Aile İçi Şiddet ve Çocuklar

Genel Bakış

Aile içi şiddet, evde yaşayan kişiler arasında geçen; fiziksel (vurma, itme, yaralama), duygusal (aşağılama, tehdit, korkutma, eve kapatma), cinsel ya da ekonomik (parasız bırakma, ihtiyaçlarını karşılamama) zarar verici davranışları anlatır. Çocuklar açısından önemli bir nokta şudur: şiddet doğrudan çocuğa yönelmesa bile, çocuğun evde olanları görmesi, duyması ya da o korkuyu hissetmesi de çocuğu etkiler. Yani çocuk odasında olsa bile ailedeki şiddet ortamı çocuğun güvenlik duygusunu sarsar. Bu bir 'aile içi mesele' değil, sağlığı ve gelişimi etkileyen bir durumdur ve yardım almak mümkündür.

Aile içi şiddet dünyada ve Türkiye'de sanıldığından daha yaygındır. Ancak korku, utanç, ekonomik bağımlılık ya da 'kimseye söylememeliyim' düşüncesi nedeniyle çoğu zaman gizli kalır. Bu yüzden gerçek sayıların bildirilenlerden çok daha yüksek olduğu düşünülür. Yalnız olmadığınızı bilmek önemlidir.

Aile içi şiddet her gelir düzeyinden, her eğitim seviyesinden ve her ailede görülebilir. Bebeklerden ergenlere kadar tüm çocuklar etkilenebilir; ayrıca evde yaşayan büyükanne ve büyükbabalar gibi yaşlı bireyler de şiddete veya ihmale maruz kalabilir. Şiddet uygulayan kişi çoğu zaman eş, ebeveyn ya da evde otorite kuran bir yakındır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Evde gerginlik, korku ve sürekli tetikte olma hâli
• Açıklanamayan morluklar, kesikler veya sık 'kaza' açıklamaları
• Kişinin kendini suçlaması, 'benim yüzümden' demesi
• Sosyal çevreden ve akrabalardan uzaklaşma, eve kimseyi çağırmama
• Telefon ve para üzerinde kontrol, dışarı çıkmanın kısıtlanması
• Uyku ve iştah değişiklikleri, sürekli yorgunluk

Çocuklarda belirtiler

• Okula gitmek istememek, ders başarısında ani düşüş
• Gece korkuları, kabuslar, altını ıslatma veya parmak emme gibi gerilemeler
• Saldırganlık, arkadaşlarına vurma ya da tam tersine aşırı sessizleşme
• Evden kaçma, kendine zarar verme düşüncesi ya da davranışı
• Sürekli 'annem/babam iyi mi?' diye endişelenme, aşırı sorumluluk alma
• Yaralanmalar için tutarsız veya değişen açıklamalar, yetişkinlerden korkma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bakım ihtiyaçlarının karşılanmaması, ilaçlarının düzensiz verilmesi
• Parasına veya malına el konulması, baskı altında imza attırılması
• Evden çıkarılmama, telefonla görüşmenin engellenmesi
• Açıklanamayan yaralanmalar, kilo kaybı, hijyen sorunları
• İçine kapanma, korkuyla susma, yardım istemekten çekinme

Nedenler

Ana nedenler

• Güç dengesizliği: bir kişinin diğeri üzerinde kontrol kurmaya çalışması
• Şiddetin çözüm yolu olarak öğrenilmiş olması (kişinin kendi çocukluğunda şiddet görmesi)
• Aşırı stres, işsizlik, ekonomik sıkıntı ve yalıtılmışlık
• Alkol veya madde kullanımı (şiddeti artıran bir etkendir, mazeret değildir)
• Ailede iletişim ve öfke yönetimi becerilerinin olmaması
• Toplumsal kabuller: 'aile içinde olur', 'kimseye anlatma' gibi inançlar

Risk faktörleri

• Evde daha önce şiddet yaşanmış olması
• Çocuklukta şiddete maruz kalmış veya tanık olmuş ebeveynlik
• Yoksulluk, işsizlik ve barınma sorunları
• Sosyal destekten yoksunluk, çevreden kopukluk
• Alkol veya madde kullanımı
• Küçük yaşta evlilik, istenmeyen gebelik, çok sayıda çocukla tek başına mücadele
• Özel ihtiyaçları olan bir çocuğun bakım yükü ve destek eksikliği

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Açıklanamayan herhangi bir yaralanma ya da yaralanmanın açıklamasının tutarsız olması
• Çocuğun şiddet gördüğünü söylemesi veya ima etmesi
• Kendine zarar verme, intihar düşüncesi ya da aşırı korku hâli
• Beslenme ve uyku düzeninin tamamen bozulması, hızlı kilo kaybı
• Evde güvende olmadığınızı düşünüyorsanız (bu durumda acil servise ya da 112'ye başvurun)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Çocukta davranış değişiklikleri, içine kapanma, okul sorunları
• Uyku bozuklukları, kabuslar, kaygı belirtileri
• Ebeveyn olarak öfke kontrolünde zorlanma ve destek ihtiyacı
• Ailede iletişim sorunları için danışmanlık isteği
• Şiddet geçmişi olan bir evde büyümüş olma ve bunun etkilerini konuşma ihtiyacı

Tanı

Tanı 'testle' değil, dikkatli bir dinleme ve değerlendirmeyle konur. Hekim ya da aile hekimi önce güvenli, sakin bir ortam sağlar; çocukla ve ebeveynle ayrı ayrı görüşebilir. Fiziksel bir muayene yapılır, yaralanmalar varsa kaydedilir. Konuşma sırasında suçlayıcı olmayan, açık uçlu sorular kullanılır. Gerekirse çocuk sağlığı, ruh sağlığı ve sosyal hizmet uzmanlarından oluşan bir ekip devreye girer. Amaç kimseyi suçlamak değil, çocuğun güvenliğini ve ihtiyaçlarını belirlemektir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı fiziksel muayene ve yaralanmaların dikkatle kaydı
• Çocuğun gelişim basamaklarının ve okul durumunun değerlendirilmesi
• Ruhsal değerlendirme (kaygı, korku, travma belirtileri açısından)
• Gerekli durumlarda görüntüleme veya kan tetkikleri (yaralanmanın değerlendirilmesi için)
• Gerekli hâllerde adli bildirim ve resmî değerlendirme süreci

Randevunuzda neler beklenir

Görüşmeler birkaç seansta ilerleyebilir; acele ettirilmezsiniz. Çocuğunuzla yapılan görüşmede oyun, resim gibi yaşına uygun yöntemler kullanılabilir. Gizlilik esastır, ancak çocuğun güvenliği söz konusu olduğunda hekimler yasal olarak gerekli bildirimi yapar; bu süreç size açıklanır. Değerlendirme sonunda bir güvenlik planı ve destek önerileri konuşulur.

Tedavi

Tedavinin ilk adımı güvenliktir: şiddetin sürmesini engelleyecek bir plan yapılmadan diğer adımlar kalıcı olmaz. Ardından çocuğun fiziksel yaraları tedavi edilir, duygusal ihtiyaçları ele alınır ve aileye destek sağlanır. Yaklaşım ekip işidir: aile hekimi, çocuk hekimi, ruh sağlığı uzmanı, sosyal hizmet uzmanı ve gerekli durumlarda koruma birimleri birlikte çalışır.

Evde kişisel bakım

• Güvenlik planı yapın: acil durumda nereye gideceğinizi, kimi arayacağınızı ve yanınızda ne bulunduracağınızı önceden düşünün.
• Güvendiğiniz bir kişiye durumu anlatın; yalnız kalmak riski artırır.
• Yaralanmaların fotoğrafını çekmek, tarih ve saatini not etmek ileride işinizi kolaylaştırabilir.
• Çocuğunuza 'senin suçun değil' demeyi ihmal etmeyin; güvende olduğunu hissettirin.
• Öfke anlarında ortamdan uzaklaşmak, nefes almak ve kısa bir mola vermek şiddetin tırmanmasını önleyebilir.
• Alkol veya madde kullanımı varsa bunun için destek isteyin.
• Kendi uyku, beslenme ve dinlenme düzeninizi korumaya çalışın; tükenmiş bir bedenle mücadele etmek zordur.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı kişinin ve çocuğun ihtiyacına göre planlanır. Fiziksel yaralanmalar tıbbi olarak tedavi edilir. Çocuklarda ve ebeveynlerde travma sonrası belirtiler, kaygı veya depresyon gelişmişse ruh sağlığı desteği önerilir; bu destek konuşma temelli terapiler, oyun terapisi ve aile danışmanlığı gibi yöntemleri içerebilir. Gerekli görüldüğünde ilaç tedavisi bir hekim tarafından değerlendirilir; bu yazıda ilaç adı veya doz bilgisi yer almaz. Ayrıca barınma, ekonomik destek ve hukuki danışmanlık gibi sosyal destekler tedavinin önemli parçasıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Genellikle cerrahi gerekmez. Ancak ciddi yaralanmalar, kırıklar veya iç organ yaralanmaları söz konusuysa cerrahi müdahale gerekebilir; bu karar acil serviste yapılan değerlendirme sonucunda verilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatı mümkün olduğunca öngörülebilir hâle getirmek çocuklar için rahatlatıcıdır: aynı saatte yemek, aynı saatte uyku, kısa ve net cümleler. Çocuğa 'yetişkinlerin sorunlarını sen çözmek zorunda değilsin' mesajını vermek önemlidir. Ev içinde gerginlik yükseldiğinde çocuğun güvenli bir odaya ya da güvendiği bir komşuya/akrabaya gidebilmesi önceden konuşulmuş bir plan dâhilinde olmalıdır. Okul ile iletişimde olmak, öğretmenin çocuktaki değişiklikleri fark etmesini sağlar; ancak çocuğun mahremiyetini korumak için ayrıntı paylaşımına dikkat edin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Güvendiğiniz kişilerle bağınızı koparmayın; sosyal destek koruyucu bir kalkandır.
• Çocukla her gün birkaç dakika bile olsa sakin, ekransız zaman geçirin.
• Aile içinde bağırmadan konuşma kuralları belirleyin; çocuklar gördüklerini öğrenir.
• Uyku düzenini koruyun; yetersiz uyku öfke ve kaygıyı artırır.
• Hukuki haklarınızı ve sosyal destekleri öğrenin; bilgi güç verir.

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; düzenli, dengeli öğünler ve yeterli su içmek hem yetişkin hem çocuk için temel ihtiyaçtır. Stres dönemlerinde iştah artabilir ya da azalabilir; katı kurallar yerine düzenli öğün saatleri daha işe yarar. Hareket etmek gerginliği azaltır: birlikte yürüyüş yapmak, açık havada zaman geçirmek, çocukla basit oyunlar oynamak hem beden hem ruh için iyidir. Uykuyu da en az beslenme kadar ciddiye alın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Aile içi şiddete maruz kalan ya da tanık olan çocuklarda kaygı, korku, öfke, içe kapanma, dikkat ve öğrenme güçlükleri görülebilir; bu belirtiler çoğu zaman çocuğun 'kötü davranışı' değil, yaşadığı yükün işaretidir. Yetişkinlerde de tükenmişlik, suçluluk, umutsuzluk ve depresyon gelişebilir. Bu duygularla tek başına baş etmeye çalışmak yükü ağırlaştırır; ruh sağlığı desteği almak bu durumun doğal ve etkili bir parçasıdır. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi varsa hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun veya 112'yi arayın; kriz anlarında yalnız kalmayın, güvendiğiniz bir yakınınızı arayın.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski azaltmak mümkündür. Ebeveynlik desteği programları, öfke ve stres yönetimi becerileri, alkol ve madde kullanımıyla mücadele, ekonomik ve sosyal destekler, çocuklara 'bedenim bana ait' ve 'hayır diyebilirim' eğitimleri koruyucu etki yapar. Şiddetin 'aile içinde kalması gereken bir mesele' olmadığını konuşmak, toplumda yardım istemeyi kolaylaştırır. Sağlık Bakanlığı ve ilgili kurumların aile eğitimi ve danışmanlık hizmetlerinden yararlanabilirsiniz.

Tarama programları

Özel bir tarama testi yoktur. Bunun yerine sağlık çalışanlarının, özellikle gebelik ve çocuk izlemleri sırasında, aile içi güvenliği sorması önerilir. Bu sorulara açık yanıt vermek, erken destek almanın en kısa yoludur. Çocuk izlemlerinde gelişim ve davranış değerlendirmeleri de ihmal ve şiddet belirtilerini yakalamaya yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Çocuklarda travma sonrası stres belirtileri, kaygı ve depresyon
• Öğrenme güçlükleri, okul başarısında düşüş ve okuldan kopma
• Uyku bozuklukları, kronik ağrılar ve bedensel yakınmalar
• Ergenlikte riskli davranışlar, madde kullanımı veya kendine zarar verme
• Şiddetin kuşaktan kuşağa aktarılması riski
• Yetişkinlikte ilişki sorunları ve güven duymakta zorlanma
• Fiziksel yaralanmalar, hamilelikte anne ve bebek açısından riskler

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz değil: güvenli bir ortam sağlandığında ve çocuk doğru destekle buluştuğunda iyileşme çok mümkündür. Çocuklar şaşırtıcı derecede esnektir; güvenen bir yetişkin, düzenli bir hayat ve doğru destek çoğu zaman yaraların iyileşmesine yardım eder. Yardım istemek için 'doğru zamanı' beklemek gerekmez; bugün atılan küçük bir adım bile yarın için fark yaratır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.