Gut Hastalığıyla Baş Etmek

Genel Bakış

Gut (halk arasında damla hastalığı da denir), eklemlerde ani ve şiddetli ağrı krizlerine yol açan bir artrit yani eklem iltihabı türüdür. Sebebi, kandaki ürik asit düzeyinin yükselmesidir. Ürik asit, vücudun bazı besinleri parçalarken oluşturduğu bir atık maddedir. Bu madde kanda çok biriktiğinde eklem içinde küçük kristaller halinde çöker. Vücudun bağışıklık sistemi bu kristalleri yabancı bir şey sanıp saldırır ve sonuçta eklem kızarır, şişer ve çok ağrır. Gut genellikle ataklar halinde gelir: günlerce süren ağrıdan sonra tamamen ya da büyük ölçüde geçer, aylar veya yıllar sonra tekrar edebilir.

Evet, gut yaygın görülen bir hastalıktır. Özellikle orta yaşlı erkeklerde sık rastlanır ve dünyada olduğu gibi Türkiye'de de görülme sıklığı giderek artmaktadır. Beslenme alışkanlıkları, kilo artışı ve uzun yaşam süresi bu artışta rol oynar.

Gut en sık 30-50 yaş arasındaki erkeklerde görülür. Kadınlarda genellikle menopozdan sonra ortaya çıkar. Ailesinde gut öyküsü olanlarda, kilosu fazla olanlarda, böbrek hastalığı, yüksek tansiyon, şeker hastalığı veya yüksek kolesterolü olanlarda daha sık görülür. Bazı ilaçları uzun süre kullanan kişilerde de risk artabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ani başlayan ve çoğu zaman gece uykudan uyandıran çok şiddetli eklem ağrısı
• En sık ayak başparmağının kökündeki eklemde şişlik, kızarıklık ve ısı artışı
• Eklem üzerindeki derinin gergin, parlak ve kırmızı görünmesi
• Etkilenen ekleme dokunmanın, hatta çarşafın değmesinin bile çok ağrı vermesi
• Ağrı yüzünden eklemi hareket ettirememe veya üzerine basamama
• Bazen ayak bileği, diz, el bileği, dirsek ve parmak eklemlerinde benzer şikâyetler
• Atağın birkaç gün ile iki hafta arasında kendiliğinden azalması
• Atak geçtikten sonra o bölgede deri pullanması ve kaşıntı olması
• İleri dönemlerde eklem çevresinde, kulak kepçesinde veya dirsekte sert, ağrısız küçük yumrular (tophi) oluşması

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda gut çok nadirdir; bu yaşta görüldüğünde genellikle altta yatan bir böbrek sorunu veya kalıtsal bir neden araştırılır.
• Çocukta eklem şişliği, kızarıklık ve ağrı varsa gut dışında pek çok neden olabileceği için mutlaka bir doktora başvurulmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta gut daha çok diz, el veya omuz gibi farklı eklemlerde ortaya çıkabilir ve tipik ayak başparmağı tutulumu görülmeyebilir.
• Belirtiler daha silik olabilir; bu nedenle başka bir eklem hastalığıyla karıştırılabilir.
• Böbrek fonksiyonları ve kullanılan diğer ilaçlar tedavi planını doğrudan etkilediği için düzenli doktor kontrolü önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kanda ürik asit düzeyinin yükselmesi ve bu maddenin eklem içinde kristalleşmesi
• Böbreklerin ürik asidi yeterince atamaması (en sık neden budur)
• Purin adı verilen maddelerden zengin besinlerin (kırmızı et, sakatat, bazı deniz ürünleri) fazla tüketilmesi
• Alkol, özellikle bira, ve şekerli içeceklerin sık tüketilmesi
• Yetersiz su içmek ve vücudun susuz kalması
• Bazı sağlık sorunları (böbrek hastalığı, tiroit sorunları, sedef hastalığı gibi) ve bazı ilaçların yan etkisi
• Ameliyat, ağır hastalık, eklem yaralanması veya hızlı kilo kaybı gibi tetikleyiciler

Risk faktörleri

• Erkek olmak ve orta yaşta bulunmak
• Ailede gut öyküsü olması
• Fazla kilo veya obezite
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı, yüksek kolesterol ve metabolik sendrom
• Böbrek hastalığı veya böbrek fonksiyonlarının azalması
• Düzenli ve fazla miktarda alkol tüketimi
• Şekerli, özellikle meyve şurubu içeren içeceklerin sık tüketilmesi
• Bazı tansiyon ve kalp ilaçlarının uzun süre kullanılması (bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın, önce doktorunuza danışın)
• Susuz kalmak ve aşırı sıkı kilo diyetleri yapmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Eklemde ateşle birlikte şişlik, kızarıklık ve ısı artışı varsa
• İlk kez yaşadığınız çok şiddetli eklem ağrısı varsa
• Ağrı birkaç gün içinde azalmıyor veya artıyorsa
• Yan tarafta şiddetli ağrı, idrarda kan veya idrar miktarında azalma varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ataklar tekrar etmeye başladıysa
• Eklem çevresinde sert küçük yumrular fark ettiyseniz
• Kanda ürik asit yüksek çıktıysa veya doktorunuz takip önermişse
• Düzenli ilaç kullanıyorsanız ve kontrol zamanı geldiyse
• Kilonuzu yönetmek veya beslenme düzeninizi değiştirmek için destek almak istiyorsanız

Tanı

Doktor önce şikâyetlerinizi dinler: ağrının nasıl başladığı, hangi eklemde olduğu ve ne kadar sürdüğü önemli ipuçları verir. Ardından eklemi muayene eder. Tanıyı netleştirmek için kan ve idrar testleri, gerekirse eklemden alınan sıvının incelenmesi ve görüntüleme yöntemleri kullanılır. Bazen tanı birkaç muayene ve test sonucunda kesinleşir.

Yapılabilecek testler

• Kan testi: ürik asit düzeyi ölçülür (atak sırasında değer normal çıkabildiği için tek başına yeterli değildir)
• Eklem sıvısı incelemesi: ince bir iğneyle eklemden sıvı alınıp içinde ürik asit kristalleri aranır; bu, tanıyı en kesin koyan yöntemdir ve aynı zamanda eklem enfeksiyonunun dışlanmasına yardımcı olur
• Ultrason: eklemdeki kristalleri ve böbrek taşlarını değerlendirmek için kullanılabilir
• Röntgen: eklem hasarının olup olmadığına bakılır
• Böbrek fonksiyon testleri ve idrar tahlili
• Kan sayımı, şeker ve kolesterol değerleri gibi ek bilgiler

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer, ancak eklem sıvısı alınması gerekiyorsa o an hafif bir rahatsızlık duyabilirsiniz; bu işlem kısa sürer ve ciddi bir risk taşımaz. Test sonuçları birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz sonuçlara göre size özel bir tedavi planı hazırlar ve kontrollerin ne sıklıkta olacağını anlatır.

Tedavi

Gut tedavisinin iki temel amacı vardır: atağı bir an önce dindirip ağrıyı hafifletmek ve uzun dönemde kan ürik asit düzeyini düşürerek yeni atakları önlemek. Tedavi kişiye göre planlanır; böbrek fonksiyonlarınız, diğer hastalıklarınız ve kullandığınız ilaçlar bu planda belirleyicidir.

Evde kişisel bakım

• Atak sırasında eklemi dinlendirin ve mümkünse kalp seviyesinin üzerinde tutun
• Eklem üzerine buz uygulayın; buzu doğrudan cilde koymayın, bir havluya sarın ve 15-20 dakikayı geçmeyin
• Dar ayakkabı ve baskı yapan giysilerden kaçının
• Bol su için; susuz kalmak atakları kötüleştirebilir
• Atak sırasında alkol ve şekerli içeceklerden uzak durun
• Atağın ne zaman başladığını, hangi eklemde olduğunu ve ne kadar sürdüğünü not edin; bu bilgi doktorunuza çok yardımcı olur

Tıbbi tedaviler

Gut tedavisinde iki grup yaklaşım vardır. Birincisi atağı bastırmaya yöneliktir: ağrıyı ve iltihabı azaltan ilaçlar, atak sırasında mümkün olan en kısa sürede başlanır. İkincisi uzun süreli korumaya yöneliktir: ataklar sık tekrarlıyorsa, eklem hasarı ya da böbrek taşı varsa veya ürik asit düzeyi belirgin yüksekse, ürik asidi düşüren ilaçlar kullanılabilir. Bu ilaçların hangisinin size uygun olduğu, dozu ve ne kadar süre kullanılacağı doktorunuz tarafından belirlenir; bazı durumlarda ilaç başlangıcında atakları önlemek için ek önlemler gerekebilir. İlaçlarınızı kendi başınıza başlamayın, bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin. Aklınıza takılan her şeyi doktorunuza veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi gut tedavisinde nadiren gerekir. Yalnızca çok büyük, hareketi engelleyen veya iltihaplanan tophi (deri altındaki sert ürik asit yumruları) varsa ya da eklem ciddi şekilde hasar görmüşse düşünülebilir. Bu durumların çoğu düzenli ilaç tedavisiyle önlenebilir.

Bu durumla yaşamak

Gut ile yaşamak, atağı erken fark etmeyi ve tetikleyicileri tanımayı öğrenmek demektir. Çoğu kişi zamanla hangi yiyecek, içecek veya durumun atağı başlattığını fark eder. İlaçlarınızı düzenli kullanmak ve kontrolleri aksatmamak, ataksız geçen dönemlerin uzamasını sağlar. Atak geldiğinde panik yapmayın; eklemi dinlendirin, serin tutun ve doktorunuzun daha önce önerdiği planı uygulayın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kilonuzu sağlıklı aralığa getirin, ancak yavaş verin; şok diyetler atağı tetikleyebilir
• Her gün yeterli miktarda su için; idrar renginizin açık olması iyi bir göstergedir
• Alkolü sınırlayın veya bırakın; özellikle bira riski artırır
• Şekerli içecekleri ve hazır meyve sularını azaltın
• Sakatat, kırmızı et ve bazı deniz ürünlerini ölçülü tüketin; tamamen yasaklamak yerine denge kurun
• Düzenli ve orta düzeyde hareket edin; eklemi zorlayan ani ve ağır egzersizlerden kaçının
• İlaçlarınızı düzenli kullanın ve kontrol randevularınızı aksatmayın
• Aktif bir atağınız varsa o dönemde ağır egzersizi erteleyin

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç katı bir yasak listesi değil, dengeli bir düzen kurmaktır. Sebze, tam tahıl, az yağlı süt ürünleri ve yeterli miktarda su ağırlıklı bir beslenme çoğu kişiye iyi gelir. Kafeinli içeceklerin ölçülü tüketimi genellikle sorun oluşturmaz, ancak şekerli ve alkollü içecekler sınırlanmalıdır. Egzersiz konusunda yürüyüş, yüzme ve bisiklet gibi eklemi sarsmayan aktiviteler iyi seçeneklerdir. Yeni ve ağır bir spor programına aniden başlamak atağı tetikleyebilir; yavaş yavaş artırın ve bol sıvı alın. Beslenme ve egzersiz planınızı doktorunuzla veya bir diyetisyenle birlikte oluşturmak en doğrusudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan ağrı atakları kişinin uykusunu, işini ve sosyal yaşamını etkileyebilir; bu da zamanla kaygı, öfke veya moral bozukluğuna yol açabilir. Bu duygular çok normaldir ve yalnız değilsiniz. Stresin kendisi de atakları tetikleyebildiği için rahatlama yöntemleri, düzenli uyku ve güvendiğiniz kişilerle konuşmak işinize yarar. Kendinizi sürekli umutsuz, çaresiz veya çok yorgun hissediyorsanız bir sağlık uzmanından destek isteyin. Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız veya kendinizi güvende hissetmiyorsanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun; yalnız kalmayın ve güvendiğiniz birine haber verin.

Önleme

Gut riski büyük ölçüde azaltılabilir. Kilo yönetimi, yeterli su içmek, alkolü sınırlamak, şekerli içeceklerden uzak durmak ve düzenli hareket etmek atak sıklığını belirgin şekilde düşürebilir. Ürik asidi yüksek olan veya sık atak geçiren kişilerde doktorun önerdiği koruyucu ilaç tedavisi de yeni atakları önlemede önemli rol oynar. Sağlık Bakanlığı'nın sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite önerileri bu konuda yol gösterici olabilir.

Tarama programları

Gut için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama programı yoktur. Ancak ailede gut öyküsü, sık eklem ağrıları, böbrek hastalığı veya yüksek ürik asit gibi risk faktörleriniz varsa doktorunuz kan ürik asit düzeyinizi ve böbrek fonksiyonlarınızı kontrol etmek isteyebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Atakların sıklaşması ve daha uzun sürmesi
• Eklemlerde kalıcı hasar, hareket kısıtlılığı ve şekil bozukluğu
• Deri altında sert nodüller (tophi) oluşması; bunlar zamanla iltihaplanabilir
• Böbrek taşları
• Böbrek fonksiyonlarının zamanla bozulması
• Ağrı ve hareket kısıtlılığı nedeniyle yaşam kalitesinin düşmesi
• Kalp ve damar hastalıklarıyla birlikte görülme olasılığının artması

Uzun vadeli görünüm

Gut tanısı almak endişe verici gelebilir ama bu hastalık iyi yönetilebilir. Düzenli kontroller, doğru tedavi ve yaşam alışkanlıklarındaki küçük değişikliklerle çoğu kişi atakları seyrekleştirir, ağrısız uzun dönemler geçirir ve eklemlerini korur. Şikâyetlerinizi erkenden paylaşmak ve tedavi planınıza sadık kalmak, uzun vadeli sonuçları belirgin şekilde iyileştirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.