Ayağa Kalkınca Baş Dönmesi ve Sersemlik

Genel Bakış

Ayağa kalktığınızda bir an başınızın dönmesi, gözünüzün kararması ya da 'sersemlik' hissetmeniz çok yaygın bir durumdur. Bunun en sık nedeni, ayağa kalkınca kan basıncının (tansiyonun) kısa süreliğine düşmesidir. Buna tıpta 'ortostatik hipotansiyon' denir; yani 'ayağa kalkınca tansiyon düşmesi'. Otururken ya da yatarken kan vücudun üst kısmında daha rahat dolaşır. Ayağa kalktığınızda yer çekimi kanı bacaklara çeker; vücut bunu genellikle damarları daraltıp kalp atışını biraz hızlandırarak dengeler. Bu ayarlama gecikirse beyne giden kan bir an azalır ve sersemlik, baş dönmesi, göz kararması olur. Çoğu zaman birkaç saniye ya da dakika içinde geçer ve tehlikeli değildir. Ancak bazen başka bir sağlık sorununun, kullanılan bir ilacın ya da susuzluğun işareti olabilir; bu yüzden tekrarlıyorsa bir sağlık uzmanına danışmak önemlidir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle yaşlı yetişkinlerde, uzun süre yatakta kalan kişilerde ve bazı ilaçları kullananlarda sık görülür. Gençlerde ve çocuklarda da özellikle sıcak havalarda, uzun süre ayakta kaldıktan sonra ya da hızlı kilo kaybı dönemlerinde görülebilir.

Her yaştan kişiyi etkileyebilir. Daha sık görüldüğü gruplar: ileri yaşta olanlar, tansiyon veya kalp ilacı kullananlar, yeterince su içmeyenler, uzun süre yatak istirahati yapanlar, hamileler, çok sıcak ortamda bulunanlar ve yoğun adet kanaması ya da yetersiz beslenme nedeniyle kansızlık (anemi) yaşayan kişilerdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ayağa kalkınca birkaç saniye süren baş dönmesi veya sersemlik hissi
• Göz kararması, görüşün bir an bulanıklaşması
• Bacaklarda ağırlık veya halsizlik hissi
• Kulaklarda çınlama ya da uğultu
• Mide bulantısı, terleme veya sıcak basması
• Denge kaybı, tutunma ihtiyacı duyma
• Nadiren kısa süreli bayılma (bilinç kaybı)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar bunu genellikle 'başım dönüyor', 'içim bir tuhaf' ya da 'gözlerim karardı' diye anlatır.
• Uzun süre ayakta kaldıktan sonra (örneğin tören, kuyruk, sıcak sınıf) bayılma görülebilir.
• Yemek yememek, az su içmek ve sıcak hava şikâyeti belirgin artırır.
• Çocukta bayılma, göğüs ağrısı veya çarpıntı varsa mutlaka doktora başvurulmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Baş dönmesi yerine sadece 'bir tuhaflık', halsizlik ya da dengesizlik olarak hissedilebilir.
• Düşme ve kalça/kafa yaralanması riski daha yüksektir.
• Yemek sonrası (özellikle ağır öğünlerden sonra) tansiyon düşmesi sık görülür.
• Kullanılan çok sayıda ilaç ve yetersiz sıvı alımı şikâyeti artırabilir.
• İdrar söktürücü (idrar çıkaran) ilaçlar ve tansiyon ilaçları bu duruma katkıda bulunabilir; ilaç değişikliği asla kendi başınıza yapılmamalıdır.

Nedenler

Ana nedenler

• Ayağa kalkınca kan basıncının geçici olarak düşmesi (ortostatik hipotansiyon)
• Yetersiz sıvı alımı ve susuzluk (dehidratasyon)
• Uzun süre yatakta veya hareketsiz kalma sonrası vücudun uyum sağlayamaması
• Tansiyon, kalp veya idrar söktürücü ilaçların etkisi
• Kansızlık (anemi), özellikle demir eksikliği
• Yemek sonrası kanın sindirim organlarına toplanması (yemek sonrası tansiyon düşmesi)
• Kan şekerinin düşmesi (hipoglisemi)
• Kalp ritim bozuklukları ve kalp kapak sorunları
• Tiroid bezi ile ilgili sorunlar
• Sinir sistemini etkileyen bazı hastalıklar (örneğin şeker hastalığına bağlı sinir hasarı)
• Aşırı sıcak, sıcak banyo, sauna veya uzun süre ayakta kalma
• Anksiyete (kaygı) ve panik sırasında yaşanan hızlı nefes alıp verme

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Tansiyon veya kalp ilacı kullanmak
• Yetersiz su içmek
• Uzun süreli yatak istirahati veya hareketsizlik
• Hamilelik
• Kansızlık veya yetersiz beslenme
• Şeker hastalığı ve sinirleri etkileyen hastalıklar
• Aşırı sıcak ortamda çalışmak veya yaşamak
• Alkol kullanımı
• Yemekleri çok büyük porsiyonlarla yemek
• Uzun süre ayakta kalmayı gerektiren işler

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bayılma olduysa veya düşüp kendinizi yaraladıysanız
• Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı eşlik ediyorsa
• Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük varsa hemen 112'yi arayın
• Siyah veya kanlı dışkı, aniden çok yoğun kanama varsa
• Baş dönmesi çok şiddetliyse ve ayakta duramıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Şikâyet birkaç haftadır tekrarlıyor ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü not edip bir sağlık uzmanına danışın
• Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra şikâyetler ortaya çıktıysa (ilacı kendi başınıza bırakmayın, doktorunuza danışın)
• Sık sık baş dönmesi oluyorsa ve nedenini merak ediyorsanız
• Ailenizde kalp hastalığı veya ani ölüm öyküsü varsa
• Kilo kaybı, halsizlik, solukluk gibi ek belirtiler varsa

Tanı

Değerlendirme genellikle bir sağlık uzmanıyla konuşarak başlar. Doktorunuz şikâyetin ne zaman başladığını, hangi durumlarda ortaya çıktığını, kullandığınız ilaçları, beslenme ve sıvı alımınızı sorar. Ardından otururken ve ayağa kalktıktan sonra tansiyonunuz ve nabzınız ölçülür; bu ölçüm genellikle birkaç dakika boyunca tekrarlanır. Gerekirse altta yatan nedeni anlamak için bazı tetkikler istenebilir. Bu süreç kısa ve ağrısızdır; çoğu kişide neden basitçe susuzluk veya ilaç etkisi olarak ortaya çıkar.

Yapılabilecek testler

• Otururken ve ayağa kalktıktan sonra yapılan tansiyon ölçümleri
• Nabız ve kalp ritmi değerlendirmesi
• Kan sayımı (kansızlık olup olmadığını görmek için)
• Kan şekeri ölçümü
• Tiroid ve böbrek işlevlerini gösteren kan testleri
• Elektrokardiyografi (EKG): kalbin elektrik düzenini gösteren, ağrısız bir test
• Gerekirse kalp ritmini 24 saat izleyen taşınabilir ritim cihazı
• Gerekirse efor veya eğimli masa testi (doktor uygun görürse)
• Sıvı durumunu değerlendirmek için idrar testi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer. Doktorunuz sizi oturtup kaldırarak tansiyon değişimini izler; bu sırada hafif bir sersemlik olabilir, bu normaldir. Bazı testlerin sonucu aynı gün, bazıları birkaç gün içinde çıkar. Şikâyetinizi kolay anlatabilmek için önceden not almanız çok yardımcı olur: ne zaman oldu, ne kadar sürdü, ne yapıyordunuz, o sırada ne hissettiniz. Kullandığınız tüm ilaçların (bitkisel ürünler dahil) listesini götürmeniz de değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavi, şikâyetin nedenine göre planlanır. Çoğu kişide yaşam tarzı düzenlemeleri (daha fazla su içmek, yavaş kalkmak, düzenli hareket etmek) belirgin rahatlama sağlar. Eğer bir ilaç veya altta yatan bir hastalık neden oluyorsa, doktorunuz o durumu ele alır. Amaç, günlük yaşamınızı rahatsız eden sersemliği azaltmak ve düşme riskini önlemektir.

Evde kişisel bakım

• Yataktan veya sandalyeden yavaş kalkın: önce oturun, birkaç saniye bekleyin, sonra ayağa kalkın.
• Gün içinde yeterince su için; idrar renginizin açık olması iyi bir göstergedir.
• Öğünleri çok büyük tutmayın; az ve sık yemek yemek yemek sonrası sersemliği azaltabilir.
• Uzun süre ayakta kalmanız gerekiyorsa bacak kaslarınızı ara ara çalıştırın (parmak ucunda yükselip inmek gibi).
• Sıcak banyo ve saunalarda uzun süre kalmayın.
• Kalkarken tutunabileceğiniz sağlam bir yüzey olsun; evde kaymayan terlik ve yeterli aydınlatma kullanın.
• Alkol alımını sınırlayın.
• Tuz alımınızı doktorunuza sormadan artırmayın; özellikle kalp, böbrek veya tansiyon sorununuz varsa bu önemlidir.
• Şikâyetlerinizi ve ne zaman olduğunu kısa notlar hâlinde kaydedin; doktorunuza götürün.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz önce nedeni araştırır ve mümkünse onu düzeltir. Örneğin kansızlık varsa buna yönelik değerlendirme yapılır, sıvı açığı giderilir veya mevcut ilaçlarınızın düzeni yeniden gözden geçirilir. Bazı kişilerde kan basıncını ve sıvı dengesini destekleyen, ya da damarların ayarlama yeteneğini artıran tedaviler önerilebilir; bu tür kararlar kişiye özeldir ve mutlaka bir hekim tarafından verilir. Kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; böyle bir düşünceyi doktorunuzla paylaşın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu şikâyette ameliyat genellikle söz konusu değildir. Ancak başka bir neden saptanırsa (örneğin kalp kapak sorunu veya ritim bozukluğu gibi), o durumun tedavisi için girişim gerekebilir. Böyle bir durumda karar, ilgili uzman hekimlerle birlikte verilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük yaşamda en işe yarayan yaklaşım, ani hareketlerden kaçınmak ve vücudunuza uyum sağlaması için birkaç saniye tanımaktır. Sabah yataktan kalkarken acele etmeyin; önce yan yatın, sonra oturun, sonra ayağa kalkın. Sıcak havalarda dışarıda uzun süre kalmamaya çalışın. Şikâyet geldiğinde güvenli bir yere tutunun veya oturun; bu çoğu zaman birkaç saniyede geçer. Bu tür küçük düzenlemeler, günlük hayatınızı belirgin şekilde kolaylaştırabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve yeterli uyku
• Gün içine yayılmış düzenli su tüketimi
• Uzun süre hareketsiz kalmamak; ara ara ayağa kalkıp yürümek
• Bacak kaslarını güçlendiren hafif egzersizler
• Alkol ve aşırı kafeinden kaçınmak veya sınırlamak
• Sıcak ortamlarda serin kalma önlemleri (açık renk giysiler, gölge, sık mola)
• Düşmeyi önlemek için ev içi düzenlemeler: kaymayan paspas, tutunma barları, iyi aydınlatma

Diyet ve egzersiz

Beslenmede önemli olan, öğünleri çok ağır yapmamak ve gün boyu düzenli sıvı almaktır. Yemek sonrası sersemlik oluyorsa daha küçük porsiyonlar deneyin. Yeterli demir ve B12 alımı da kansızlık açısından önemlidir; beslenme düzeninizi doktorunuz veya bir diyetisyenle konuşabilirsiniz. Egzersiz konusunda yürüyüş gibi hafif ve düzenli hareketler çoğu kişiye iyi gelir; bacak kaslarını çalıştıran basit hareketler kan dolaşımına yardımcı olur. Yeni ve yoğun bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp veya tansiyon sorununuz varsa doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan baş dönmesi kaygı yaratabilir; insan 'ya düşersem, ya bayılırsam' diye endişelenip dışarı çıkmaktan kaçınabilir. Bu duygular anlaşılır ve yaygındır. Kaygı arttıkça şikâyetler daha belirgin hissedilebilir; bu bir kısır döngü gibi görünse de kırılabilir. Yaşadıklarınızı bir sağlık uzmanıyla paylaşmak, hem nedenin bulunmasını hem de kaygının azalmasını kolaylaştırır. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız, umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşüncesi varsa lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Türkiye'de aile hekiminiz ve ruh sağlığı uzmanları bu konuda destek olabilir.

Önleme

Her zaman tamamen önlenemese de riski belirgin şekilde azaltmak mümkündür. Yeterli sıvı almak, yavaş kalkmak, düzenli hareket etmek, ağır öğünlerden kaçınmak ve sıcak ortamlarda dikkatli olmak en etkili adımlardır. Kullandığınız ilaçların yan etkilerini doktorunuzla gözden geçirmek de önemlidir; ancak ilaçlarınızı kendi başınıza değiştirmeyin.

Aşılar

Bu şikâyetle doğrudan ilişkili özel bir aşı yoktur. Yine de genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun aşılar konusunda aile hekiminize danışabilirsiniz; özellikle grip ve benzeri mevsimsel hastalıklar, sıvı kaybı ve halsizlik yoluyla baş dönmesini kötüleştirebilir.

Tarama programları

Bu şikâyet için özel bir tarama programı yoktur. Ancak tansiyonunuzun düzenli ölçülmesi, kansızlık açısından kontrol ve mevcut hastalıklarınızın (şeker hastalığı, tansiyon gibi) düzenli takibi, sorunun erken fark edilmesine yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimliği kapsamındaki rutin kontrollerini aksatmayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve buna bağlı yaralanma, özellikle ileri yaşta kalça veya kafa travması riski
• Bayılma nedeniyle trafik veya iş kazası riski
• Şikâyet arttıkça hareketten kaçınma, kasların zayıflaması ve dolaşımın daha da yavaşlaması
• Altta yatan bir sorunun (kansızlık, kalp ritim bozukluğu gibi) gözden kaçması
• Kaygı ve sosyal yaşamdan çekilme

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak bakıldığında bu şikâyetin seyri iyidir. Çoğu kişi basit yaşam düzenlemeleriyle rahatlar; neden bir ilaç veya kansızlık gibi düzeltilebilir bir sorunsa, uygun değerlendirme ve takip ile şikâyetler belirgin şekilde azalır. Önemli olan, bayılma veya düşme gibi durumları ciddiye alıp bir sağlık uzmanına danışmak ve takibi sürdürmektir. Umut verici olan şu: bu durumun büyük bölümü yönetilebilir ve günlük yaşam kalitesi korunabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.