Ödem (Vücutta Su Toplanması ve Şişlik)

Genel Bakış

Ödem, vücudun dokuları arasında fazla sıvı birikmesiyle oluşan şişliktir. En çok ayak bileklerinde, bacaklarda, ellerde ve yüzde fark edilir. Vücut sıvıyı normalde damarlarda ve 'lenf' denilen ince kanallarda taşır; bu denge bozulduğunda sıvı dokulara sızar ve orada birikir. Ödem tek başına bir hastalık değildir; çoğu zaman altta yatan bir durumun işaretidir, ama bazen de tamamen zararsız olabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle ileri yaşta, uzun süre ayakta kalan veya hareketsiz kalan kişilerde ve hamilelik döneminde sık görülür. Aile hekimlerine başvuruların önemli bir bölümünü oluşturur.

Herkesi etkileyebilir; ancak ileri yaştaki kişilerde, hamilelerde, uzun süre ayakta duran ya da oturanlarda, fazla kilolu kişilerde ve kalp, böbrek veya karaciğer hastalığı olanlarda daha sık görülür. Çocuklarda görülen şişlikler ise her zaman bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ayak bilekleri, bacaklar, eller veya yüzde şişlik
• Ayakkabı, çorap ya da yüzüğün dar gelmeye başlaması
• Şişen bölgede gerginlik, ağırlık hissi veya hafif ağrı
• Parmakla şiş bölgeye bastırınca birkaç saniye kalan çukur (iz)
• Gün içinde artan, gece yatınca azalan şişlik
• Kısa sürede beklenmedik kilo artışı (birkaç günde belirgin artış)
• Cildin parlaması ve gerginleşmesi
• Karında dolgunluk veya şişlik hissi
• Özellikle sabah uyanınca göz kapaklarında şişlik

Çocuklarda belirtiler

• Sabah uyanınca göz çevresinde belirgin şişlik
• Bacaklarda ve ayaklarda şişlik
• İdrar miktarında azalma veya idrarın koyu renkli olması
• Huzursuzluk, iştah azalması, kilo kaybı ya da kilo artışı
• Karın şişliği veya karında rahatsızlık
• Çocuklarda şişlik her zaman bir hekim tarafından değerlendirilmelidir; nedenlerin çoğu tedavi edilebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta ödem daha kolay ortaya çıkar; cilt inceldiği için şişlik daha belirgin olur
• Hareketsizlik, uzun süre oturma ve yatağa bağlı bacaklarda şişlik
• Kullanılan ilaç sayısının fazla olması nedeniyle ilaca bağlı ödem olasılığı
• Kalp, böbrek ve damar hastalıklarıyla birlikte görülme sıklığı
• Şişen ciltte kolay yara ve çizik oluşması, enfeksiyon riski
• Nefes darlığı, halsizlik ve çabuk yorulma gibi eşlik eden belirtiler

Nedenler

Ana nedenler

• Toplardamar (ven) yetmezliği: bacaklardaki kanın yukarı doğru akışının zorlaşması
• Kalp yetersizliği: kalbin pompalama gücünün azalması
• Böbrek hastalıkları: vücudun tuz ve su dengesini ayarlamada zorlanması
• Karaciğer hastalıkları
• Lenf ödemi: lenf sıvısını taşıyan ince kanalların tıkanması ya da hasar görmesi
• Uzun süre hareketsiz kalma, uzun yolculuklar veya bacakları sarkıtarak oturma
• Bazı reçeteli ilaçlar (ilacınızın böyle bir etkisi olup olmadığını doktorunuza veya eczacınıza sorun)
• Tiroit (guatr) bezi hastalıkları
• Hamilelik ve adet dönemi gibi hormonal değişiklikler
• Fazla tuz tüketimi ve aşırı kilo
• Bacak toplardamarlarında pıhtı (bu acil bir durumdur)

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Uzun süre ayakta durmak veya hareketsiz oturmak
• Fazla kilo veya obezite
• Tuzlu beslenme
• Hamilelik
• Kalp, böbrek, karaciğer veya tiroit hastalığı öyküsü
• Bacak damarlarında daha önce pıhtı veya varis olması
• Bazı ilaçları düzenli kullanmak
• Hareketsiz yaşam ve düzenli egzersiz yapmamak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Şişlik birkaç gün içinde hızla artıyorsa
• Tek bacakta şişlik, ağrı ve sıcaklık varsa
• İdrar miktarı belirgin şekilde azaldıysa
• Nefes darlığı, çarpıntı veya göğüs ağrısı varsa (bu durumda 112'yi arayın)
• Şişen ciltte kızarıklık, yara veya ateş varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Şişlik haftalar içinde yavaşça artıyorsa
• Şişlik günlük yaşamı zorlaştırıyorsa (ayakkabı giymek, merdiven çıkmak gibi)
• Şişlik tekrarlıyorsa veya bir türlü geçmiyorsa
• Kısa sürede kilo artışı fark ettiyseniz
• Ailede kalp, böbrek veya karaciğer hastalığı varsa ve şişlik eşlik ediyorsa

Tanı

Değerlendirme genellikle aile hekiminiz veya bir iç hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. Doktor önce öykünüzü dinler (şişlik ne zaman başladı, hangi bölgede, gün içinde değişiyor mu, hangi ilaçları kullanıyorsunuz) ve şişen bölgeyi muayene eder. Şişliğin sert mi yumuşak mı olduğuna, bastırınca iz kalıp kalmadığına, tek bacakta mı yoksa iki bacakta mı görüldüğüne bakar. Nedeni bulmak için gerekirse bazı testler ister.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri (böbrek, karaciğer ve tiroit fonksiyonları, kan sayımı)
• İdrar testi (idrarda protein veya başka bulguların araştırılması)
• EKG ve gerekirse kalp ultrasonu (ekokardiyografi)
• Bacak damarlarının ultrasonu (Doppler)
• Karın ultrasonu
• Akciğer grafisi
• Gerektiğinde kalp yetmezliğiyle ilgili kan testi

Randevunuzda neler beklenir

Çoğu zaman değerlendirme birkaç basamakta tamamlanır ve sonuçlar birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz birden fazla neden olabileceğini düşünerek birkaç test isteyebilir; bu normaldir. Testlerin çoğu ağrısızdır. Sonuçlara göre sizi bir uzmana (kardiyoloji, nefroloji, gastroenteroloji veya damar cerrahisi gibi) yönlendirebilir.

Tedavi

Ödem tedavisinde ilk adım, şişliğin nedenini bulup o nedeni tedavi etmektir. Yani yalnızca şişliği geçirmek değil, altta yatan durumu ele almak esastır. Bunun yanında günlük yaşamda yapılan küçük değişiklikler şişliği belirgin şekilde azaltabilir.

Evde kişisel bakım

• Tuzu azaltın; yemeklere sonradan tuz eklemeyin, hazır ve paketli gıdaları sınırlayın
• Bacaklarınızı günde birkaç kez kalp seviyesinin üzerine kaldırın (örneğin 20-30 dakika)
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; her saat başı birkaç dakika yürüyün
• Bol su içmek çoğu kişide yararlıdır; ancak kalp veya böbrek hastalığınız varsa günlük sıvı miktarını doktorunuza sorun
• Doktorunuz önerdiyse varis çorabı (kompresyon çorabı) kullanın; doğru beden ve doğru basınç önemlidir
• Şişen bölgenin cildini nemlendirin, çizik ve yaralardan koruyun
• Kilonuzu haftada birkaç kez aynı saatte ölçüp not edin
• Dar ayakkabı ve sıkı çorap giymekten kaçının
• Sıcak havalarda gölgede kalın ve serin ortamlarda bulunun

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle altta yatan hastalığı tedavi eder; örneğin kalp yetersizliği, böbrek hastalığı veya tiroit sorunları varsa bunlara yönelik bir tedavi planlanır. Kullandığınız ilaçlardan ödeme yol açabilecek olanlar varsa doktorunuz bunları gözden geçirebilir veya değiştirebilir; ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın. Bazı durumlarda vücudun fazla sıvıyı atmasına yardımcı olan ilaçlar (idrar söktürücüler) reçete edilebilir; bu ilaçlar yalnızca doktor kontrolünde ve düzenli kan-böbrek testleriyle kullanılmalıdır. Bacaklardaki damar sorunlarında kompresyon tedavisi, lenf ödeminde ise lenf drenajı (elle yapılan özel bir masaj tekniği) ve cilt bakımı önerilebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğunu mutlaka sağlık ekibinizle birlikte belirleyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, ödemlerin çoğunda gerekli değildir. Ancak bazı durumlarda, örneğin bacak toplardamarlarındaki yetmezlik veya tıkanıklıklar için küçük girişimsel işlemler, bazı lenf ödemi vakalarında ise cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. Bu kararlar uzman değerlendirmesi sonrasında verilir.

Bu durumla yaşamak

Ödemle yaşamak, günlük küçük alışkanlıkları düzenlemekle çok daha kolay hale gelir. Şişliğin ne zaman arttığını fark etmek (örneğin tuzlu bir yemekten sonra, sıcak havada veya uzun yolculuklarda) size kontrol hissi verir. Şişliğinizi ve kilonuzu not etmek, doktorunuza durumu anlatmayı da kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli, hafif tempolu yürüyüş (doktorunuz bir kısıtlama getirmediyse)
• Uzun süre aynı pozisyonda kalmamak
• Sigarayı bırakmak (damar sağlığı için önemlidir)
• Alkol tüketimini sınırlamak
• Düzenli uyumak ve stresi yönetmeye çalışmak
• Doktor kontrollerini ve ilaçlarınızı aksatmamak

Diyet ve egzersiz

Tuzu azaltmak ödemde en etkili adımlardan biridir; taze sebze, meyve, kuru baklagil ve doğal besinlere ağırlık vermek, hazır çorba, salamura, turşu ve işlenmiş ürünleri sınırlamak işe yarar. Hareket, bacaklardaki kan ve lenf akışını hızlandırdığı için önemlidir: yürüyüş, yüzme veya sabit bisiklet gibi hafif-orta yoğunlukta egzersizler çoğu kişi için uygundur. Ayak bileği çevirme ve bacakları çalıştıran basit hareketler de yardımcı olur. Kalp veya böbrek hastalığınız varsa sıvı ve tuz miktarı ile egzersiz planını mutlaka doktorunuzla konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli şişlik, beden görünümündeki değişiklik ve günlük işlerde zorlanma moralinizi bozabilir; bu çok anlaşılır bir duygudur. Kaygı veya üzüntü hissediyorsanız bunu doktorunuzla paylaşmaktan çekinmeyin; ruh sağlığı da tedavinin bir parçasıdır. Kendinizi çok kötü veya umutsuz hissediyorsanız gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Ödemin her türü tamamen önlenemez, çünkü bazen altta yatan bir hastalığın ilk işareti olabilir. Yine de riski azaltmak mümkündür: tuzu sınırlamak, düzenli hareket etmek, sağlıklı kiloda kalmak, uzun süre hareketsiz kalmamak ve varsa kalp, böbrek, tiroit gibi hastalıkların takibini aksatmamak en önemli adımlardır.

Aşılar

Ödem için özel bir aşı yoktur. Ancak altta yatan kalp veya akciğer hastalığınız varsa doktorunuz grip ve zatürre aşıları gibi koruyucu aşıları önerebilir.

Tarama programları

Ödem için özel bir tarama testi yoktur; bunun yerine altta yatan nedenlere yönelik düzenli kontroller önemlidir. Aile hekiminizde tansiyon, kan şekeri, böbrek ve kalp sağlığı kontrollerinizi düzenli yaptırın. Şişlik fark ettiğinizde erken değerlendirme, sorunun daha kolay çözülmesini sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Şişen bölgede cilt gerginleşir, kolay yara ve çizik oluşur; bu yaralar zor iyileşir
• Ciltte enfeksiyon gelişebilir (kızarıklık, ısı artışı, ateş)
• Bacaklarda ağırlık hissi, hareket kısıtlılığı ve düşme riski
• Bacak toplardamarlarında pıhtı oluşma riski
• Altta yatan kalp, böbrek veya karaciğer hastalığının ilerlemesi
• Akciğerlerde sıvı birikmesi (akciğer ödemi); bu acil bir durumdur ve nefes darlığıyla kendini gösterir

Uzun vadeli görünüm

Ödemin seyri büyük ölçüde nedenine bağlıdır ve iyi haber şu ki pek çok neden etkili biçimde tedavi edilebilir. Basit nedenlerle ortaya çıkan şişlikler yaşam alışkanlıklarındaki değişikliklerle belirgin şekilde azalır. Altta yatan bir hastalık varsa bile düzenli takip ve tedaviyle belirtiler kontrol altına alınabilir ve yaşam kalitesi korunabilir. Şişliği erken fark edip hekiminize danışmanız en önemli adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.