Gıda Alerjisi

Genel Bakış

Gıda alerjisi, bağışıklık sisteminizin (vücudu mikroplara karşı koruyan savunma sistemi) belirli bir yiyecekteki proteini zararlı bir madde sanıp ona karşı aşırı tepki vermesidir. Bu sırada vücut histamin gibi kimyasallar salgılar; bu da kaşıntı, kızarıklık, şişlik, karın ağrısı ya da nefes alma güçlüğü gibi belirtilere yol açar. Belirtiler genellikle yemekten sonraki birkaç dakika ile iki saat arasında başlar. Gıda alerjisi, gıda intoleransıyla (örneğin süt şekeri laktoza hassasiyet) aynı şey değildir: intoleransta bağışıklık sistemi devreye girmez ve belirtiler çoğu zaman daha hafif olup sindirim sistemiyle sınırlı kalır.

Gıda alerjisi özellikle çocuklarda oldukça yaygındır. Türkiye'de ve dünyada son yıllarda görülme sıklığının arttığı düşünülmektedir. Okul öncesi çocukların yaklaşık yirmide birinde, yetişkinlerin ise daha küçük bir bölümünde görüldüğü tahmin edilmektedir.

En çok küçük çocukları etkiler; ilk belirtiler genellikle ilk 1-2 yaşta, yeni bir yiyecek denenirken ortaya çıkar. Ailesinde alerji, astım veya egzama (ciltte kuruluk, kaşıntı ve kızarıklıkla seyreden iltihaplı cilt durumu) öyküsü olan bebeklerde risk daha yüksektir. Ancak yetişkinlerde de her yaşta yeni bir gıda alerjisi gelişebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ciltte kaşıntılı kızarıklık ve kurdeşen (kabarık, kaşındıran döküntüler)
• Dudak, dil, yüz veya göz çevresinde şişlik
• Ağızda ve boğazda kaşıntı ya da karıncalanma (özellikle çiğ meyve ve sebze yerken)
• Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal
• Burun akması, hapşırma, gözlerde kaşıntı ve sulanma
• Öksürük, hırıltılı solunum, nefes darlığı (daha şiddetli tepkilerde)
• Baş dönmesi, halsizlik, fenalık hissi

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde emzirme veya mama sonrası sık kusma, huzursuzluk, karın şişkinliği
• Ağız çevresinde kızarıklık ve döküntü, besini reddetme
• Egzamanın alevlenmesi (ciltte kuruluk, kaşıntı ve kızarıklığın artması)
• Yavaş kilo alımı veya büyümenin geri kalması
• Bazen kakada kan veya mukus, ishalle birlikte
• Okul çağında tekrarlayan karın ağrısı ve kusma atakları

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta ilk kez ortaya çıkan alerjiler görülebilir; belirtiler mide-bağırsak hastalıkları ya da ilaç yan etkileriyle karışabilir
• Polen alerjisiyle ilişkili meyve-sebze alerjisi bu yaş grubunda da sık görülür
• Kalp ve tansiyon ilaçları kullanılıyorsa baş dönmesi gibi belirtiler farklı yorumlanabilir; kullandığınız ilaçları mutlaka doktorunuza bildirin
• Şiddetli tepkilerde tansiyon düşüklüğü ve bayılma hissi daha belirgin olabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Bağışıklık sisteminin besindeki bir proteine karşı antikor (IgE) üretmesi ve bir dahaki karşılaşmada aşırı tepki vermesi
• Bazı tepkilerde bağışıklık hücrelerinin gecikmiş yanıtı (IgE dışı tepkiler); belirtiler saatler sonra, çoğunlukla sindirim sisteminde görülür
• Polen alerjisi olan kişilerde çiğ meyve, sebze ve bazı kuruyemişlere karşı ağızda kaşıntıyla seyreden çapraz tepkiler
• Bazı bebeklerde inek sütü veya soya proteini içeren mamalara karşı tepki

Risk faktörleri

• Ailede alerji, astım, saman nezlesi veya egzama öyküsü
• Bebeğin kendisinde şiddetli egzama bulunması
• Astım gibi solunum yolu hastalıklarının eşlik etmesi (şiddetli tepki riskini artırabilir)
• Daha önce şiddetli alerjik tepki geçirmiş olmak
• Ergenlik ve genç yetişkinlik dönemi (risk alma davranışları nedeniyle kazara karşılaşma daha sık)
• Çok kısıtlayıcı ve denetimsiz diyetler uygulamak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes alma, yutma veya konuşmada zorluk — hemen 112'yi arayın
• Yaygın kurdeşenle birlikte bayılma hissi veya bilinç değişikliği — hemen 112'yi arayın
• Dudak, dil veya yüzde hızla büyüyen şişlik
• Yemekten sonra tekrarlayan kusma, özellikle çocuklarda
• İlk kez yaşanan ve yayılan alerjik döküntü

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yemekten sonra tekrarlayan hafif kaşıntı, döküntü veya karın ağrısı
• Belirli bir besinin size dokunduğunu düşünüyorsanız (test yaptırmadan önce mutlaka doktora danışın)
• Çocuğunuzun beslenmesinden bir besini çıkarmayı düşünüyorsanız
• Büyüme, kilo alımı veya beslenme ile ilgili sorunlar
• Okul değişikliği, seyahat veya yeni bir beslenme düzeni planlarken
• El yapımı ya da internetten alınmış alerji testlerinin sonucunu değerlendirmek istiyorsanız

Tanı

Teşhis çoğu zaman testlerden önce öyküyle başlar: hangi yiyecek, ne kadar süre sonra, hangi belirtiler ve ne kadar sürdüğü. Doktorunuz sizden bir yemek ve belirti günlüğü tutmanızı isteyebilir. Ardından gerekirse deri ve kan testleriyle bu bilgiler desteklenir. Tek bir test sonucu tek başına yeterli değildir; doktorunuzun bunu öykünüzle birlikte değerlendirmesi gerekir.

Yapılabilecek testler

• Deri delme (prick) testi: ön kola veya sırta çok küçük miktarlarda alerjen damlatılıp cilt hafifçe çizilir; 15-20 dakika içinde kızarıklık ve kabarcık oluşup oluşmadığına bakılır.
• Kan testi (spesifik IgE): kanda belirli bir besine karşı oluşan antikor düzeyi ölçülür.
• Eliminasyon diyeti: şüpheli besin bir süre beslenmeden çıkarılır ve belirtilerin geçip geçmediği izlenir.
• Besin yükleme (challenge) testi: hastane ortamında, gözetim altında az miktarda şüpheli besin verilerek gerçek bir alerji olup olmadığı anlaşılır; en kesin yöntemdir.
• Atopik yama testi: bazı gecikmiş tipte (IgE dışı) tepkilerde kullanılır.
• Not: saç teli analizi, kinezyoloji veya IgG temelli 'gıda intoleransı' testleri bilimsel olarak güvenilir kabul edilmez.

Randevunuzda neler beklenir

Testler genellikle ağrısız ve kısa sürelidir; deri testinde hafif bir kaşıntı hissedebilirsiniz. Sonuçlar aynı gün ya da birkaç gün içinde çıkar. Bazı testler pozitif görünse bile sizde hiçbir belirti olmayabilir; buna duyarlılık denir, alerji denmez. Bu yüzden bir besini kendi başınıza tamamen bırakmadan önce mutlaka doktorunuzla konuşun.

Tedavi

Gıda alerjisinin bugün için kesin bir tedavisi yoktur, ama çok iyi yönetilebilir. Yönetimin üç ayağı vardır: alerjen besinden kaçınmak, belirtileri erken tanımak ve şiddetli tepkiler için hazırlıklı olmak (acil durum planı). Bu planı doktorunuzla birlikte, size özel olarak hazırlamanız en doğrusudur.

Evde kişisel bakım

• Paketli ürünlerin etiketlerini her seferinde okuyun; tarifler değişebilir. 'İz miktarda içerebilir' gibi uyarılara dikkat edin.
• Restoran, kafe ve okul kantininde alerjinizi açıkça söyleyin; çapraz bulaşma (aynı kaşık, aynı yağ, aynı yüzey) riskini sorun.
• Doktorunuzun reçete ettiği acil durum kalemini (varsa) her zaman yanınızda taşıyın ve son kullanma tarihini düzenli kontrol edin.
• Alerjinizi belirten bir bileklik veya kart taşıyın.
• Ailenize, öğretmenlere ve yakın arkadaşlarınıza acil durum planınızı anlatın; nasıl yardım edeceklerini bilsinler.
• Belirti günlüğü tutun: ne yediğiniz, ne zaman yediğiniz ve hangi belirtilerin ortaya çıktığı.
• Yeni bir besini ilk kez denerken gündüz saatlerinde ve bir yetişkinin yanında deneyin; özellikle bebeklerde tek seferde tek yeni besin verin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz belirtilerin tipine göre alerji ilaçları (antihistaminikler gibi) önerebilir; bunlar kaşıntı ve döküntüyü hafifletir ama alerjiyi ortadan kaldırmaz. Şiddetli tepkiler için acil durum kalemi (adrenalin oto-enjektörü) reçete edilebilir; nasıl ve ne zaman kullanılacağını önceden öğrenmeniz ve yakınlarınıza da göstermeniz çok önemlidir. Bazı hastalarda alerji uzmanı gözetiminde ağızdan duyarsızlaştırma (çok küçük miktarlarla başlayıp zamanla tolerans geliştirme) gibi yöntemler denenebilir; bu yöntem yalnızca uzman merkezlerde uygulanır ve kesinlikle evde kendi başınıza yapılmamalıdır. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna doktorunuz karar verir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda alerjisinin tedavisinde ameliyatın yeri yoktur. Nadir görülen ve besin alerjisiyle ilişkili olabilen bazı sindirim sistemi durumlarında farklı uzmanlık dalları süreci değerlendirebilir; bu karar tamamen doktorunuza aittir.

Bu durumla yaşamak

Gıda alerjisi biraz planlama gerektirir, ama tam ve normal bir yaşam sürmek mümkündür. Alışverişte etiket okumak, dışarıda yerken birkaç soru sormak ve yanınızda acil plan bulundurmak zamanla alışkanlık hâline gelir. Önemli olan, her karşılaşmada tetikte olmak yerine güvenli bir düzen kurmaktır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Evde ve okulda güvenli mutfak düzeni: ayrı kesme tahtası, ayrı kaşık ve iyice yıkanmış yüzeyler
• Davetlerde önceden haber vermek veya kendi yemeğinizi götürmek
• Çocuğunuz için okulda yazılı bir alerji planı bulundurmak ve öğretmenle görüşmek
• Seyahatte acil durum kalemini ve güvenli atıştırmalıkları yanınızda taşımak, uçuş öncesi bilgi vermek
• Sigara dumanından uzak durmak (solunum yolu belirtilerini kötüleştirebilir)
• Düzenli doktor kontrolü ve acil durum planının güncel tutulması

Diyet ve egzersiz

Kısıtlayıcı diyetler yalnızca gerçekten gerekli olduğunda, bir doktor veya diyetisyen eşliğinde yapılmalıdır; gereksiz kısıtlamalar özellikle çocuklarda vitamin, mineral ve kalori eksikliğine yol açabilir. Çıkarılan besinlerin yerine besin değeri benzer seçenekler planlanmalıdır. Egzersiz genellikle güvenlidir; yalnızca besin alıp hemen ardından yoğun egzersiz yapınca belirti çıkıyorsa (egzersizle tetiklenen özel bir durum) doktorunuz size özel önerilerde bulunur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Gıda alerjisi yalnızca bedeni değil ruhu da etkiler: dışarıda yemek yeme kaygısı, sürekli tetikte olma, çocuğun arkadaşlarından farklı hissetmesi veya dışlanma yaşaması görülebilir. Bu duygular çok normaldir ve konuşulmayı hak eder. Kaygı günlük hayatınızı zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak işe yarar. Kendinizi umutsuz, aşırı kaygılı ya da yalnız hissediyorsanız lütfen vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun, güvendiğiniz bir yakınınıza ulaşın veya 112'yi arayın. Yalnız değilsiniz; yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Gıda alerjisini tamamen önlemenin kesin bir yolu yoktur, ancak bazı adımlar riski azaltabilir. Sağlık Bakanlığı'nın da önerdiği gibi ilk 6 ay yalnızca anne sütü, ardından uygun ek besinlere geçiş önerilir. Güncel bilgiler, alerjen besinlerin çok geç kalınmadan, yaklaşık 6. aydan itibaren uygun kıvamda ve tek tek verilmesinin riski azaltabileceğini gösteriyor. Hamilelikte ve emzirme döneminde gereksiz diyet kısıtlamaları önerilmez. Egzaması olan bebeklerde cildin düzenli nemlendirilmesi de önemlidir. Bu konularda aile hekiminiz veya çocuk doktorunuz size yol gösterir.

Aşılar

Gıda alerjisini önleyen bir aşı yoktur. Sağlık Bakanlığı'nın çocukluk çağı aşı takvimindeki aşılar önerilmeye devam eder; yumurta alerjisi gibi özel durumlarda aşı öncesi doktorunuza danışmanız yeterlidir.

Tarama programları

Herkese uygulanan bir gıda alerjisi tarama testi yoktur. Ancak şiddetli egzaması olan bebekler, ailesinde belirgin alerji öyküsü bulunan çocuklar veya daha önce şiddetli tepki yaşamış kişiler için doktorunuz test ve düzenli takip önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• En ciddi risk anafilaksidir (tüm vücudu etkileyen şiddetli alerjik tepki); solunum sıkıntısı ve tansiyon düşüklüğüne yol açabilir, acil müdahale gerektirir.
• Fark edilmeyen alerjenle kazara karşılaşma ve tekrarlayan tepkiler
• Gereksiz ve aşırı kısıtlayıcı diyetler sonucu vitamin-mineral eksikliği, kilo kaybı ve çocuklarda büyüme geriliği
• Çocuklarda okul ve sosyal yaşamda zorluk, kaygı ve özgüven sorunları
• Nadir olarak yemek borusu iltihabı (eozinofilik özofajit) gibi kronik durumlar

Uzun vadeli görünüm

Çoğu insan için gıda alerjisi yönetilebilir bir durumdur ve yaşam kalitesi yüksek tutulabilir. Çocuklarda süt, yumurta, buğday ve soya alerjisinin önemli bir kısmı yıllar içinde geriler; yer fıstığı ve sert kabuklu yemişlerde de bir bölümünde gerileme ya da zamanla tolerans gelişimi görülür. Düzenli takip, doğru bilgi ve hazırlıklı olmak en güçlü desteklerinizdir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.