Sersemlik veya Baş Dönmesi Hissediyorsanız: Önce Bunları Yapın

Genel Bakış

Sersemlik, kişinin kendini hafif, dengesiz, boşlukta gibi ya da 'bayılacak gibi' hissetmesidir. Baş dönmesi (vertigo) ise genellikle kişinin kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hissetmesidir. Her iki durum da bir hastalık değil, bir belirtidir; yani vücutta bir şeylerin yolunda gitmediğini gösteren bir işarettir. Bu yazı, o an ne yapmanız gerektiğini ve ne zaman bir sağlık kuruluşuna başvurmanız gerektiğini sade bir dille anlatır.

Evet, çok yaygındır. Neredeyse herkes hayatında birkaç kez sersemlik ya da baş dönmesi yaşar. Çoğu zaman nedeni ciddi değildir ve kısa sürede geçer.

Her yaştan insanı etkileyebilir. 65 yaş üstü kişilerde, çok sayıda ilaç kullananlarda, hamilelerde, şeker hastalarında, kalp hastalığı olanlarda ve demir eksikliği (kansızlık) yaşayanlarda daha sık görülür. Gençlerde ise sıkça susuzluk, açlık, uykusuzluk ve kaygı ile ilişkilidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Başta hafiflik, boşlukta yüzme veya sallanma hissi
• Bayılacak gibi olma, gözlerin kararması
• Denge kaybı, yürürken sendelediğini fark etme
• Bulantı veya terleme ile birlikte gelen halsizlik
• Ani ayağa kalkınca gözlerin kararması
• Kulak çınlaması veya işitmede azalma ile birlikte baş dönmesi

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar sersemliği 'başım dönüyor', 'midem bulanıyor' ya da 'hiçbir şey yapmak istemiyorum' diye anlatabilir
• Yürürken tutunma ihtiyacı, normalden fazla düşme veya çarpma
• Soluk görünme, iştahsızlık, su içmek istememe
• Uzun süre ayakta kalınca ya da sıcakta oyun oynadıktan sonra halsizlik
• Bebeklerde beslenmenin azalması ve huzursuzluk

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Sersemlik yerine sadece 'dengesizlik' veya 'bacaklarım beni taşımıyor' hissi olabilir
• Düşme korkusu ve buna bağlı olarak hareket etmekten kaçınma
• Yeni başlayan sersemlik, başlangıç ilaçlarının yan etkisi olabilir
• Yemek yemeyi ve su içmeyi azaltmaya bağlı gelişen susuzluk
• Unutkanlık nedeniyle sersemliğin fark edilmemesi veya anlatılmaması

Nedenler

Ana nedenler

• Susuzluk (yeterince su içmemek) ve sıcak havada uzun süre kalmak
• Açlık veya öğün atlamaya bağlı kan şekeri düşmesi
• Ani ayağa kalkmaya bağlı tansiyon düşmesi (kişinin otururken ya da yatarken tansiyonunun aniden düşmesi)
• İç kulakta denge sistemiyle ilgili sorunlar (örneğin kulak kristallerinin yerinden oynaması)
• Kansızlık (demir eksikliği gibi nedenlerle kanın oksijen taşıma kapasitesinin azalması)
• Kalp ritim bozuklukları ve tansiyon sorunları
• Bazı ilaçların yan etkileri (tansiyon, sakinleştirici ve idrar söktürücü ilaçlar gibi)
• Uykusuzluk, aşırı yorgunluk ve stres
• Kaygı bozukluğu ve hızlı-hızlı nefes alma (hiperventilasyon)
• Uzun süre ayakta kalma veya uzun süre hareketsiz kalma
• Tiroid bezi ile ilgili sorunlar
• Beyin ve sinir sistemiyle ilgili bazı durumlar (daha seyrek görülür)

Risk faktörleri

• 65 yaş üstünde olmak
• Aynı anda birden fazla ilaç kullanmak
• Hamilelik
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Kalp hastalığı veya yüksek-düşük tansiyon öyküsü
• Demir eksikliği ya da kansızlık
• Yeterince su içmemek, sıcak ortamda çalışmak
• Düzenli alkol kullanımı
• Migren öyküsü
• Yüksek düzeyde stres ve kaygı
• Yeme bozuklukları veya çok az yemek yeme

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Sersemlik tekrarlıyorsa ve günlük işlerinizi yapmanızı engelliyorsa
• Yeni bir ilaca başladıktan kısa süre sonra ortaya çıktıysa
• İşitme kaybı, kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk eşlik ediyorsa
• Bir kez bile olsa düşme veya bayılma yaşandıysa
• Ateş, bulantı-kusma veya ishal ile birlikteyse
• Sık idrara çıkma, çok su içme veya aşırı susama varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ara ara olan, kısa süren ve kendiliğinden geçen sersemlikler
• Sabahları ani kalkınca olan hafif baş dönmeleri
• Sersemliğin ne zaman ve hangi durumlarda olduğunu merak ediyorsanız
• Evde tansiyon değerlerinizde dalgalanma fark ettiyseniz
• Beslenme veya su içme alışkanlıklarınızı gözden geçirmek istiyorsanız
• Aile öykünüzde denge veya kalp sorunları varsa

Tanı

Doktorunuz önce sizi dinler: sersemliğin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, nelerin tetiklediğini ve yanında başka hangi belirtilerin olduğunu sorar. Ardından tansiyonunuzu farklı pozisyonlarda ölçer (yatarken, otururken ve ayakta), nabzınıza bakar ve gerekirse bazı testler ister. Amaç, belirtinin nedenini bulmak ve ciddi bir durum olup olmadığını dışlamaktır.

Yapılabilecek testler

• Farklı pozisyonlarda tansiyon ve nabız ölçümü
• Kan sayımı ve demir düzeyi (kansızlık için)
• Kan şekeri ölçümü
• Tiroid hormon testleri
• Elektrokardiyografi (EKG) — kalbin elektriksel kaydı
• Gerekirse 24 saatlik ritim izleme (taşınabilir kalp kaydı)
• Kulak ve denge muayenesi, işitme testi
• Denge ve göz hareketi değerlendirmesi
• Nadiren beyin görüntülemesi (bilgisayarlı tomografi veya emar)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle muayene odasında, birkaç basit ölçüm ve soruyla başlar. Bazı testlerin sonucu aynı gün çıkar, bazıları birkaç gün sürebilir. Doktorunuz sonuçlara göre ya doğrudan bir açıklama yapar ya da sizi ilgili bir uzmana yönlendirir. Bu süreçte belirtilerinizi, kullandığınız tüm ilaçları ve varsa tansiyon ölçümlerinizi not etmeniz çok yardımcı olur.

Tedavi

Tedavi, sersemliğin nedenine göre planlanır. Çoğu durumda basit yaşam düzenlemeleri ve altta yatan nedenin düzeltilmesi yeterlidir. Örneğin susuzluk varsa sıvı alımını artırmak, tansiyon ilaçlarınızın düzeniyle ilgili bir sorun varsa doktorunuzla birlikte gözden geçirmek gibi. Doktorunuz size özel bir plan yapar; kendi başınıza ilaç başlatmamanız veya bırakmamanız önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Sersemlik başladığında hemen oturun veya uzanın; başınızı destekleyin ve ayaklarınızı hafifçe yükseltin
• O anda araba, bisiklet veya makine kullanmayın, merdivenlerden uzak durun
• Yanınızda birine haber verin; yalnız kalmamaya çalışın
• Bol su için; sıcak havada ve terleme sonrası sıvı kaybını yerine koyun
• Uzun süre aç kalmayın; düzenli ve dengeli öğünler yiyin
• Yataktan veya sandalyeden yavaş kalkın: önce oturun, birkaç saniye bekleyin, sonra ayağa kalkın
• Çok sıcak, kalabalık ve havasız ortamlarda uzun süre kalmayın
• Uyku düzeninize dikkat edin
• Belirtilerinizi, saatini ve ne yaptığınızı kısa notlar halinde kaydedin; doktora gitmeniz gerekirse bu notlar çok işe yarar

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle altta yatan nedeni tedavi etmeye odaklanır: kansızlık, tiroid sorunu, kalp ritim bozukluğu, tansiyon düzensizliği veya iç kulak kaynaklı bir sorun varsa bunlara yönelik yaklaşımlar uygulanır. İç kulak kristallerinin yerinden oynamasına bağlı baş dönmelerinde, doktorunuzun uygulayacağı özel baş ve gövde hareketleri (manevralar) çoğu zaman çok etkilidir. Kullandığınız ilaçların sersemliğe katkısı olabileceği düşünülürse, doz veya ilaç değişikliği kararı mutlaka doktorunuza aittir; bu tür değişiklikleri kendiniz yapmayın. Bazı durumlarda bulantı ve denge şikâyetlerini hafifletmeye yönelik tedaviler de planlanabilir; bunların hangisinin size uygun olduğuna doktorunuz karar verir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çok nadiren gerekir. Yalnızca altta yatan nedenin (örneğin bazı kalp ritim sorunları veya iç kulakla ilgili dirençli durumlar) başka yöntemlerle düzeltilemediği özel durumlarda gündeme gelebilir. Doktorunuz böyle bir seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını ayrıntılı olarak değerlendirir.

Bu durumla yaşamak

Sersemlik yaşıyorsanız günlük hayatınızı biraz düzenlemek işinizi kolaylaştırır. Ani hareketlerden kaçınmak, evde tutunacak yüzeylerin ve iyi aydınlatmanın olması, kaymayan paspaslar kullanmak ve sık kullandığınız eşyaları kolay ulaşılır yerlere koymak düşme riskini azaltır. Kendinizi iyi hissettiğiniz günlerde bile aniden kalkmamaya ve su içmeyi ihmal etmemeye özen gösterin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gün içine yayılmış şekilde düzenli su içmek
• Öğün atlamamak, özellikle kahvaltıyı ihmal etmemek
• Alkol ve aşırı kafein tüketimini sınırlamak
• Düzenli uyku saatleri oluşturmak
• Sıcak havalarda gölgede kalmak ve hafif giysiler giymek
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek almak
• Düzenli sağlık kontrollerini aksatmamak
• Kullandığınız tüm ilaç ve takviyeleri tek bir listede tutup her muayenede göstermek

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme ve yeterli sıvı alımı sersemliğin en sık nedenlerinden ikisini doğrudan etkiler. Demir, B12 vitamini ve protein açısından zengin besinler kansızlık riskini azaltmaya yardımcı olur. Egzersiz konusunda dikkatli olun: sersemlik yaşarken ani dönme, eğilme ve baş hızlı çevirme hareketleri içeren aktivitelerden uzak durun. Yürüyüş gibi sakin ve kontrollü hareketler genellikle iyi gelir. Hangi egzersizin size uygun olduğunu, gerekirse bir fizyoterapist veya doktorunuzla birlikte planlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan sersemlik yorucu olabilir; kişi dışarı çıkmaktan, araba kullanmaktan veya tek başına kalmaktan çekinebilir. Bu korku zamanla kaygıyı artırabilir ve kaygı da sersemlik hissini güçlendirebilir. Böyle bir döngü içinde olduğunuzu fark ederseniz bunu doktorunuzla konuşmaktan çekinmeyin; bu çok yaygın bir durumdur ve yardım almak işe yarar. Kaygı veya umutsuzluk hisleri sizi bunaltıyorsa, kendinize zarar verme düşünceleri varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık hizmetine başvurun. Yalnız değilsiniz ve destek almak mümkündür.

Önleme

Tamamen önlenemese de sık görülen nedenlerinin çoğu önlenebilir. Yeterli su içmek, düzenli beslenmek, yavaş kalkmak, ilaçlarınızı düzenli gözden geçirmek ve ev içi düşme risklerini azaltmak sersemlik ataklarının sıklığını belirgin şekilde düşürebilir.

Tarama programları

Sersemlik için tek başına önerilen özel bir tarama testi yoktur. Ancak altında yatan nedenler açısından faydalı olabilecek kontroller vardır: tansiyon ölçümü, kan şekeri ve kansızlık testleri, tiroid kontrolü ve kalp değerlendirmesi. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği düzenli aile hekimliği kontrollerini aksatmamak, risklerin erken fark edilmesine yardımcı olur. Hangi tetkikin size uygun olduğunu aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve buna bağlı kemik kırıkları, özellikle ileri yaşta
• Araba veya iş makinesi kullanırken kaza riski
• Günlük işleri yapmakta zorlanma ve bağımsızlığın azalması
• Sürekli kaygı, dışarı çıkmaktan kaçınma ve sosyal hayattan uzaklaşma
• Altta yatan ciddi bir sorunun (kalp ritim bozukluğu, kansızlık gibi) gözden kaçması

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak iyi haber şu: sersemliğin ardındaki nedenlerin büyük çoğunluğu basit, tedavi edilebilir veya düzeltilebilir durumlardır. Belirtilerinizi ciddiye alıp doğru zamanda bir sağlık profesyoneline danıştığınızda çoğu kişi kısa sürede rahatlar. Kendinizi iyi hissetmediğiniz her durumda destek istemekten çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.