Migreni Önlemeye Yönelik Yeni Tedavi Onayları: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Migren, tekrarlayan baş ağrısı ataklarıyla seyreden bir sağlık sorunudur. Basit bir baş ağrısından farkı, beynin ağrı sinyallerini işleyiş biçimini etkileyen bir durum olmasıdır. Ataklar genellikle zonklayıcı ağrı, bulantı ve ışık ile sese karşı aşırı hassasiyetle birlikte gelir. Son yıllarda, atakları tamamen durdurmayı değil ama daha seyrek ve daha hafif hale getirmeyi amaçlayan önleyici tedaviler hızla gelişiyor. ABD'de ilaç düzenleyici kurum olan FDA'nın migreni önlemeye yönelik yeni bir tedaviyi onaylaması da bu alandaki gelişmelerin bir parçası. Ülkemizde ilaçların onay süreçleri Sağlık Bakanlığı'na bağlı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) tarafından yürütülür; yani bir ilacın başka bir ülkede onaylanması, burada hemen erişilebilir olacağı anlamına gelmez.

Evet, migren oldukça yaygındır. Toplumda her on kişiden birini etkilediği tahmin edilmektedir ve dünya genelinde en sık iş gücü kaybına yol açan sağlık sorunlarından biri olarak gösterilir. Yani migrenle yaşıyorsanız, yalnız değilsiniz.

Migren her yaşta görülebilir; ancak en sık genç erişkinlerde, özellikle 20-40 yaş aralığında ortaya çıkar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 2-3 kat daha sık görülür. Çocuklarda da görülebilir; çocuklarda belirtiler yetişkinlerden farklı olabilir. Ailede migren öyküsü olması riski artırır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Genellikle başın bir tarafında hissedilen, zonklayıcı karakterde ağrı (bazen iki taraflı da olabilir)
• Bulantı, bazen kusma
• Işık, ses ve bazen kokulara karşı aşırı hassasiyet
• Merdiven çıkmak veya eğilmek gibi basit hareketlerle ağrının artması
• Atak öncesinde görsel belirtiler: ışık çakmaları, zikzak çizgiler, bulanık görme veya görme alanında boşluklar (buna 'aura' denir; ağrıdan önce gelen uyarı belirtileridir)
• Atak öncesi veya sırasında yorgunluk, esneme, boyun gerginliği, ruh hâli değişiklikleri
• Atak sonrasında 'sersemlik' hissi ve bitkinlik (buna bazen 'postdrom' denir)

Çocuklarda belirtiler

• Baş ağrısını tarif etmekte zorlanma; karın ağrısı, bulantı ve kusmanın öne çıkması
• Ağrının çoğu zaman iki taraflı olması ve yetişkinlere göre daha kısa sürmesi
• Oyunu yarıda bırakma, sessiz ve karanlık bir ortam arama, uyuma isteği
• Huzursuzluk, huysuzluk veya okula gitmek istememe

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• 50 yaşından sonra ilk kez ortaya çıkan baş ağrıları mutlaka değerlendirilmelidir; bu yaşta yeni başlayan ağrılar başka nedenler açısından incelenir
• Görme ile ilgili yeni belirtiler veya alışılmadık aura bulguları
• Kullanılan diğer ilaçlarla etkileşim olasılığı nedeniyle tedavi seçiminin daha dikkatli yapılması gerekir

Nedenler

Ana nedenler

• Migrenin temelinde, beynin ağrı iletim sisteminin normale göre daha kolay uyarılması yatar. Bu yatkınlık büyük ölçüde genetik olarak aileden geçer.
• Atak sırasında beyindeki bazı kimyasal habercilerin (örneğin CGRP adı verilen bir protein) düzeyi değişir; yeni önleyici tedaviler bu habercileri hedef alan yaklaşımlar üzerine kuruludur.
• Beyin sapı ve damar sistemi arasındaki etkileşim (buna 'trigeminovasküler sistem' denir) atağın oluşmasında rol oynar.
• Uyku düzeni, stres, açlık gibi dış etkenler bu yatkınlığı tetikleyerek atağı başlatabilir.

Risk faktörleri

• Ailede migren öyküsü bulunması
• Kadın olmak ve hormonal değişimler (adet dönemi, gebelik, menopoz çevresindeki dalgalanmalar)
• Uyku düzensizliği: çok az ya da çok fazla uyumak, uyku saatlerinin değişmesi
• Öğün atlamak veya uzun süre aç kalmak
• Yeterince su içmemek
• Yoğun stres ve stresin ardından gelen 'gevşeme' dönemleri
• Parlak ışık, güneş, ekran ışığı, güçlü kokular, yüksek ses
• Hava değişimleri, ani sıcaklık veya basınç farkları
• Kafein ve alkol kullanımındaki değişiklikler
• Bazı kişilerde belirli yiyecekler veya tatlandırıcılar
• Aşırı yorgunluk ve yoğun fiziksel efor

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda sayılan acil belirtilerden herhangi birinin varlığı (bu durumda 112 veya acil servis)
• Baş ağrısının günlerce sürmesi ve hiç hafiflememesi
• Ağrıya eşlik eden yüksek ateş, boyun sertliği veya döküntü
• Hamilelik veya lohusalık döneminde yeni başlayan şiddetli baş ağrısı
• Kafa travması sonrası gelişen baş ağrısı

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ataklar ayda birkaç kezden fazla oluyorsa veya her atağın günlük hayatınızı ciddi şekilde etkilediğini düşünüyorsanız
• Artık ataklarınızı yönetemediğinizi hissediyorsanız
• Ağrı kesici niteliğindeki ilaçları ayda çok sık günlerde kullanmaya başladıysanız
• Baş ağrılarınızın özellikleri değiştiyse (yeri, süresi, şiddeti farklılaştıysa)
• Tanınız net değilse veya mevcut tedaviden yeterince yararlanmadığınızı düşünüyorsanız
• Baş ağrısı nedeniyle uyku, iş, okul veya ilişkileriniz olumsuz etkileniyorsa

Tanı

Migren tanısı çoğunlukla testlerle değil, hekimin ayrıntılı öykü almasıyla konur. Hekiminiz ağrının nerede başladığını, ne kadar sürdüğünü, nelerle arttığını, eşlik eden belirtileri ve tetikleyicileri sorar. Bu bilgiler, migreni diğer baş ağrısı türlerinden ayırmak için çoğu zaman yeterlidir. Nörolojik muayene de tanının önemli bir parçasıdır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı baş ağrısı öyküsü ve baş ağrısı günlüğü (atağın tutulduğu basit bir takvim)
• Nörolojik muayene (görme, denge, güç, his ve reflekslerin kontrolü)
• Gerekirse başka nedenleri dışlamak için kan testleri
• Muayenede beklenmeyen bir bulgu varsa veya ağrı özellikleri alışılmadıksa beyin görüntülemesi (MR veya BT); ancak migrende rutin olarak istenmez
• Bazı durumlarda göz muayenesi

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-30 dakika sürer ve büyük bölümü konuşarak geçer. Randevudan önce birkaç haftalık basit bir baş ağrısı günlüğü tutmanız çok işe yarar: atağın tarihi, saati, ne kadar sürdüğü, şiddeti, eşlik eden belirtiler ve o gün neler olduğu (uyku, öğün, stres). Bu notlar hem tanıyı kolaylaştırır hem de tetikleyicilerinizi fark etmenizi sağlar.

Tedavi

Migren tedavisinde iki temel yaklaşım vardır. Birincisi, atak başladığında ağrıyı ve eşlik eden belirtileri hafifletmeyi amaçlar. İkincisi, atakları önlemeye yöneliktir: düzenli olarak kullanılan, atakların sıklığını ve şiddetini azaltmayı hedefleyen tedavilerdir. Önleyici tedavi genellikle atakları sık ve ağır yaşayan, günlük yaşamı belirgin etkilenen kişiler için düşünülür. Son dönemde bu alanda yeni seçeneklerin onaylanması, özellikle mevcut yöntemlerden yeterince yararlanamayan kişiler için önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Evde kişisel bakım

• Atak sırasında sessiz, loş ve serin bir ortama geçin; mümkünse uzanıp dinlenin
• Baş ağrısı günlüğü tutarak kendi tetikleyicilerinizi öğrenin
• Düzenli uyku saatleri belirleyin; hafta sonu dahil aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın
• Öğün atlamayın; uzun açlıklardan kaçının ve gün içinde yeterli su için
• Ekran başında uzun süre kalmayın; parlak ışıklarda ara verin
• Stresi yönetmek için size iyi gelen yöntemler bulun: nefes egzersizleri, kısa yürüyüşler, gevşeme çalışmaları
• Kullandığınız ağrı kesicileri ne sıklıkla aldığınızı takip edin; sık kullanımın baş ağrısını artırabileceğini unutmayın
• Acil ihtiyaç halinde yanınızda bulundurmak üzere hekiminizin önerdiği tedaviyi planlayın

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz önce atağın özelliklerine ve sizin genel sağlık durumunuza bakar. Atak anında kullanılan seçenekler ile düzenli kullanılan önleyici tedaviler arasından size uygun olanı belirler. Önleyici tedaviler arasında farklı ilaç grupları bulunur; son yıllarda beynin ağrı yolaklarındaki belirli kimyasal habercileri hedefleyen yeni nesil seçenekler de geliştirilmiştir. ABD'de FDA'nın migreni önlemeye yönelik yeni bir tedaviyi onaylaması bu alandaki gelişmelerden biridir; ülkemizde ilaçların ruhsatlandırma ve geri ödeme süreçleri Sağlık Bakanlığı TİTCK tarafından yürütülür ve bir ilacın yurt dışında onaylanmış olması burada da hemen erişilebilir olacağı anlamına gelmez. Hangi tedavinin size uygun olduğu; atak sıklığınız, eşlik eden hastalıklarınız, kullandığınız diğer ilaçlar ve tercihleriniz değerlendirilerek kararlaştırılır. İlaç adı, doz veya marka önerisi için lütfen hekiminize veya eczacınıza danışın; bu yazı hiçbir ilacı önermez.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Migren tedavisinde cerrahi genellikle söz konusu değildir. Nadiren, baş ağrısının çok özel ve sınırlı bir nedene bağlı olduğu durumlarda farklı yaklaşımlar gündeme gelebilir; bu karar yalnızca ilgili uzman hekimler tarafından, ayrıntılı değerlendirme sonrası verilir.

Bu durumla yaşamak

Migrenle yaşamak, atakları önceden tahmin etmeyi ve hayatınızı buna göre planlamayı gerektirir. Tetikleyicilerinizi tanımak, tedavinizi yanınızda bulundurmak ve atak başladığında erken davranmak fark yaratır. İş yerinizde veya okulunuzda durumunuzu paylaşmak, gerektiğinde kısa bir mola verebilmek çoğu zaman işleri kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya özen gösterin
• Düzenli ve dengeli öğünler yiyin; uzun açlıklardan kaçının
• Gün içinde yeterli su için
• Düzenli, ölçülü egzersiz yapın; ani ve çok yoğun efor bazı kişilerde atak başlatabilir, bu yüzden yavaş başlayın
• Kafein tüketimini düzenli ve ölçülü tutun; ani artış veya ani kesme atakları tetikleyebilir
• Alkol tüketimini sınırlayın
• Güneş gözlüğü, şapka ve gerektiğinde kulaklık gibi basit koruyucu önlemler kullanın
• Stres yönetimi ve gevşeme tekniklerini günlük rutininize ekleyin

Diyet ve egzersiz

Migrende tek bir 'doğru diyet' yoktur; tetikleyiciler kişiden kişiye değişir. En sık bildirilen tetikleyiciler arasında öğün atlamak, uzun süre aç kalmak ve yeterince su içmemek yer alır. Birkaç hafta boyunca yediklerinizi ve ataklarınızı not etmek, size özel bir bağlantı olup olmadığını görmenin en güvenilir yoludur; gereksiz yere çok sayıda besini hayatınızdan çıkarmadan önce bir sağlık uzmanına danışın. Egzersiz ise çoğu kişi için atak sıklığını azaltmaya yardımcı olur. Yürüyüş, yüzme veya hafif tempolu bisiklet gibi aktivitelerle başlayın, öncesinde ısının ve bol su için.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Migren yalnızca bedeni değil, ruh hâlini de etkiler. Atakların ne zaman geleceğini bilememek kaygı yaratabilir; sık ataklar ise moral bozukluğuna, sosyal hayattan çekilmeye ve iş veriminin düşmesine yol açabilir. Kaygı ve depresyon migrenle sık birlikte görülür ve bu durum iki yönlü işler: stres atakları artırabilir, ataklar da stresi artırabilir. Bu duyguları bir sağlık uzmanıyla konuşmak utanılacak bir şey değildir; destek almak tedavinin önemli bir parçasıdır. Kendinizi çok kötü, umutsuz veya yalnız hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşüncesi aklınıza geliyorsa lütfen yalnız kalmayın: 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Türkiye'de 112 acil hattı günün her saati hizmet verir.

Önleme

Migreni tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da atakların sıklığı ve şiddeti azaltılabilir. Bunun için iki yol birlikte kullanılır: tetikleyicileri tanıyıp yaşam düzenini buna göre ayarlamak ve hekimin uygun gördüğü durumlarda önleyici tedaviden yararlanmak. Önleyici tedaviler atakları tamamen bitirmeyi değil, daha seyrek ve daha yönetilebilir hale getirmeyi amaçlar; etkisi genellikle birkaç hafta içinde görülmeye başlar.

Tarama programları

Migren için rutin olarak uygulanan bir tarama testi yoktur. Ancak baş ağrılarınız sıklaşıyorsa veya özellikleri değişiyorsa, bir sağlık uzmanına danışmak değerlendirme sürecinin ilk adımıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Atakların sıklaşarak 'kronik migren' denilen, ayda çok sayıda gün baş ağrısı yaşanan bir tabloya dönüşmesi
• Ağrı kesici ilaçların sık kullanımına bağlı olarak baş ağrısının daha da kötüleşmesi (ilaç aşırı kullanımı baş ağrısı)
• Uyku düzeninin bozulması, yorgunluk ve gün içinde verim düşüklüğü
• İş, okul ve sosyal hayatta aksaklıklar, plan yapmakta zorlanma
• Kaygı, depresyon ve sosyal hayattan çekilme riskinin artması

Uzun vadeli görünüm

Migren çoğu kişi için yönetilebilir bir durumdur. Tetikleyicileri tanımak, düzenli yaşam alışkanlıkları edinmek ve hekimle birlikte size uygun tedavi planını kurmak atakların hayatınızdaki yerini belirgin biçimde azaltabilir. Tedavi seçenekleri her geçen yıl genişliyor; mevcut yöntemlerden yeterince yararlanmayan kişiler için yeni seçenekler umut verici. Süreç inişli çıkışlı olabilir; iyi günler kadar zor günler de olur. Önemli olan, işe yaramayan bir planla tek başına ısrar etmek yerine hekiminizle birlikte yeni yollar denemek.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.