Gıda Alerjisi ve Gıda İntoleransı

Genel Bakış

Gıda alerjisi ve gıda intoleransı, bazı yiyecekleri yedikten sonra vücudun farklı şekillerde tepki vermesidir. İkisi birbirine benzer görünse de aslında farklı şeylerdir. Gıda alerjisinde bağışıklık sistemi (vücudun savunma sistemi) besindeki bir proteini zararlı sanıp ona karşı tepki verir. Bu tepki genellikle hızlı başlar ve bazen dakikalar içinde ciddi belirtilere yol açabilir. Gıda intoleransında ise bağışıklık sistemi devrede değildir; sorun çoğunlukla sindirimle ilgilidir. Örneğin vücut süt şekerini (laktozu) parçalayan enzimi yeterince üretemediğinde bu şeker bağırsaklarda gaz, şişkinlik ve ishale neden olur. İntolerans rahatsız edici olabilir ama hayatı tehdit etmez.

Evet, oldukça yaygındır. Gıda alerjisi bebeklerde ve çocuklarda daha sık görülür; çocuklukta başlayan bazı alerjiler büyüdükçe geçebilir. Gıda intoleransı ise yetişkinlerde çok daha yaygındır; özellikle laktoz intoleransı toplumun büyük bir bölümünde görülür.

Gıda alerjisi en çok küçük çocuklarda görülür; ailesinde alerji, egzama veya astım olan bebeklerde risk daha yüksektir. Bazı gıda alerjileri (örneğin yer fıstığı ve deniz ürünleri) yetişkinlikte de devam edebilir veya ilk kez yetişkinlikte ortaya çıkabilir. Gıda intoleransı ise yaşla birlikte artar; süt şekeri intoleransı özellikle ileri yaşlarda ve bazı toplumlarda daha sıktır. Bağırsak enfeksiyonu geçiren veya bağırsak hastalığı olan kişilerde de intolerans daha kolay gelişebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yedikten sonra ciltte kızarıklık, kaşıntı veya kurdeşen (kabarık, kaşıntılı döküntüler)
• Dudak, dil, yüz veya göz çevresinde şişlik
• Karın ağrısı, kramp, şişkinlik ve gaz
• Bulantı, kusma veya ishal
• Ağızda kaşıntı veya karıncalanma hissi
• Burun akması, hapşırma, gözlerde kaşıntı ve sulanma
• Öksürük, hırıltılı solunum veya nefes darlığı hissi

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde beslenme sonrası aşırı huzursuzluk, sürekli ağlama ve gaz
• Sık kusma veya besini geri çıkarma
• İshal ve bezde kan veya balgam gibi sümüksü akıntı
• Egzama benzeri yaygın, kaşıntılı cilt döküntüleri
• Kilo alımının yavaşlaması veya büyümenin geri kalması
• Besini reddetme, emmeyi bırakma veya yemekten kaçınma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha hafif ve silik olabilir; bu yüzden gözden kaçabilir
• Şişkinlik, gaz ve düzensiz dışkılama gibi sindirim yakınmaları öne çıkabilir
• Kusma ve ishal sonrası sıvı kaybı (dehidratasyon) riski daha yüksektir
• Yeni başlayan tepkiler başka hastalıklarla karışabileceği için mutlaka değerlendirilmelidir
• İştahsızlık ve yeterli beslenememe halsizliğe yol açabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Gıda alerjisi: Bağışıklık sisteminin besindeki bir proteine karşı savunma hücreleri üretmesi
• En sık alerji yapan besinler arasında süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu yemişler, buğday, soya, balık, deniz ürünleri ve susam bulunur
• Enzim eksikliği: Örneğin süt şekerini parçalayan enzimin yeterli olmaması (laktoz intoleransı)
• Bazı şeker türlerinin (fermente olan karbonhidratlar) bağırsakta gaz yapması
• Bazı doğal maddeler ve katkı maddelerine karşı hassasiyet (örneğin kahve, çay, bazı baharatlar ve hazır gıdalardaki katkılar)
• Bazen altta yatan bağırsak hastalıkları veya geçirilmiş bağırsak enfeksiyonları

Risk faktörleri

• Ailede alerji, egzama, astım veya saman neznesi öyküsü
• Kişinin kendisinde egzama veya astım bulunması
• Küçük yaş (alerjiler en çok bebeklik ve çocuklukta başlar)
• Bağırsak enfeksiyonu geçirmiş olmak
• Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı (doktorunuza danışın)
• Yaş ilerledikçe enzim üretiminin azalması (laktoz intoleransı için)
• Bazı toplumlarda ve ailelerde genetik yatkınlık

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes alma güçlüğü, boğazda şişlik veya ses değişikliği varsa hemen 112'yi arayın
• Yaygın döküntüyle birlikte baş dönmesi veya bayılma hissi varsa acil yardım isteyin
• Bebek veya çocukta ani solgunluk, gevşeme veya tepkisizlik varsa vakit kaybetmeyin
• Şiddetli kusma ve ishal nedeniyle sıvı alamıyorsanız aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Bir besini yedikten sonra tekrarlayan kaşıntı, döküntü veya şişlik fark ettiyseniz
• Yemeklerden sonra sürekli karın ağrısı, şişkinlik veya ishal oluyorsa
• Çocuğunuzun kilo alımı yavaşladıysa veya yemek yemeyi reddediyorsa
• Hangi besinin sorun yaptığını bir türlü belirleyemiyorsanız
• Besinleri çıkardığınız için beslenmeniz tekdüze hale geldiyse
• Yurt dışına seyahat veya yeni bir beslenme düzeni planlıyorsanız

Tanı

Tanı çoğunlukla sizin anlattıklarınızla başlar. Doktorunuz hangi besini yediğinizi, belirtilerin ne kadar sürede başladığını ve ne kadar sürdüğünü sorar. Çünkü alerji genellikle hızlı (dakikalar içinde), intolerans ise daha yavaş ve miktara bağlı ortaya çıkar. Bu bilgiler çoğu zaman testlerden daha değerlidir. Gerekirse bir beslenme günlüğü tutmanız ve şüpheli besini bir süre çıkarıp yeniden denemeniz istenebilir. Alerji düşünülüyorsa alerji uzmanına yönlendirilebilirsiniz.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve beslenme günlüğü
• Deri prick testi (cilt üzerine küçük damlalarla yapılan alerji testi)
• Kanda besine özgü alerji antikoru ölçümü
• Şüpheli besinin kontrollü ortamda azar azar verilmesi (ağızdan besin denemesi; en güvenilir yöntemdir ve uzman gözetiminde yapılır)
• Laktoz intoleransı için nefeste hidrojen ölçümü veya süt şekeri içeren içecek sonrası belirtilerin izlenmesi
• Şüpheli besinin bir süre çıkarılıp belirtilerin gerileyip gerilemediğinin izlenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Süreç sabır isteyebilir. Bazı testlerin sonucu hemen çıkar, bazıları birkaç gün sürer. Önemli olan, belirtilerinizi ve yediklerinizi düzenli not etmenizdir. Unutmayın: internette satılan bazı testler (örneğin besinlere karşı antikor bakan testler) alerji veya intolerans tanısı koymak için önerilmez; gereksiz diyetlere ve beslenme eksikliklerine yol açabilir. Bu tür testleri yaptırmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Tedavi

Gıda alerjisinde henüz tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; temel yaklaşım sorunlu besinden kaçınmak ve olası bir tepkiye hazırlıklı olmaktır. Gıda intoleransında ise genellikle miktarı ayarlamak yeterli olur; çoğu kişi küçük porsiyonları sorunsuz tüketebilir. Tedavi planı kişiye göre değişir; bu yüzden kendi başınıza çok katı diyetler uygulamak yerine bir sağlık uzmanıyla birlikte ilerlemeniz en doğrusudur.

Evde kişisel bakım

• Yediklerinizi ve belirtilerinizi bir deftere veya telefon uygulamasına düzenli olarak yazın
• Paketli gıdalarda içindekiler listesini dikkatle okuyun; "eser miktarda içerebilir" uyarılarına dikkat edin
• Dışarıda yerken garsona sorun ve gerekiyorsa mutfakla görüşmelerini isteyin
• Doktorunuz size acil durum planı veya reçeteli acil müdahale aracı verdiyse, nasıl kullanılacağını önceden öğrenin ve yanınızda taşıyın
• Aile üyelerine, okula veya iş yerine durumunuzu ve ne yapılması gerektiğini anlatın
• Çocuğunuz varsa, okul ve bakıcıyla yazılı bir plan paylaşın
• Yeni bir besini ilk kez denerken mümkünse yalnız olmayın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz belirtilerin türüne göre kaşıntı ve döküntüyü hafifleten ilaçlar önerebilir. Ciddi alerjik tepki riski varsa, acil durumda kullanılmak üzere reçeteli bir acil müdahale aracı ve yazılı bir acil durum planı düzenlenebilir; bunların nasıl ve ne zaman kullanılacağı mutlaka önceden öğretilir. Bazı alerji türlerinde, alerji uzmanı gözetiminde yürütülen ve vücudu besine yavaş yavaş alıştırmayı amaçlayan tedaviler gündeme gelebilir; bu yöntemler yalnızca uzman denetiminde ve uygun kişilerde uygulanır. Süt şekeri intoleransında doktorunuz veya eczacınız, sindirimi kolaylaştıran ürünler hakkında bilgi verebilir. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna mutlaka sağlık uzmanınızla birlikte karar verin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda alerjisi ve gıda intoleransında cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir. Ancak belirtiler başka bir sindirim sorunundan kaynaklanıyorsa, doktorunuz ek değerlendirme veya farklı bir tedavi planı önerebilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük yaşamda en çok işe yarayan şey hazırlıklı olmaktır. Etiket okumayı alışkanlık haline getirmek, sevdiğiniz yemeklerin güvenli versiyonlarını öğrenmek ve çevrenizdekileri bilgilendirmek hayatı belirgin şekilde kolaylaştırır. Çoğu kişi bir süre sonra neyi yiyebileceğini rahatça öğrenir ve beslenmesini keyifle sürdürür.

Yaşam tarzı ipuçları

• Güvenli tarifler ve alternatif malzemelerle yemek yapmayı öğrenin
• Restoranlarda önceden arayıp seçenekleri sormak size zaman kazandırır
• Evde besinleri karışmayacak şekilde saklayın; kaşık ve kesme tahtalarını ayırın
• Yemeğe davetli olduğunuzda kendi güvenli yemeğinizi götürmekten çekinmeyin
• Çocuğunuz varsa okul, kreş ve servis ile açık bir iletişim kurun
• Seyahatte ilaçlarınızı ve acil planınızı yanınızda bulundurun, gerekli dilde yazılı bir not taşıyın
• Destek gruplarına veya beslenme danışmanlığına katılmak pratik bilgi sağlar

Diyet ve egzersiz

Beslenmenizde yasakladığınız besinlerin yerine benzer besin değeri sunan seçenekler koymak önemlidir. Örneğin süt ürünlerini çıkarıyorsanız kalsiyum kaynaklarını, buğdayı çıkarıyorsanız lif kaynaklarını gözden geçirmek gerekir; bu konuda bir beslenme uzmanından destek alabilirsiniz. Düzenli hareket genel sağlığınızı ve sindirim sisteminizi destekler. Egzersizden önce veya sonra yeni bir besin denemek yerine, daha sakin bir zamanda denemek olası tepkileri fark etmeyi kolaylaştırır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Besin kısıtlaması ve "ya yanlış bir şey yersem" endişesi zamanla yorucu olabilir. Dışarıda yemek yemekten çekinmek, sosyal ortamlardan uzaklaşmak veya sürekli tetikte olmak ruh halini etkileyebilir. Bu duygular çok yaygındır ve yalnız değilsiniz. Kendinizi kaygılı, umutsuz veya çok yalnız hissettiğinizde bir sağlık uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya ciddi bir kriz durumu yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Gıda alerjisini tamamen önlemek her zaman mümkün değildir, ancak bazı yaklaşımlar riski azaltmaya yardımcı olabilir. Bebeklerde ilk 6 ay yalnızca anne sütü önerilir; ek gıdalara geçişte alerji yapabilecek besinlerin (yumurta, süt ürünleri, yer fıstığı gibi) çok geç değil, uygun zamanda ve hekiminizin önerisiyle verilmesi önerilir. Bebeğinizin cildinde egzama varsa tedavi ettirmek de koruyucu olabilir. Gıda intoleransı ise çoğunlukla önlenemez; ancak tetikleyici miktarı öğrenmek ve bağırsak sağlığını desteklemek yakınmaları azaltır. Bu konularda Sağlık Bakanlığı'nın beslenme önerilerini ve aile hekiminizin görüşlerini takip edebilirsiniz.

Aşılar

Gıda alerjisi ve gıda intoleransı için özel bir aşı yoktur. Bununla birlikte, genel sağlığınızı korumak ve enfeksiyonları önlemek için yaşınıza uygun rutin aşılarınızı Sağlık Bakanlığı takvimine göre yaptırmanız önerilir.

Tarama programları

Gıda alerjisi veya intoleransı için herkese uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Testler yalnızca belirti varsa ve doktor gerekli gördüğünde yapılır. Belirti olmadan geniş kapsamlı alerji testleri yaptırmak gereksiz kısıtlamalara yol açabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ciddi alerjik tepki (anafilaksi) ve buna bağlı hayatı tehdit eden durumlar
• Kaçınılan besinler nedeniyle oluşan beslenme eksiklikleri ve büyüme geriliği (özellikle çocuklarda)
• Kusma ve ishal nedeniyle sıvı kaybı, özellikle bebeklerde ve ileri yaşta
• Kontrol altına alınamayan egzama veya astım belirtileri
• Sosyal hayattan çekilme, kaygı ve yaşam kalitesinde düşüş
• Yanlış veya gereksiz diyetlerin getirdiği ek sağlık sorunları

Uzun vadeli görünüm

Görünüm genellikle iyidir. Birçok çocukta süt ve yumurta alerjisi büyüdükçe gerileyebilir; diğer alerjilerde ise kişi zamanla ne yapması gerektiğini öğrenir ve hayatını güvenle sürdürür. Gıda intoleransı çoğu zaman sadece miktarı ayarlayarak kontrol altına alınabilir. Doğru tanı, iyi bir plan ve düzenli takip ile çoğu kişi bu durumla birlikte rahat ve aktif bir yaşam sürdürebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.