İsteksizlik, üzgün ruh hali, sosyal ortamlardan uzaklaşma
• Sık düşme, denge kaybı, yataktan kalkmakta güçlük

Nedenler

Ana nedenler

• Yetersiz enerji alımı: Öğünlerin az ya da seyrek olması, yanlış hazırlanan mamalar, uzun süre sadece sulu gıdalarla beslenme
• Beslenme güçlükleri: Emme zorluğu, reflü (mide içeriğinin yemek borusuna kaçması), yutma sorunları, yarık damak gibi yapısal nedenler
• Sindirim ve emilim sorunları: Bağırsakta besinlerin yeterince emilememesi (örneğin çölyak hastalığı, kistik fibrozis gibi durumlar)
• Artan enerji ihtiyacı: Doğuştan kalp hastalığı, kronik akciğer hastalığı, uzun süren enfeksiyonlar, tiroid bezi ile ilgili sorunlar
• Psikososyal etkenler: Yoksulluk, gıdaya erişim güçlüğü, ebeveynin depresyonu veya aşırı yorgunluğu, beslenme konusunda yaşanan kaygı ve çatışma
• İleri yaşta: Kronik hastalıklar, depresyon, bunama, diş ve ağız sorunları, ilaçların iştah üzerindeki etkileri, yalnızlık ve yemek hazırlayamama

Risk faktörleri

• Erken doğum veya düşük doğum ağırlığı
• Doğuştan gelen sağlık sorunları veya sık tekrarlayan enfeksiyonlar
• Ailede beslenme ve büyüme ile ilgili geçmiş sorunlar
• Ekonomik zorluklar ve sağlık hizmetine erişim güçlüğü
• Annenin doğum sonrası depresyonu veya yoğun stres yaşaması
• Bebeğin uzun süre hastanede kalması
• İleri yaşta yalnız yaşamak, sosyal desteğin az olması, çok sayıda ilaç kullanmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Çocuk birkaç gündür yemiyor veya içmiyorsa
• Kilo kaybı varsa ya da kıyafetler belirgin şekilde bol gelmeye başladıysa
• Tekrarlayan kusma, ishal veya beslenme sırasında tıkanma yaşanıyorsa
• Gelişim basamaklarında gerileme fark edildiyse (örneğin daha önce yürüyen çocuğun yürümemesi)
• İleri yaşta kişi son birkaç ayda istemeden kilo verdi ve günlük işlerini yapamıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Büyüme eğrisinde kilo veya boy çizgisinin alt sınıra yaklaştığını düşünüyorsanız
• Beslenme öğünleri sürekli çatışmaya dönüşüyorsa ve kaygı artıyorsa
• Çocuk akranlarına göre belirgin şekilde küçük görünüyorsa
• İştahsızlık haftalar boyunca devam ediyorsa
• Aile olarak nasıl besleyeceğiniz konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız

Tanı

Değerlendirme genellikle ayrıntılı bir öykü ve fizik muayene ile başlar. Sağlık uzmanı çocuğun doğum öyküsünü, beslenme düzenini, günlük öğünlerini, kusma ve dışkılama alışkanlıklarını sorar. Ardından boy, kilo ve gerekiyorsa baş çevresi ölçülür; bu ölçümler yaşa ve cinsiyete göre hazırlanmış büyüme eğrileri üzerinde işaretlenir. Önemli olan, tek bir ölçümden çok zaman içindeki değişimin izlenmesidir. İleri yaştaki kişilerde ise kilo kaybının hızı, beslenme durumu, kullanılan ilaçlar ve sosyal koşullar değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Seri kilo, boy ve baş çevresi ölçümleri; büyüme eğrisi takibi
• Ayrıntılı beslenme öyküsü ve birkaç günlük yemek günlüğü
• Kan sayımı ve genel kan testleri (kansızlık, vitamin ve mineral durumu dahil)
• Kan şekeri, böbrek ve karaciğer işlevlerine yönelik testler
• İdrar ve dışkı incelemeleri
• Emilim bozukluğu düşünülüyorsa çölyak hastalığı gibi durumlara yönelik testler
• Gerekli görülürse tiroid işlev testleri, alerji değerlendirmesi veya görüntüleme
• İleri yaşta ek olarak depresyon ve bilişsel durum değerlendirmesi, diş ve ağız muayenesi

Randevunuzda neler beklenir

Süreç genellikle birkaç görüşme ve takip randevusu içerir. Bazı testlerin sonuçları birkaç gün sürebilir. Tedavinin ilk aşaması çoğu zaman beslenme düzeninin gözden geçirilmesi ve pratik önerilerdir. Takip sırasında çocuğun kilo alıp almadığı düzenli olarak kontrol edilir. Bu süreçte sorularınızı rahatça sormanız ve evdeki gözlemlerinizi paylaşmanız çok değerlidir.

Tedavi

Tedavinin temeli, altta yatan nedeni bulmak ve çocuğun ya da kişinin beslenmesini desteklemektir. Çoğu zaman önce beslenme düzeni gözden geçirilir: öğün sıklığı, porsiyonlar, besinlerin enerji yoğunluğu ve beslenme ortamı. Aileye pratik öneriler verilir ve düzenli kilo takibi yapılır. Altta yatan bir hastalık varsa o hastalığın tedavisi planlanır. Gerektiğinde çocuk doktoru, diyetisyen, psikolog ve sosyal destek birimlerinin birlikte çalıştığı bir ekip yaklaşımı kullanılır.

Evde kişisel bakım

• Öğünleri küçük ve sık tutun; günde 3 büyük öğün yerine 5-6 küçük öğün deneyin
• Besin değeri yüksek, enerji yoğun gıdalar tercih edin (örneğin yoğurt, peynir, yumurta, tahıl, baklagil, zeytinyağı ile zenginleştirilmiş yemekler)
• Yemek sırasında ekran ve oyuncak gibi dikkat dağıtıcıları azaltın, sakin bir ortam oluşturun
• Zorla yedirmekten kaçının; baskı genellikle iştahı daha da azaltır
• Öğünleri ve ara öğünleri düzenli saatlere oturtun
• Çocuğun kilo ve boy ölçümlerini düzenli olarak kaydedin ve sağlık uzmanıyla paylaşın
• İleri yaşta kişinin tek başına yemek yemesini kolaylaştırın; hazır yemeklere, diş bakımına ve sosyal yemek ortamlarına destek verin
• Kendinize de nazik davranın; beslenme kaygısı yalnızca çocuğu değil tüm aileyi etkiler

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı altta yatan nedene göre şekillenir. Beslenme desteği, uygun besinlerin nasıl hazırlanacağı ve öğün planlaması konusunda diyetisyen desteği çok işe yarar. Emilim sorunları, tiroid işlevi bozuklukları veya kronik hastalıklar saptanırsa bunlara yönelik tedavi planlanır. Reflü, kabızlık veya beslenme güçlüklerinde ilgili uzmanların önerileri uygulanır. İleri yaşta depresyon, diş sorunları, kronik hastalıklar ve ilaçların yan etkileri gözden geçirilir; gerekirse ilaç düzeni uzman tarafından yeniden değerlendirilir. Çok ağır ve kısa sürede düzelmeyen durumlarda, hastanede beslenme desteği veya beslenme tüpü gibi yöntemler uzmanlar tarafından değerlendirilebilir. Tüm bu kararlar kişiye özel olarak, doktorunuz tarafından verilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yalnızca yapısal bir neden varsa ve bu neden beslenmeyi ciddi biçimde engelliyorsa cerrahi gündeme gelebilir. Bu oldukça nadir bir durumdur ve karar uzman ekibin değerlendirmesiyle alınır.

Bu durumla yaşamak

Günlük yaşamda en önemli şey düzen ve sakinliktir. Öğünleri stresli bir mücadeleden çok, birlikte geçirilen keyifli bir zaman olarak kurmaya çalışın. Küçük kazanımları fark edin: birkaç kaşık fazla yemek, biraz daha iyi uyku, daha istekli bir çocuk. Düzenli ölçüm ve kontroller sayesinde ilerlemeyi somut olarak görürsünüz. İleri yaşta ise günlük rutinler, sosyal bağlantılar ve beslenmenin kolaylaştırılması hayat kalitesini belirgin şekilde iyileştirir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğün ve uyku saatlerini mümkün olduğunca sabit tutun
• Yemekleri birlikte yiyin; çocuklar model alarak öğrenir
• Aile içinde beslenme konusundaki kaygıyı azaltmak için açık ve yargısız konuşun
• İleri yaşta düzenli sosyal temas kurun; yalnızlık iştahı da azaltabilir
• Sağlık kontrollerini ve aşı takvimini aksatmayın
• Gıdaya erişimde zorluk yaşıyorsanız sosyal destek birimlerinden yardım istemekten çekinmeyin

Diyet ve egzersiz

Beslenme planı kişiye özel olmalıdır; genel öneri, enerji ve besin değeri yüksek, sevilen ve kolay hazırlanan gıdalara ağırlık vermektir. Sevdiği besinleri öğünlere eklemek iştahı artırabilir. Yaşa uygun hareket de önemlidir: bebekler için gün içinde yüzüstü zaman ve serbest hareket, çocuklar için oyun ve açık hava, ileri yaş için dengeli yürüyüş ve hafif kuvvet hareketleri kas kaybını yavaşlatmaya yardımcı olur. Egzersize başlamadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Beslenme sorunları hem çocuk hem de ebeveynler için duygusal olarak yorucudur. Suçluluk, yetersizlik hissi ve tükenmişlik çok yaygındır ve bunlar anlaşılabilir duygulardır. Bu duygularla yalnız baş etmeye çalışmayın; bir sağlık uzmanıyla konuşmak, gerektiğinde psikolojik destek almak çok değerlidir. Kendinizi ya da çevrenizi suçlayıcı düşünceler yerine, çözüme odaklanan küçük adımlar atmak daha iyi gelir. Kendinize zarar verme düşüncesi ya da dayanılmaz bir çaresizlik hissediyorsanız, vakit kaybetmeden acil yardım isteyin (112) veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurun; yalnız değilsiniz ve destek almak güçsüzlük değildir.

Önleme

Büyüme geriliğinin pek çok nedeni önlenebilir ya da erken fark edilerek hafifletilebilir. En etkili yol, düzenli büyüme takibi ve beslenme danışmanlığıdır. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın bebek ve çocuk izlem programları kapsamında kilo ve boy ölçümleri belirli aralıklarla yapılır; bu kontrolleri aksatmamak erken fark edişin anahtarıdır. Emzirme desteği, doğru mama hazırlama bilgisi ve ek gıdaya geçiş rehberliği de koruyucudur. İleri yaşta ise düzenli sağlık kontrolü, ilaçların gözden geçirilmesi, diş bakımı ve sosyal bağların korunması kilo kaybını önlemeye yardımcı olur.

Aşılar

Aşılar, sık geçirilen enfeksiyonları azaltarak büyümeyi dolaylı yoldan destekler. Sağlık Bakanlığı'nın çocukluk çağı aşı takvimine uymak önemlidir. İleri yaşta da hekiminizin önerdiği aşılar konusunda bilgi alabilirsiniz.

Tarama programları

Bebek ve çocuklarda düzenli büyüme ölçümü, bu durumun en önemli tarama yöntemidir. Aile hekiminiz veya çocuk izlem hemşireniz bu takibi yapar. Anemi (kansızlık) gibi durumlar için yapılan rutin kontroller de yol gösterici olabilir. İleri yaşta, yıllık sağlık kontrolünde kilo değişimi, iştah ve günlük işlevlerin konuşulması erken fark edişi kolaylaştırır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uzun süreli büyüme geriliği ve beklenen boya ulaşamama
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması, enfeksiyonlara daha sık yakalanma
• Öğrenme ve dikkat üzerinde olumsuz etkiler, okul başarısında düşüş
• Kas güçsüzlüğü, hareket ve oyun becerilerinde gerilik
• Vitamin ve mineral eksiklikleri (örneğin kansızlık, D vitamini eksikliği)
• İleri yaşta düşme riski, bağımlılık ve hastaneye yatış sıklığında artış

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmak için bir neden yok; büyüme geriliği çoğu vakada nedeni bulunup doğru beslenme desteği sağlandığında belirgin şekilde düzelir. Özellikle erken fark edilen ve kısa sürede müdahale edilen çocuklarda iyileşme oranı yüksektir. Bazı çocuklar genetik olarak akranlarından daha küçük kalır ama tamamen sağlıklıdır. Düzenli takip, sabır ve ekip desteğiyle hem çocuklar hem de ileri yaştaki kişiler için iyi bir yaşam kalitesi mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.