Aile İçi Şiddeti Anlamak

Genel Bakış

Aile içi şiddet, bir kişinin aile üyesi ya da yakın partneri tarafından korkutulması, kontrol edilmesi veya zarar görmesidir. Şiddet sadece vurmak ya da yaralamak değildir. Bağırmak, aşağılamak, sürekli eleştirmek, tehdit etmek, parayı elinden almak, kimlerle görüşeceğine karışmak, telefonunu ve mesajlarını kontrol etmek, izinsiz cinsel davranışlar, birini eve kilitlemek ve sürekli takip etmek de şiddettir. Burada önemli olan nokta şu: Hiçbir davranış biçimi şiddeti hak ettirmez. Şiddet, öfke kontrolü sorunu değil, güç ve kontrol kurma meselesidir ve bir sağlık sorunudur. Yaşadığınız şey sizin suçunuz değildir.

Evet, oldukça yaygındır. Dünyanın her yerinde ve Türkiye'de her toplum kesiminde görülür. Çoğu zaman kimseye anlatılmadığı, utanç ya da korku nedeniyle saklandığı için gerçek sıklığın bilinenden daha yüksek olduğu düşünülüyor. Sağlık kuruluşlarına başvuran kişiler arasında da sanıldığından çok daha yaygındır.

Her yaştan, her eğitim ve gelir düzeyinden insanı etkiler. En sık kadınlar ve kız çocukları etkilenir; ancak erkekler, oğlan çocukları, yaşlılar ve engelli bireyler de şiddete maruz kalabilir. Şiddetin yaşandığı bir evde büyüyen çocuklar, doğrudan hedef olmasalar bile bundan ciddi biçimde etkilenir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Farklı iyileşme evrelerinde (yani değişik zamanlarda olmuş gibi görünen) çürük, morluk ve kesikler
• Yüz, baş, boyun ve kollarda açıklaması zor yaralanmalar
• Sürekli korku, tetikte olma hali ve irkilme
• Uyku sorunları, kabuslar, iştah değişiklikleri
• Kaygı, üzüntü, değersizlik ve suçluluk hissi
• Arkadaş ve aileden uzaklaşma, görüşmelerin iptal edilmesi
• Telefonun, paranın ve günlük programın başka biri tarafından kontrol edilmesi
• Aynı sağlık sorunu için sık sık başvurma, açıklaması tutmayan şikâyetler
• Cinsel sağlıkla ilgili ağrı, istenmeyen gebelik veya cinsel yolla bulaşan enfeksiyon kaygısı
• Evde olanlar hakkında konuşmaktan kaçınma, eşinin yanında rahat konuşamama

Çocuklarda belirtiler

• Açıklanamayan çürükler, yanıklar ve yaralar
• Altını ıslatma, parmak emme gibi geriye dönüşler
• Uyku bozuklukları, kabuslar, geceleri sık uyanma
• Okula gitmek istememe, ders başarısında düşüş
• Aşırı sessizlik ve içe kapanma ya da ani öfke patlamaları
• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Ergenlerde kendine zarar verme, madde kullanımı veya riskli davranışlar
• Evde olanlar için suçluluk duyma ve kendini sorumlu tutma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Açıklanamayan düşmeler, kırıklar ve yaralanmalar
• İlaçların düzensiz kullanılması, ilaçların saklanması ya da verilmemesi
• Yetersiz beslenme, susuzluk, kilo kaybı, kötü hijyen
• Bakım veren kişinin yanında korku ya da gerginlik belirtileri
• Para ve mal varlığının izinsiz kullanılması, baskı altında imza atma
• Randevulara gelmeme veya kontrollerin aniden bırakılması
• Kafa karışıklığı, depresyon ve geri çekilme

Nedenler

Ana nedenler

• Şiddetin temelinde genellikle güç dengesizliği ve kontrol kurma isteği vardır.
• Şiddeti çocuklukta öğrenmiş olmak: şiddet gören ya da tanık olan çocuklar bunu ilişki kurma biçimi olarak benimseyebilir.
• Şiddeti bir sorun çözme yolu olarak gören toplumsal inançlar ve bunu hoş gören yaklaşımlar.
• Alkol veya madde kullanımı, birlikte yaşanan öfke sorunları gibi durumlar riski artırır; ancak bunlar şiddeti açıklamaz ve mazur göstermez.
• Ailenin diğer üyelerinden ve çevreden gelen sessiz kalma, 'aile içinde kalır' anlayışı.
• Yalnızlaştırma: kişinin arkadaşlarından, ailesinden ve iş hayatından koparılması.

Risk faktörleri

• Ekonomik bağımlılık ve iş bulamama
• Gebelik ve doğum sonrası dönem
• Ayrılma ya da boşanma süreci; şiddetin en yoğun olduğu dönemlerden biridir
• Evde ateşli silah bulunması
• Kişinin engelli olması veya bakıma muhtaç olması
• Göçmenlik, dil bilmeme ve yasal hakları bilmeme
• Genç yaşta evlilik ve zorla evlendirilme
• Şiddet gören kişinin destek ağından yoksun olması
• Ailede daha önce şiddet öyküsü bulunması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Herhangi bir yaralanma varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Cinsel saldırıya maruz kaldıysanız mümkün olan en kısa sürede başvurun; bu süreçte banyo yapmamanız ve kıyafetleri saklamanız kanıtlar açısından önemlidir.
• Boğazınızın sıkıldığını, nefes almakta zorlandığınızı ya da sesinizin kısıldığını fark ettiyseniz hemen başvurun.
• Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da hayati tehlike hissediyorsanız 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Hamileyseniz ve kanama, karın ağrısı ya da bebek hareketlerinde azalma varsa hemen başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli korku, kaygı, üzgünlük veya uyku sorunu yaşıyorsanız bir sağlık profesyoneliyle görüşün.
• İlişkinizde kontrol edildiğinizi, tehdit edildiğinizi veya aşağılandığınızı hissediyorsanız yardım isteyebilirsiniz.
• Şiddet olmasa bile evde gerginlik ve güvensizlik hissi varsa konuşmak için bir randevu alın.
• Güvenlik planı yapmak, yasal haklarınızı öğrenmek ya da sosyal desteklere yönlendirilmek için başvurabilirsiniz.
• Çocuğunuzda davranış değişikliği, okul sorunları veya korku belirtileri varsa bir çocuk sağlığı uzmanına danışın.

Tanı

Aile içi şiddetin laboratuvar testiyle konulan bir tanısı yoktur. Sağlık çalışanı sizi yalnız ve güvenli bir ortamda dinler, yargılamadan sorular sorar ve ne anlatmak istediğinize siz karar verirsiniz. Genellikle 'Evde kendinizi güvende hissediyor musunuz?' gibi kısa sorularla başlanır. Ardından yaralanmalar değerlendirilir ve güvenlik durumunuz konuşulur. Bu görüşme sırasında neyi paylaşacağınıza siz karar verirsiniz; istemediğiniz bir konuda konuşmak zorunda değilsiniz.

Yapılabilecek testler

• Fiziksel muayene ve yaralanmaların dikkatle değerlendirilmesi
• Yaralanmaların kayıt altına alınması (gerekli görülürse ve izninizle fotoğraflama)
• Gerekli durumlarda röntgen veya görüntüleme tetkikleri
• Cinsel sağlık açısından değerlendirme ve istenmeyen gebelik testi
• Ruh sağlığı taraması: kaygı, depresyon ve travma belirtilerinin değerlendirilmesi
• Genel sağlık durumunu görmek için kan testleri
• Güvenlik değerlendirmesi: şu anda ve yakın gelecekte risk altında olup olmadığınızın konuşulması

Randevunuzda neler beklenir

Görüşme sırasında sözünüz kesilmeden dinlenmeniz ve size seçeneklerin sunulması beklenir. Sağlık çalışanı sizi bir yere gitmeye zorlamaz; hangi desteği isteyeceğinize siz karar verirsiniz. Çocukların güvenliği söz konusu olduğunda ek değerlendirme yapılabilir. İsterseniz yanınızda güvendiğiniz birinin bulunmasını talep edebilirsiniz.

Tedavi

Tedavinin ilk adımı güvenliktir. Yaralanmaların tıbbi bakımı yapılır, ardından güvenlik planı birlikte hazırlanır. Travma konusunda deneyimli bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek, yaşananların etkisini azaltmaya yardımcı olur. Sosyal hizmet birimleri, barınma ve ekonomik destek konusunda yönlendirme yapabilir. Türkiye'de aile içi şiddetle ilgili yasal koruma tedbirleri vardır; sağlık çalışanı ya da bir avukat bu haklar konusunda bilgi verebilir. Süreç tek seferde bitmez; küçük adımlar da değerlidir.

Evde kişisel bakım

• Güvendiğiniz bir kişiyle bir 'güvenlik planı' yapın: nereye gideceğinizi, kimi arayacağınızı ve ne yapacağınızı önceden konuşun.
• Kimlik, önemli belgeler, ilaçlar, biraz para ve bir yedek kıyafeti güvenli ve kolay ulaşılabilir bir yerde bulundurun.
• Güvendiğiniz bir komşu ya da arkadaşınızla bir 'işaret sözcüğü' belirleyin; bu sözcüğü duyduğunda yardım çağırmasını isteyin.
• Telefonunuzun acil arama özelliğini öğrenin ve yanınızda bulundurun.
• Küçük de olsa günlük bir düzen kurun: düzenli uyumaya, yemek yemeye ve hareket etmeye çalışın.
• Kendinize karşı nazik olun. Yaşadıklarınız için kendinizi suçlamak çok yaygındır, ama bu sizin suçunuz değil.
• Güvendiğiniz bir kişiyle düzenli olarak görüşmeyi sürdürün; yalnız kalmamak koruyucudur.

Tıbbi tedaviler

Şiddeti 'tedavi eden' bir ilaç yoktur. Tıbbi tedavi, yaralanmaların bakımını ve şiddetin yol açtığı ruhsal zorlanmaların (kaygı, depresyon, travma sonrası stres belirtileri gibi) ele alınmasını kapsar. Bu süreçte konuşma terapileri (psikoterapi) önemli bir yer tutar. Bazı durumlarda bir psikiyatri uzmanı ilaç tedavisi önerebilir; ilaçlar yalnızca hekimin değerlendirmesiyle ve reçetesiyle kullanılmalıdır. Başkasına ait ilaçları asla kullanmayın ve mevcut ilaçlarınızı mutlaka hekiminize bildirin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Genellikle ameliyat gerekmez. Ancak kırık, iç kanama, organ yaralanması veya baş yaralanması gibi durumlarda cerrahi tedavi gerekebilir; bu karar sağlık ekibi tarafından verilir.

Bu durumla yaşamak

Şiddet yaşayan biri için günlük hayat yorucu olabilir; zihnin sürekli tetikte olması enerji tüketir. Günü küçük parçalara bölmek, öncelikleri basit tutmak ve güvenli anlar yaratmak işe yarar. Önemli belgeleri, ilaçları ve acil durum bilgilerini hazır tutmak kendinizi daha güvende hissetmenize yardımcı olabilir. Kendinizi hazır hissettiğinizde destek aramak, süreci kendi hızınızda ilerletmenin en sağlıklı yoludur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Güvendiğiniz kişilerle bağınızı koparmayın; yalnızlaşme riski artırır.
• Mümkünse düzenli uyku ve dinlenme için küçük rutinler oluşturun.
• Nefes ve gevşeme egzersizleri gibi sakinleşme yöntemleri yoğun anlarda yardımcı olabilir.
• Telefon, e-posta ve sosyal medya güvenliğinizi gözden geçirin; gerekiyorsa güvendiğiniz birine danışın.
• Kendinize ait bir 'güvenli alan' belirleyin: bir kişi, bir yer ya da bir an.
• Alkol ve madde kullanımı zorlanmayı artırabilir; destek almak bu konuda da mümkündür.

Diyet ve egzersiz

Şiddet dönemlerinde yemek yemeyi unutmak ya da iştahın kaybolması çok yaygındır. Günde birkaç küçük öğün yemek, su içmeyi hatırlamak ve mümkünse kısa yürüyüşler yapmak bedeninizi ve ruhunuzu destekler. Ağır egzersiz zorunlu değildir; evde yapılan hafif hareketler bile gerginliği azaltabilir. Yaralanma varsa, egzersize başlamadan önce mutlaka bir sağlık profesyoneline danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Şiddet yaşamak kaygı, depresyon, uyku sorunları ve travma sonrası stres belirtilerine yol açabilir. Bunlar zayıflık değil, zorlu bir deneyime verilen doğal tepkilerdir ve tedavi edilebilir. Unutmayın: Kendinize zarar verme düşüncesi ya da hayattan kopma hissi varsa bu acil bir durumdur; hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Konuşmak istediğinizde bir ruh sağlığı uzmanından ya da aile hekiminizden destek isteyebilirsiniz.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da, riski azaltmak mümkündür. Şiddeti hoş görmeyen bir toplum anlayışı, kız ve erkek çocuklara eşitlik ve sağlıklı ilişki becerileri kazandırmak, şiddete tanık olan çocuklara erken destek sunmak ve erken müdahale en etkili yollardır. Şiddet yaşayan birinin yanında olmak, inanmak ve yargılamadan dinlemek de koruyucudur. Sağlık kuruluşları, şiddet konusunda farkındalık ve yönlendirme yaparak sürece katkı sağlar.

Aşılar

Aile içi şiddetle ilgili bir aşı yoktur.

Tarama programları

Sağlık kuruluşlarında, özellikle gebelik ve doğum sonrası kontrollerde, acil başvurularda ve ruh sağlığı görüşmelerinde şiddet konusunun sorulması önerilir. Bu sorular rutin bir güvenlik kontrolüdür. Kendinizi hazır hissetmiyorsanız konuşmak zorunda değilsiniz, ama bu kapının açık olduğunu bilmek önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Yaralanmaların tekrarlaması ve zamanla ağırlaşması
• Kırıklar, iç yaralanmalar ve kafa travmasına bağlı kalıcı sorunlar
• Kronik ağrı, baş ağrısı ve yorgunluk gibi uzun süreli yakınmalar
• Travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve kaygı bozuklukları
• Uyku sorunları, dikkat ve hafıza güçlükleri
• Alkol veya madde kullanımına yönelme
• Cinsel sağlık sorunları, istenmeyen gebelik ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Mevcut kronik hastalıkların (şeker hastalığı, tansiyon gibi) kötüleşmesi
• Çocuklarda gelişim, öğrenme ve davranış sorunları
• İlişkilerden ve iş hayatından kopma, ekonomik zorluk

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: Destek alan kişiler için durum değişebilir. Şiddetten uzaklaşmak genellikle bir süreçtir; bazen birkaç deneme gerekir ve bu normaldir. Güvenli bir ortam, güvenilir bir destek ağı ve doğru yönlendirme ile birçok kişi yeniden güvenli ve anlamlı bir hayat kuruyor. Yardım istemek cesaret ister ve bu cesaret sizde var. Kendi hızınızda ilerleyin; attığınız her küçük adım değerlidir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.