Fistül: Nedir, Belirtileri ve Tedavisi

Genel Bakış

Fistül, vücutta normalde birbirinden ayrı olan iki dokuyu ya da organı birbirine bağlayan, olmaması gereken ince bir tünel veya kanaldır. Kanalın bir ucu genellikle ciltte küçük bir delik olarak görünür, diğer ucu ise içeride bir organa (örneğin bağırsağa, mesaneye veya makat bölgesindeki bir kanala) açılır. En sık duyduğumuz tür, makat çevresinde gelişen fistüldür; bunun yanında bağırsak ile cilt arasında, hatta zor bir doğum sonrasında vajina ile komşu organlar arasında da fistül oluşabilir. Diyaliz tedavisi gören kişilerde ise damarlar arasında bilerek ve tedavi amacıyla bir fistül oluşturulur; buna damar (arteriyovenöz) fistülü denir. Yani fistül tek bir hastalık değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir durumdur; hangi tür olduğu ve neden oluştuğu tedaviyi belirler.

Makat çevresindeki fistül sanıldığı kadar nadir değildir; özellikle 30-50 yaş arası erkeklerde daha sık görülür. Bağırsak hastalıklarına bağlı fistüller, Crohn hastalığı olan kişilerde belirgin şekilde daha yaygındır. Doğum sonrası gelişen fistüller ise ülkemizde oldukça seyrektir; daha çok sağlık hizmetlerine erişimin kısıtlı olduğu bölgelerde, uzamış ve zor doğumlardan sonra görülür.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Makat fistülü erkeklerde ve orta yaş grubunda daha sıktır; bebeklerde ve küçük çocuklarda da doğuştan gelen ya da bez kullanımına bağlı fistüller görülebilir. Crohn hastalığı gibi iltihaplı bağırsak hastalığı olanlar, geçirilmiş makat apsesi bulunanlar, bölgeye ameliyat ya da ışın tedavisi almış olanlar ve zor doğum yapmış kadınlar daha yüksek risk altındadır. Böbrek yetmezliği nedeniyle diyaliz planlanan kişilerde ise fistül tedavi amacıyla cerrahi olarak oluşturulur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Makat veya cilt çevresinde ağrı, hassasiyet ve şişlik
• Otururken, öksürürken ya da dışkılama sırasında artan ağrı
• Ciltteki küçük bir delikten irin, kan, berrak sıvı ya da dışkı gelmesi
• Bölgede kaşıntı, tahriş ve kızarıklık
• Rahatsız edici bir koku ve sürekli ıslaklık hissi; iç çamaşırında leke kalması
• İltihap varsa ateş, titreme, halsizlik ve iştahsızlık
• Fistül bağırsak ile mesane arasında ise idrarla birlikte gaz veya dışkı parçacığı gelmesi, sık idrara çıkma ya da idrar yolu enfeksiyonu benzeri şikayetler
• Karın ağrısı, ishal veya kilo kaybı (özellikle Crohn hastalığı gibi altta yatan bir hastalık varsa)

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde makat çevresinde kızarıklık, şişlik ve sertlik
• Bezde irin ya da kanlı akıntı lekesi görülmesi
• Bez değişimi ve dışkılama sırasında ağlama, huzursuzluk ve bacakları çekme
• Sık tekrarlayan ve geçmeyen bez dermatiti (pişik) gibi görünen tahriş
• Bazı bebeklerde doğuştan gelen fistüller başka doğumsal durumlarla birlikte bulunabilir; bu durumda dışkılama düzeninde farklılık ve karın şişliği de eşlik edebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Şikayetler daha silik ve sinsi seyredebilir; ağrı yerine yalnızca akıntı ya da kaşıntı fark edilebilir
• Bağışıklık sistemi yaşla birlikte zayıfladığı için iltihabın yayılma riski daha yüksektir
• Crohn hastalığı, divertikül hastalığı ya da bağırsak tümörleri gibi altta yatan nedenler bu yaş grubunda daha sık araştırılır
• İyileşme daha yavaş olabilir, ek hastalıklar (şeker hastalığı, kalp hastalığı) tedaviyi etkileyebilir
• İdrar ya da gaita kaçırma gibi ek şikayetler görülebilir ve mutlaka değerlendirilmelidir

Nedenler

Ana nedenler

• Makat bölgesindeki küçük salgı bezlerinin iltihaplanıp apse oluşturması ve apsenin cilde açılarak kalıcı bir kanal bırakması (en sık neden)
• Crohn hastalığı gibi iltihaplı bağırsak hastalıkları
• Karın ya da makat bölgesindeki ameliyatların iyileşme sürecinde doku arasında kanal oluşması
• Zor, uzamış ya da müdahaleli doğumlarda doğum kanalı ve komşu organların zedelenmesi
• Işın tedavisi (radyoterapi) sonrası dokuların hasar görmesi
• Travma, yaralanma ya da yabancı cisim
• Divertikül hastalığı, bağırsak darlığı veya nadiren bağırsak tümörleri
• Doğuştan gelen gelişim farklılıkları (özellikle bebeklerde)

Risk faktörleri

• Daha önce makat apsesi geçirmiş olmak
• Crohn hastalığı veya iltihaplı bağırsak hastalığı tanısı bulunması
• Makat bölgesine ameliyat veya girişim öyküsü
• Uzun süreli kabızlık ya da sık ishal
• Şeker hastalığı, obezite ve sigara kullanımı (iyileşmeyi geciktirir)
• Bağışıklık sistemini baskılayan bir hastalık veya tedavi alıyor olmak
• Pelvik bölgeye ışın tedavisi almış olmak
• Zor doğum öyküsü (doğum fistülleri için)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Makat çevresinde yeni ortaya çıkan şişlik, sertlik ve şiddetli ağrı varsa
• Ciltteki bir delikten irin ya da kan geliyorsa
• Ateş, titreme ve genel durum bozukluğu varsa
• İdrar yapmakta zorlanıyorsanız ya da idrarınızda gaz/dışkı olduğunu fark ettiyseniz
• Diyaliz fistülünüz varsa ve kanama durmuyor, kolunuzda morarma ya da uyuşma oluyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Aylardır aralıklarla tekrarlayan akıntı, ıslaklık ve kaşıntı yaşıyorsanız
• Daha önce boşaltılmış bir apsenin yerinde iyileşmeyen küçük bir delik varsa
• Crohn hastalığınız varsa ve makat bölgesinde yeni şikayetler ortaya çıktıysa
• Ameliyat sonrası yara uzun süre kapanmıyor ya da akıntı devam ediyorsa
• Bebeğinizin bez bölgesinde tekrarlayan şişlik ve akıntı fark ediyorsanız

Tanı

Tanı genellikle sizin anlattıklarınız ve fizik muayene ile başlar. Hekim bölgeyi gözle inceler, gerekirse eldivenli parmakla makat muayenesi yapar ve kanalın gidişatını anlamaya çalışır. Fistülün derinliğini, makat kaslarıyla ilişkisini ve altta yatan bir hastalık olup olmadığını anlamak için ek görüntüleme ve endoskopi yöntemlerine başvurulabilir. Bu değerlendirme, tedavinin tipini belirlemek ve kas kontrolünü koruyacak en güvenli yolu seçmek açısından önemlidir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve makat bölgesinin gözle değerlendirilmesi
• Dijital rektal muayene (eldivenli parmakla yapılan makat muayenesi)
• Anoskopi veya rektoskopi: makat ve son bağırsak bölgesinin ince bir cihazla görüntülenmesi
• Manyetik rezonans (MR) görüntüleme: kanalın seyrini ve kaslarla ilişkisini göstermede çok değerlidir
• Ultrason (bazen özel bir probl a bölge içinden yapılan endoanal ultrason)
• Kolonoskopi: Crohn hastalığı ya da bağırsağın diğer bölgelerindeki sorunları araştırmak için
• Kan testleri: iltihap belirteçleri, kansızlık ve genel sağlık durumunun değerlendirilmesi
• Gerekirse kontrast madde verilerek kanalın görüntülenmesi (fistülografi)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme çoğu zaman birkaç basamakta tamamlanır ve her adım sizi tedaviye biraz daha yaklaştırır. Muayene sırasında utanç duymanıza gerek yoktur; sağlık çalışanları bu bölgenin değerlendirilmesine alışkındır ve mahremiyetinize özen gösterir. Bazı testler için ayrı bir gün randevu verilebilir. Sonuçlar çıktığında hekiminiz size seçenekleri sade bir dille anlatacak ve birlikte karar vereceksiniz.

Tedavi

Tedavi, fistülün türüne, yerine, büyüklüğüne ve arkasında yatan nedene göre planlanır. Amaç iltihabı kontrol altına almak, kanalı kapatmak ve mümkün olduğunca makat kaslarının işlevini, yani dışkı kontrolünü korumaktır. Bazı küçük fistüller kendiliğinden kapanabilir; bazılarında ise girişimsel ya da cerrahi bir yöntem gerekir. Altta yatan Crohn hastalığı gibi bir durum varsa, onun da birlikte tedavi edilmesi iyileşmeyi kolaylaştırır.

Evde kişisel bakım

• Bölgeyi her gün ılık suyla nazikçe yıkayın; kokulu sabun, duş jeli veya ıslak mendil kullanmaktan kaçının
• Günde birkaç kez, 10-15 dakika süreyle ılık oturma banyosu yapmak ağrıyı azaltabilir ve akıntının boşalmasına yardımcı olabilir
• Bölgeyi kuruladıktan sonra kuru kalmasını sağlayın; nem, tahrişi artırır
• Pamuklu ve bol iç çamaşırı tercih edin, sıkı giysilerden uzak durun
• Akıntı varsa ped ya da küçük bir gazlı bezi sık sık değiştirerek cildi kuru ve temiz tutun
• Kabızlığı önlemek için lifli besinler ve yeterli su tüketin; dışkılamayı zorlamayın, ertelemeyin
• Ağrı için ilaç kullanmayı düşünüyorsanız mutlaka eczacınıza veya hekiminize danışın
• Sigara içiyorsanız bırakma konusunda destek alın; sigara doku iyileşmesini geciktirir

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz önce varsa iltihabı ve irin birikimini boşaltmayı, ardından kanalın kapanmasını sağlayacak yöntemi seçmeyi planlar. Enfeksiyon varlığında hekimin uygun gördüğü ilaç tedavisi verilebilir; bu ilaçlar reçetesiz ve kendi başınıza başlanmamalıdır. Kanalı kapatmaya yönelik cerrahi dışı girişimler arasında, kanalın içine yerleştirilen ve iltihabın boşalmasını sağlayan bir askı (seton) uygulaması, kanalı tıkayıcı yapıştırıcı ya da tıkaç yöntemleri ve lazerle kapama gibi seçenekler bulunur. Crohn hastalığı gibi altta yatan bir hastalık varsa, onun kontrol altına alınması fistülün iyileşmesine belirgin katkı sağlar. Hangi yöntemin size uygun olduğu; fistülün kaslarla ilişkisi, daha önce geçirilmiş ameliyatlar ve genel sağlık durumunuz değerlendirilerek sizinle birlikte kararlaştırılır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, özellikle kanalın makat kaslarını içine aldığı ya da diğer yöntemlerle kapanmayan fistüllerde gündeme gelir. Amaç, kanalı kapatırken makat kaslarını ve dışkı kontrolünü korumaktır. Yaygın yaklaşımlar arasında kanalın açılıp temizlenerek iyileşmeye bırakılması (fistülotomi), kas koruyucu flep yöntemleri ve kanalın bağlanıp kesilmesine dayanan teknikler sayılabilir. Ameliyat sonrası iyileşme süresi ve dışkı kontrolü üzerindeki etkiler, seçilen yönteme göre değişir; bu nedenle cerrahi kararı verirken olası yarar ve riskler hekiminizle ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Bu durumla yaşamak

Fistülle yaşamak, özellikle akıntı ve ıslaklık nedeniyle günlük hayatı zahmetli hale getirebilir. Yanınızda yedek iç çamaşırı ve ped bulundurmak, gün içinde bölgeyi temizleyip kurulama fırsatı yaratmak size kontrol hissi verir. Uzun süre oturmak gereken durumlarda kısa aralar verip ayağa kalkmak rahatlatıcı olabilir. Tedavi sürecinde şikayetlerin değişkenlik göstermesi normaldir; iyileşme her zaman düz bir çizgide ilerlemez.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dengeli beslenme, doku iyileşmesini destekler
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durmak iyileşmeyi hızlandırır
• Kabızlık yapabilecek alışkanlıklardan (yetersiz sıvı, hareketsizlik, dışkılamayı erteleme) kaçınmak
• Düzenli ama nazik hareket; ağırlık kaldırma gibi zorlayıcı aktiviteler için hekiminize danışmak
• Bölgeyi tahriş edebilecek kokulu ürünlerden, sıkı kıyafetlerden ve uzun süre bisiklet gibi baskı yapan aktivitelerden kaçınmak

Diyet ve egzersiz

Bol lifli beslenmek (sebze, meyve, tam tahıl, baklagil) ve gün içinde yeterli su içmek dışkıyı yumuşatır; böylece ıkınma ve bölgenin zorlanması azalır. Çok yağlı, çok baharatlı ve işlenmiş gıdalar bazı kişilerde şikayetleri artırabilir; hangi besinin size iyi geldiğini deneyerek bulabilirsiniz. Yürüyüş gibi hafif ve düzenli egzersizler hem bağırsak hareketlerini düzenler hem de ruh halinize iyi gelir. Ameliyat sonrası dönemde egzersiz yoğunluğunu mutlaka hekiminizin önerisine göre ayarlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Makat bölgesiyle ilgili sorunlar utangaçlık, kaygı ve içe kapanma hissi yaratabilir; bazı kişiler sosyal ortamlardan uzaklaşır ya da doktora gitmeyi erteler. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Böyle bir durumda güvendiğiniz bir yakınınızla konuşmak, aile hekiminize açıkça danışmak ve gerekirse profesyonel psikolojik destek istemek önemlidir. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız, kendinize zarar verme düşünceleri varsa ya da günlük yaşamı sürdüremiyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; bu bir zayıflık değil, ihtiyaç duyulan bir yardım çağrısıdır.

Önleme

Her fistül tamamen önlenemez; bazıları altta yatan hastalığın bir parçası olarak gelişir. Yine de riski azaltmak için yapabilecekleriniz var: makat bölgesinde şişlik ve ağrı başladığında apsenin kendi kendine patlamasını beklemek yerine erken bir hekime başvurmak, kabızlık ve ishali düzenli tedavi etmek, bölge hijyenine özen göstermek, Crohn hastalığı gibi bir tanınız varsa tedavinizi aksatmamak ve sigaradan uzak durmak bu konuda en etkili adımlardır. Doğum fistülleri açısından ise düzenli doğum öncesi takip ve nitelikli doğum hizmetine erişim koruyucudur.

Tarama programları

Fistül için tarama programı bulunmaz. Ancak Crohn hastalığı, uzun süreli makat şikayetleri veya aile öyküsü gibi risk faktörleriniz varsa, hekiminizle düzenli kontrol planlamak ve şikayetler ortaya çıktığında erken başvurmak en doğru yaklaşımdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tekrarlayan apseler ve sürekli akıntı
• Enfeksiyonun çevre dokulara ve nadiren tüm vücuda yayılması (ciddi ve acil bir durumdur)
• Makat kaslarının zedelenmesine bağlı dışkı kontrolünde zorlanma
• Ciltte yaygın tahriş, egzama benzeri değişiklikler ve kaşıntı
• Yoğun akıntıya bağlı sıvı ve tuz kaybı, halsizlik
• Çok uzun yıllar boyunca iyileşmeyen fistüllerde nadiren doku değişiklikleri gelişebilmesi
• Ağrı, utanç ve sosyal çekilme nedeniyle yaşam kalitesinin düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Çoğu fistül, uygun değerlendirme ve tedaviyle kontrol altına alınabilir; birçok kişi tamamen iyileşir. Bazı fistüller tekrarlayabilir ya da birden fazla tedavi denemesi gerektirebilir; bu durum umutsuzluk nedeni değildir, tedavi planının yeniden düzenlenmesi anlamına gelir. Şikayetlerinizi erken paylaşmak ve kontrollerinizi aksatmamak, süreci sizin için çok daha kolay hale getirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.