Yiyecekler ve Yaşam Evreleriniz: Dönem Dönem Beslenme

Genel Bakış

Yaşam evreleri, doğumdan ileri yaşa kadar hayatımızın farklı dönemleridir: bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik, gebelik ve emzirme dönemi ile yaşlılık. Her dönemde vücudun ihtiyaç duyduğu enerji, protein, vitamin ve mineral miktarı değişir. Örneğin büyüme çağındaki bir çocukla hareketsiz bir yetişkinin ya da bebek bekleyen bir annenin ihtiyaçları aynı değildir. Bu konu, hayatın her döneminde bedeninizi nasıl daha iyi besleyebileceğinizi anlatır. Amaç kusursuz bir beslenme listesi tutturmak değil; yaşınıza ve durumunuza uygun, sürdürülebilir alışkanlıklar kurmaktır.

Evet, çok yaygındır; çünkü herkes hayatının bir noktasında bu değişimlerden geçer. Pek çok kişi zaman zaman yorgunluk, iştah değişikliği ya da kilosunda dalgalanma yaşar. Bu durumların çoğu basit düzenlemelerle iyileşir.

Herkesi etkiler, ancak bazı gruplar daha fazla dikkat gerektirir: bebekler ve küçük çocuklar, ergenler, gebeler ve emziren anneler, kronik hastalığı olanlar, yalnız yaşayanlar ve ileri yaştaki kişiler.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk veya gün içinde çabuk yorulma
• İştahın azalması ya da aşırı artması
• İstenmeyen kilo kaybı veya kilo artışı
• Sık hastalanma, iyileşmenin uzaması
• Saç dökülmesi veya tırnaklarda kırılma
• Konsantrasyon (dikkat toplama) güçlüğü
• Ciltte kuruluk, solukluk
• Kabızlık veya ishal gibi sindirim değişiklikleri

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme eğrisinde yavaşlama veya kilo alımının durması
• Okulda dikkat dağınıklığı, halsizlik
• Çok seçici yeme, belirli besinleri tamamen reddetme
• Sık diş çürüğü veya diş eti sorunları
• Demir eksikliğine bağlı soluk görünüm ve halsizlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Farkında olmadan kilo kaybı
• Tat ve koku duyusunun azalması, iştahsızlık
• Çiğneme veya yutma güçlüğü
• Ağız kuruluğu
• Kas güçsüzlüğü, düşme korkusu, güç kaybı
• Yemek hazırlamakta zorlanma, yalnız yemek yeme isteksizliği

Nedenler

Ana nedenler

• Yaşam evresinin kendisi: büyüme, gebelik, emzirme ve yaşlılık ihtiyaçları değiştirir
• İştah ve tat alma değişiklikleri
• Diş ve ağız sağlığı sorunları, çiğneme güçlüğü
• Mide-bağırsak sorunları, emilim bozuklukları
• Bazı hastalıklar ve kullanılan ilaçların iştah üzerindeki etkileri
• Gelir düzeyi, gıdaya ulaşım ve yemek hazırlama imkânları
• Yalnız yaşamak, yas dönemi, depresyon veya sosyal izolasyon
• Katı beslenme alışkanlıkları ve bilgi eksikliği

Risk faktörleri

• Bebeklik, çocukluk ve ergenlik gibi hızlı büyüme dönemleri
• Gebelik ve emzirme
• İleri yaş ve buna eşlik eden hastalıklar
• Kronik hastalık (şeker hastalığı, böbrek, kalp veya sindirim sistemi hastalıkları)
• Yiyeceğe erişimde zorluk, düşük gelir
• Tek başına yaşamak veya sosyal destek azlığı
• Ruhsal zorlanma, depresyon, yeme bozukluğu öyküsü
• Çok sınırlı beslenme biçimleri (örneğin çok katı diyetler)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes alma güçlüğü, yüz veya boğazda şişme
• Bir günden fazla süren kusma ya da ishal, hiç idrara çıkamama
• Ani bilinç değişikliği, aşırı uyku hâli
• Yeni başlayan ve hızla kötüleşen yutma güçlüğü
• Bebek veya çocukta emmeme, hiç yememe, halsizlik

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Açıklanamayan kilo kaybı ya da kilo artışı
• Uzun süren iştahsızlık veya yorgunluk
• Çocukta büyüme eğrisinin geride kalması
• Gebelik veya emzirme döneminde nasıl besleneceğinizi danışmak istemeniz
• Kronik bir hastalığınız varsa beslenmenizi gözden geçirmek
• İlaç kullanıyorsanız iştah ve beslenme etkileşimini konuşmak

Tanı

Değerlendirme genellikle aile hekiminizde başlar. Hekiminiz sizinle veya çocuğunuzla beslenme alışkanlıklarını, günlük öğün düzenini, kilo değişimini ve varsa şikâyetlerini konuşur. Gerekirse kan tahlilleri ister ve sizi bir beslenme uzmanına yönlendirebilir.

Yapılabilecek testler

• Boy, kilo ve bel çevresi ölçümü, büyüme eğrisi takibi
• Kan sayımı (anemi yani kansızlık açısından)
• Demir, B12 vitamini, folat ve D vitamini düzeyleri
• Kan şekeri, tiroid ve böbrek-karaciğer fonksiyon testleri
• Gerekirse dışkı veya sindirim sistemiyle ilgili incelemeler
• Beslenme günlüğü: birkaç gün boyunca ne yediğinizin kaydı

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle ağrısızdır ve çoğu zaman tek bir görüşmeyle önemli bilgiler elde edilir. Kan tahlili için küçük bir kan örneği alınır. Sonuçlar çıktıktan sonra hekiminiz size neyin iyi gittiğini ve neyin desteklenmesi gerektiğini sade bir şekilde anlatır. Panik yapmanıza gerek yok; amaç sizi yargılamak değil, doğru yönlendirmektir.

Tedavi

Tedavi kişiye göre planlanır. Amaç, o yaşam evresine ve sağlık durumuna uygun, gerçekçi ve sürdürülebilir bir beslenme düzeni kurmaktır. Çoğu durumda beslenme alışkanlıklarında yapılan küçük değişiklikler büyük fark yaratır.

Evde kişisel bakım

• Güne kahvaltıyla başlamak ve öğünleri mümkün olduğunca düzenli tutmak
• Tabağınızı çeşitlendirmek: sebze, meyve, tahıl, protein ve sağlıklı yağları dengelemek
• Gün içinde yeterli su içmek; yaşlılıkta susuzluk hissi azalabildiği için su içmeyi hatırlatıcı hâle getirmek
• Yemekleri küçük porsiyonlarla ve sık aralıklarla denemek (özellikle iştahsızlıkta)
• Ağız ve diş sağlığına özen göstermek
• Yemek yerken acele etmemek, iyi çiğnemek
• Yalnız yemek yemek zorlaşıyorsa aile veya komşularla birlikte yemek
• Market alışverişinde mevsim sebze ve meyvelerini tercih etmek

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz öncelikle beslenmeyi etkileyen altta yatan sorunları ele alır: örneğin ağız-diş sorunları, sindirim problemleri, iştahı etkileyen hastalıklar veya ilaçlar. Bir beslenme uzmanı size yaşam evrenize uygun bir beslenme planı hazırlayabilir. Kan tahlillerinde belirgin bir eksiklik saptanırsa hekiminiz uygun gördüğü durumlarda vitamin veya mineral desteğinden söz edebilir; bu tür destekler yalnızca hekim değerlendirmesiyle ve kişiye özel olarak düşünülmelidir. Kendi başınıza bilinçsizce takviye kullanmaktan kaçının.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çoğu beslenme sorunu için ameliyat gerekmez. Yutma güçlüğü, belirgin mide-bağırsak hastalığı ya da ileri obezite gibi özel durumlarda hekiminiz farklı tedavi seçeneklerini sizinle konuşabilir.

Bu durumla yaşamak

Beslenmeyi bir 'diyet' olarak değil, günlük hayatın doğal bir parçası olarak düşünmek işleri kolaylaştırır. Haftalık küçük bir plan yapmak, alışverişi buna göre yapmak ve yemekleri önceden hazırlamak hem zaman hem de bütçe kazandırır. Mükemmeliyetçilik yerine 'yeterince iyi' hedefi çoğu zaman daha kalıcı sonuç verir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğünleri mümkün olduğunca aynı saatlerde yemek
• Ekran başında değil, farkında ve yavaş yemek
• Haftada birkaç gün markete/pazara çıkmak ve mevsim ürünlerini tercih etmek
• Yemek hazırlığını aile bireyleriyle paylaşmak
• Sigara ve aşırı alkolden kaçınmak
• Uyku düzenine dikkat etmek; yorgunluk iştahı ve yemek seçimini etkiler

Diyet ve egzersiz

Tabak modeli çoğu yaşam evresinde işe yarar: tabağın yarısı sebze ve meyve, dörtte biri tam tahıl (bulgur, esmer ekmek gibi), dörtte biri protein kaynağı (baklagil, yumurta, et, balık, süt ürünleri) olsun. Yağ olarak zeytinyağı gibi bitkisel yağlar tercih edilebilir. Sağlık Bakanlığı'nın beslenme önerileri ve besin grupları hakkındaki bilgilendirici yayınları yol gösterici olabilir. Hareket tarafında ise haftada çoğu gün, gücünüz ölçüsünde yürüyüş gibi orta düzeyde etkinlik hedefleyin. Çocuklarda günlük oyun ve hareket, yaşlılarda denge ve kuvvet egzersizleri ayrıca önemlidir. Kalp, şeker veya böbrek hastalığınız varsa egzersiz ve beslenme planını mutlaka hekiminizle birlikte belirleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yemek, ruh hâliyle yakından bağlantılıdır. Stres dönemlerinde iştah artabilir ya da tamamen kesilebilir; bu çok insani bir durumdur ve utanılacak bir şey değildir. Yemek yemekte zorlanıyor, bedeninizle ilgili düşünceler günlük hayatınızı etkiliyor veya sürekli suçluluk hissediyorsanız bir sağlık uzmanından destek almanız önemlidir. Ruhsal olarak zorlandığınızı düşünüyorsanız, kendinizi kötü hissettiğinizde yalnız kalmayın; güvendiğiniz bir yakınınıza veya bir sağlık kuruluşuna başvurun. Kendinize zarar verme düşüncesi gibi acil bir durumda hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

Beslenmeyle ilgili pek çok sorun, yaşam evresine uygun alışkanlıklarla önlenebilir ya da hafifletilebilir. Küçük ve sürekli adımlar, kısa süreli katı diyetlerden çok daha etkilidir. Özellikle geçiş dönemlerinde (ergenliğe giriş, gebelik, emeklilik, eş kaybı) beslenmeyi yeniden gözden geçirmek faydalıdır.

Aşılar

Beslenmeyle doğrudan ilgili değildir; ancak yeterli beslenme bağışıklığı destekler. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği rutin çocukluk çağı aşıları ve yaş grubunuza uygun diğer aşılar için aile sağlığı merkezinize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Büyüme ve gelişmenin düzenli izlenmesi (bebek ve çocuklarda boy-kilo takibi), gebelikte ve riskli gruplarda kansızlık ile vitamin düzeyi kontrolleri, ileri yaşta kilo kaybının fark edilmesi erken önlem almayı kolaylaştırır. Aile sağlığı merkezinizdeki rutin kontrolleri aksatmayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalıcı halsizlik ve günlük işlevlerde azalma
• Kansızlık ve bazı vitamin-mineral eksiklikleri
• Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği
• Kas güçsüzlüğü, ileri yaşta düşme riskinin artması
• Bağışıklığın zayıflaması, enfeksiyonlara daha açık hâle gelme
• Yaraların geç iyileşmesi, iyileşme süreçlerinin uzaması
• Kilo kaybı veya aşırı kilo alımına bağlı ek sağlık sorunları

Uzun vadeli görünüm

Görünüm genellikle iyidir. Beslenme alışkanlıkları esnektir ve her yaşta değiştirilebilir. Önemli olan, fark ettiğiniz anda destek almanızdır. Çoğu kişi düzenli takip ve küçük, kalıcı değişikliklerle kendini belirgin biçimde daha iyi hisseder. Kendinize karşı sabırlı ve nazik olun; bu bir yarış değil, uzun bir yolculuktur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.