Alerji Mevsimiyle Başa Çıkmak

Genel Bakış

Alerji mevsimi, çoğu insan için bahar ve yaz aylarında, bazen de sonbaharda havada uçuşan polenlerin (bitkilerin üreme tozları) artmasıyla başlayan dönemdir. Bu dönemde burnu, gözleri ve bazen solunum yollarını etkileyen belirtiler görülebilir. Halk arasında 'saman nezlesi' denen durumun tıbbi adı alerjik rinittir; yani burun iç yüzeyinin alerjiye bağlı iltihaplanması. Vücudun bağışıklık sistemi, aslında zararsız olan poleni bir 'tehdit' sanıp ona karşı savunmaya geçer ve hapşırma, akıntı, kaşıntı gibi belirtiler ortaya çıkar. Bu bir zayıflık ya da hastalık belirtisi değil, vücudun aşırı duyarlı bir yanıtıdır.

Evet, oldukça yaygındır. Alerjik rinit, dünyada ve ülkemizde en sık görülen kronik (uzun süreli) sağlık sorunlarından biridir. Toplumun önemli bir bölümü yaşamının bir döneminde bu belirtileri yaşar. Yani yalnız değilsiniz; bu çok tanıdık ve yönetilebilir bir durumdur.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Genellikle çocukluk veya genç erişkinlik döneminde başlar, ancak ileri yaşlarda da ilk kez ortaya çıkabilir. Ailesinde alerji, astım veya egzama (ciltte kaşıntılı kuruluk) öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Şehirde yaşayanlar, sigara dumanına veya yoğun hava kirliliğine maruz kalanlar da daha fazla etkilenebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Arka arkaya hapşırma nöbetleri
• Burunda akıntı (genellikle berrak) ve burun tıkanıklığı
• Burun, damak ve boğazda kaşıntı hissi
• Gözlerde kaşıntı, sulanma, kızarıklık ve şişlik
• Geniz akıntısı ve buna bağlı gıcık öksürük
• Koku alma duyusunun azalması
• Baş ağrısı ve yüzde dolgunluk hissi
• Yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve uyku kalitesinin bozulması
• Bazı kişilerde ciltte kaşıntı veya kızarıklık

Çocuklarda belirtiler

• Burun kaşıntısı nedeniyle sık sık burnunu avuç içiyle yukarı doğru itme hareketi yapma
• Burnunu silmekten kaynaklanan burun üstünde kızarıklık
• Ağızdan nefes alma ve horlama
• Gece uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma
• Okulda dikkatini toplamakta zorlanma ve halsizlik
• İştah azalması
• Göz altlarında morarma veya şişlik görünümü
• Bazı çocuklarda hırıltılı solunum veya öksürük

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha hafif fark edilebilir veya soğuk algınlığıyla karıştırılabilir
• Astım, KOAH (kronik tıkayıcı akciğer hastalığı) gibi mevcut solunum sorunlarının alevlenmesi
• Burun tıkanıklığı nedeniyle uyku ve gündüz dinçliğinin daha belirgin bozulması
• Kullanılan diğer ilaçlarla etkileşim riski nedeniyle tedavi seçiminde dikkat gerekliliği
• Göz kuruluğu ile birlikte seyreden göz belirtileri

Nedenler

Ana nedenler

• Ağaç, çimen ve ot polenleri (mevsimsel alerjinin en yaygın nedeni)
• Küf sporları (nemli ortamlarda, sonbaharda ve kapalı alanlarda artabilir)
• Ev tozu akarları (gözle görülmeyen küçük canlılar; yatak, yastık ve halılarda bulunur)
• Evcil hayvanların tüyleri, deri döküntüleri ve salyaları
• Bazı kişilerde hamamböceği kalıntıları veya belirli bitki tozları

Risk faktörleri

• Ailede alerji, astım veya egzama öyküsü bulunması
• Kişinin kendisinde astım veya egzama olması
• Sigara dumanına maruz kalmak (aktif veya pasif içicilik)
• Yoğun hava kirliliği olan bölgelerde yaşamak
• Nemli, iyi havalandırılmayan ev veya iş ortamları
• Mevsim geçişlerinde polen yoğunluğunun yüksek olduğu dönemlerde açık havada uzun süre bulunmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı, hırıltı veya göğüs sıkışması gelişirse (acil durumdur, 112'yi arayın)
• Dudak, dil veya yüzde şişme fark ederseniz (acil durumdur, 112'yi arayın)
• Yutma veya konuşmada güçlük başlarsa (acil durumdur, 112'yi arayın)
• Gözde şiddetli ağrı veya görme değişikliği olursa
• Yüksek ateş ve şiddetli yüz ağrısı birlikte görülürse

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtiler birkaç haftadan uzun sürüyor ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Uyku düzeniniz bozuluyor, gündüz yorgunluğunuz artıyorsa
• İş veya okul performansınız etkilenmeye başladıysa
• Reçetesiz ürünlerle yeterince rahatlama sağlayamıyorsanız
• Belirtiler her yıl aynı dönemde tekrarlıyorsa (hangi dönemde olduğunu not etmek hekime yardımcı olur)
• Çocuğunuzda sürekli burun tıkanıklığı, ağızdan nefes alma veya horlama varsa

Tanı

Tanı çoğu zaman hekimin sizinle konuşması ve muayenesiyle konur. Hekiminiz belirtilerin ne zaman başladığını, hangi mevsimde arttığını, evde evcil hayvan olup olmadığını ve ailede alerji öyküsü bulunup bulunmadığını sorar. Ardından burun ve boğaz muayenesi yapılır. Gerekirse hangi maddeye duyarlı olduğunuzu anlamak için alerji testleri istenebilir. Bu testler tanıyı netleştirmeye ve korunma önlemlerini kişiye göre planlamaya yardımcı olur.

Yapılabilecek testler

• Deri prick testi (ön kola küçük damlalar konulup çok hafif dokunuşla uygulanan, kısa süren alerji testi)
• Kanda alerjiyle ilgili antikor düzeyine bakılan testler
• Bazı durumlarda burun salgısının incelenmesi
• Solunum fonksiyon testi (astım bulguları da varsa akciğer kapasitesini değerlendirmek için)
• Gerekirse görüntüleme incelemeleri (sinüslerle ilgili ek şikâyetler varsa)

Randevunuzda neler beklenir

Alerji testleri genellikle kısa sürer ve çoğu kişi için rahatsız edici değildir. Deri testinde küçük bir kaşıntı hissedebilirsiniz; bu birkaç saat içinde geçer. Test öncesinde kullandığınız bazı ilaçların sonucu etkileyebileceği için hekiminize veya eczacınıza hangi ilaçları kullandığınızı mutlaka söyleyin. Sonuçlar hekiminiz tarafından belirtilerinizle birlikte değerlendirilir; tek başına bir test sonucu tanı koymak için yeterli değildir.

Tedavi

Tedavinin amacı belirtileri hafifletmek, günlük yaşam kalitesini korumak ve alevlenmeleri azaltmaktır. En etkili yaklaşım genellikle birkaç yöntemin birlikte kullanılmasıdır: alerjenlerden olabildiğince uzak durmak, ev ve yaşam ortamını düzenlemek ve hekimin uygun gördüğü ilaç tedavisi. Herkesin durumu farklıdır; bu nedenle tedavi planı kişiye göre düzenlenir ve zaman içinde gözden geçirilebilir. İlaçların seçimi, süresi ve uygunluğu mutlaka bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Evde kişisel bakım

• Polen yoğunluğunun yüksek olduğu dönemlerde, özellikle sabah saatlerinde ve rüzgârlı havalarda açık havada geçirilen süreyi azaltın
• Dışarıdan eve döndüğünüzde üstünüzü değiştirin; saçınızı yıkamanız gece boyunca polen taşınmasını azaltır
• Pencereleri polen mevsiminde kapalı tutun; klimayı varsa filtreli ayarda kullanın
• Yatak çarşaflarını sık sık sıcak suyla yıkayın; yatak odasında halı ve yastık gibi toz tutan eşyaları azaltın
• Ev içinde nem dengesini koruyun; küf oluşumunu önlemek için ortamı düzenli havalandırın
• Burun içini serin suyla temizlemek (hekim veya eczacının önerdiği şekilde) polen ve salgı birikimini azaltmaya yardımcı olabilir
• Sigara dumanından ve yoğun koku, duman, parfüm gibi tetikleyicilerden uzak durun
• Belirtilerinizi ve tetikleyicilerinizi günlük olarak not edin; bu bilgiler hekiminize çok yardımcı olur

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz belirtilerin türüne ve şiddetine göre farklı ilaç gruplarından yararlanabilir. Bunlar genellikle hapşırma, kaşıntı ve akıntıyı azaltmaya yönelik alerji ilaçları, burun içine uygulanan ve iltihabı azaltan spreyler, bazı durumlarda kısa süreli kullanılan burun açıcı ürünler ve göz belirtileri için göz damlalarıdır. Bazı kişilerde alerji aşısı (immünoterapi) adı verilen, vücudu zamanla alerjene alıştırmayı amaçlayan uzun süreli bir tedavi yöntemi de değerlendirilebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğu; yaşınız, eşlik eden hastalıklarınız ve kullandığınız diğer ilaçlar göz önünde bulundurularak hekiminiz tarafından belirlenir. İlaç adı, dozu veya kullanım süresi konusunda mutlaka hekiminize ya da eczacınıza danışın; komşu veya internet önerisiyle ilaç başlamayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi tedavi alerji mevsimi belirtileri için nadiren gerekir. Ancak burunda yapısal bir daralma (örneğin eğrilik) veya burun eti/polip gibi ek sorunlar varsa ve ilaç tedavisine rağmen belirtiler devam ediyorsa, kulak-burun-boğaz hekimi ameliyat seçeneğini değerlendirebilir. Bu karar kişiye özeldir ve ayrıntılı değerlendirme gerektirir.

Bu durumla yaşamak

Alerji mevsimi bir dönemdir; ancak bu dönemde yaşam kalitenizi korumak mümkündür. En işe yarayan yaklaşım, belirtileri önceden tahmin etmek ve harekete geçmektir. Hangi ayda belirtilerinizin arttığını bilmek, o döneme hazırlıklı girmenizi sağlar. Evde ve işte küçük düzenlemeler yapmak, belirtiler ortaya çıkmadan önlem almak çoğu zaman ilaç ihtiyacını da azaltır. Kendinize karşı sabırlı olun; bazı günler daha iyi, bazı günler daha zor geçebilir, bu normaldir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Polen mevsiminde eve girişte 'temizlik rutini' oluşturun: ayakkabıyı çıkarın, üstünüzü değiştirin, ellerinizi ve yüzünüzü yıkayın
• Çamaşırları dışarıda kurutmak yerine mümkünse içeride veya kurutma makinesinde kurutun
• Evde düzenli temizlik yapın; toz tutan yastık, yorgan ve halılarda alerji dostu seçenekleri tercih edin
• Yatak odasını evcil hayvanlardan uzak tutun
• Dışarıda gözlük veya güneş gözlüğü kullanmak gözlerinize polen temasını azaltabilir
• Yoğun trafik ve hava kirliliği olan saatlerde açık hava sporlarından kaçının
• Bol su içmek ve dinlenmek genel iyi hâlinizi destekler

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet çoğu kişi için gerekli değildir; ancak bazı kişilerde belirli meyve ve sebzeler ağızda kaşıntı veya karıncalanma yapabilir (buna ağız alerjisi sendromu denir). Böyle bir durum fark ederseniz bunu hekiminize söyleyin. Dengeli beslenme ve yeterli uyku bağışıklık sisteminizin genel dengesine katkı sağlar. Egzersiz yaparken polen yoğunluğunun düşük olduğu saatleri (genellikle öğleden sonra ve akşamüstü) ve kapalı spor alanlarını tercih edebilirsiniz. Düzenli hareket, genel sağlığınız ve solunum kapasiteniz için her zaman faydalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli hapşırma, uykusuzluk ve yorgunluk kişinin moralini bozabilir; bu çok anlaşılır bir durumdur. Belirtilerin kronik olması zaman zaman bunaltıcı hissettirebilir. Böyle hissettiğinizde bunu küçümsemeyin: duygularınızı paylaşmak, günlük rutininize küçük molalar eklemek ve gerektiğinde bir sağlık profesyonelinden destek istemek önemlidir. Ruhsal zorlanma yaşıyorsanız veya kendinizi uzun süre kötü hissediyorsanız bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına danışmaktan çekinmeyin. Türkiye'de acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir, yakınınızdaki sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz.

Önleme

Alerjik duyarlılığı tamamen önlemek her zaman mümkün değildir; ancak belirtilerin sıklığını ve şiddetini önemli ölçüde azaltmak mümkündür. En etkili yol, sizi tetikleyen alerjenleri bilmek ve onlardan uzak durmaya yönelik pratik düzenlemeler yapmaktır. Polen mevsimini önceden takip etmek, ev içi düzenlemeler yapmak ve belirtiler başlar başlamaz hekiminizin planına uygun hareket etmek, mevsimi çok daha rahat geçirmenizi sağlayabilir.

Aşılar

Alerjik rinit için özel bir koruyucu aşı yoktur; alerji aşısı (immünoterapi) ise koruyucu değil, tedavi amaçlı bir yöntemdir ve yalnızca uygun görülen kişilerde hekim kararıyla uygulanır. Bununla birlikte, solunum yolu enfeksiyonları belirtilerinizi kötüleştirebileceği için hekiminiz mevsimsel grip aşısı gibi genel önlemleri sizin durumunuza göre değerlendirebilir. Hangi aşının size uygun olduğunu mutlaka hekiminize sorun.

Tarama programları

Alerjik rinit için toplum genelinde taranma programı yoktur. Ancak her yıl aynı dönemde benzer belirtiler yaşıyorsanız, bir aile hekimine başvurup değerlendirme istemek, hem tanının netleşmesi hem de daha rahat bir mevsim geçirmeniz için atılacak en iyi ilk adımdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uyku bozuklukları ve buna bağlı gündüz yorgunluğu, dikkat dağınıklığı
• Sinüslerde iltihaplanma (sinüzit) ve yüzde basınç hissi
• Orta kulakta sıvı birikmesi veya kulak iltihabı, özellikle çocuklarda
• Astımı olan kişilerde astım belirtilerinin alevlenmesi
• Sürekli ağızdan nefes alma nedeniyle boğaz kuruluğu ve tahrişi
• Okul ve iş performansında düşüş, sosyal etkinliklerden geri kalma
• Yaşam kalitesinde genel azalma ve moral bozukluğu

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyimserdir. Alerjik rinit çoğu kişide ciddi bir hastalık değildir ve doğru korunma önlemleri ile hekimin önerdiği tedaviyle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Belirtilerinizi tanımak, tetikleyicilerinizi bilmek ve düzenli takip yaptırmak, mevsimleri çok daha rahat geçirmenizi sağlar. Kendinizi iyi hissetmediğiniz dönemlerde destek istemekten çekinmeyin; bu süreci birlikte yönetmek mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.