Gıda Zehirlenmesi: Listeria Enfeksiyonu (Listeriyoz)

Genel Bakış

Listeria, bazı yiyeceklerde bulunabilen bir bakteridir. Bu bakterinin vücuda girmesiyle ortaya çıkan enfeksiyona 'listeriyoz' denir. Sağlıklı çoğu insanda hafif bir mide-bağırsak rahatsızlığı gibi geçer; ama hamileler, yeni doğan bebekler, 65 yaş üstü kişiler ve bağışıklık sistemi zayıflamış olanlarda daha ağır seyredebilir. Yani aynı mikrop, kişiye göre çok farklı şiddette belirti verebilir.

Listeriyoz, salmonella gibi diğer gıda zehirlenmelerine göre daha nadir görülür. Ancak hafif vakalar çoğu zaman sağlık kuruluşuna başvurulmadan atlatıldığı için gerçek sayı, kayıtlara yansıyandan daha yüksek olabilir. Türkiye'de de görülen bir enfeksiyondur ve özellikle risk grubundaki kişiler için önemlidir.

Herkes listeria ile karşılaşabilir. Çoğu sağlıklı insan hafif belirtilerle atlatır. Daha ağır seyretme riski şu kişilerde yüksektir: hamileler, yeni doğan bebekler, 65 yaş ve üzeri kişiler, bağışıklık sistemi zayıflamış olanlar (örneğin kanser tedavisi görenler, organ nakli olanlar, bazı kronik hastalıkları olanlar) ve bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş
• Kas ağrıları ve halsizlik
• Bulantı, bazen kusma
• İshal (genellikle çok şiddetli olmayabilir)
• Baş ağrısı
• Karın ağrısı veya karında rahatsızlık hissi

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda belirtiler çoğu zaman hafiftir; bazen sadece karın ağrısı ve hafif ateş görülür.
• Bazı çocuklarda hiç belirti olmayabilir.
• Yeni doğan bebeklerde ise emmede azalma, huzursuzluk, ateş veya vücut ısısının düşük olması, uykuya meyil gibi belirtiler önemlidir ve hemen doktora gösterilmelidir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• 65 yaş üstü kişilerde ateş ve halsizlik daha belirgin olabilir.
• Zihin karışıklığı, dikkat dağınıklığı veya normalden farklı davranışlar görülebilir.
• Denge kaybı, düşme eğilimi veya konuşmada değişiklik olabilir.
• Bu belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmak önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Pastörize edilmemiş (çiğ) süt ve bundan yapılan peynir, yoğurt gibi ürünler
• Yumuşak peynirler (brie, camembert gibi) ve bazı salamura peynirler; özellikle çiğ sütle yapıldıysa
• Pişirilmeden yenen dilimlenmiş şarküteri ürünleri (salam, sosis, jambon, pastırma benzeri ürünler)
• Füme balık, soğuk tütsülenmiş deniz ürünleri ve bazı hazır salatalar
• İyi yıkanmamış çiğ sebze ve meyveler, çiğ filizler
• Mutfağa çiğ gıdadan bulaşan bakterinin pişmiş yemeklere, kesme tahtasına veya bıçağa geçmesi (çapraz bulaşma)

Risk faktörleri

• Hamilelik (bağışıklık sistemi doğal olarak bir miktar zayıflar)
• 65 yaş ve üzerinde olmak
• Bağışıklık sistemini zayıflatan hastalıklar (örneğin kanser, diyabet, karaciğer veya böbrek hastalığı)
• Kanser tedavisi, organ nakli sonrası kullanılan ilaçlar gibi bağışıklığı baskılayan tedaviler
• Yeni doğan bebek olmak
• Aşırı alkol kullanımı
• Uzun süreli kortizon benzeri ilaç kullanımı (doktorunuzun belirttiği durumlarda)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yüksek ateş ve şiddetli halsizlik varsa
• Hamileyseniz ve ateş, titreme veya kas ağrısı yaşıyorsanız
• Bağışıklık sisteminizi zayıflatan bir hastalık veya tedavi görüyorsanız ve ateşiniz çıkarsa
• Kusma veya ishal nedeniyle sıvı alamıyor, idrara çıkamıyorsanız
• Baş ağrısı, boyun sertliği veya zihin karışıklığı gibi belirtiler yeni başladıysa (bu durumda 112'yi arayın)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtiler birkaç gün içinde geçmiyorsa
• İshal hafif de olsa 3-4 günden uzun sürüyorsa
• Ne yediğinizle ilgili bir şüpheniz varsa ve endişeleniyorsanız
• Hamilelik planlıyorsanız veya hamileyseniz ve gıda güvenliği konusunda bilgi almak istiyorsanız

Tanı

Listeria enfeksiyonu şüphesi, belirtileriniz ve son günlerde ne yediğinizle ilgili bilgiler üzerinden değerlendirilir. Kesin tanı çoğunlukla kan örneğinden yapılan testlerle konur. Sadece hafif ishal ve karın ağrısı olan, risk grubunda olmayan kişilerde test genellikle gerekmez; doktorunuz muayene ve öyküyle karar verebilir.

Yapılabilecek testler

• Kan kültürü: kanda bakteri olup olmadığını araştırır
• Boyun sertliği, şiddetli baş ağrısı gibi belirtiler varsa beyin-omurilik sıvısı örneği alınabilir
• Gerekirse dışkı örneği (listeria için her zaman gerekli değildir)
• Hamilelikte ek olarak bebeğin durumunun değerlendirilmesi
• Sıvı kaybını anlamak için basit kan testleri

Randevunuzda neler beklenir

Test sonuçları genellikle birkaç gün içinde çıkar. Bu sürede doktorunuz belirtilerinizi hafifletmeye ve sıvı dengesini korumaya yönelik önerilerde bulunabilir. Sonuçlar beklenirken evde dinlenmek, bol sıvı almak ve ateşi takip etmek iyi bir yol olur.

Tedavi

Tedavi, belirtilerin şiddetine ve kişinin risk grubunda olup olmamasına göre planlanır. Hafif vakalarda çoğu zaman evde dinlenme, bol sıvı ve beslenmeye dikkat etmek yeterlidir. Hamileler, yeni doğanlar, 65 yaş üstü kişiler ve bağışıklığı zayıf olanlarda ise doktor enfeksiyonun yayılmasını önlemek için ilaç tedavisi başlatabilir ve gerekirse hastanede takip önerebilir.

Evde kişisel bakım

• Bol bol su için; kusma veya ishal varsa eczacınıza danışarak sıvı-tuz dengesini destekleyen bir sıvı takviyesi kullanabilirsiniz.
• Küçük porsiyonlarla, sık sık ve hafif yiyecekler tüketin (haşlanmış patates, pirinç lapası, muz, tost gibi).
• Dinlenin; ateşinizi gün içinde ölçüp not etmek takip için faydalı olur.
• İshal kesici veya ağrı kesici ilaç kullanmadan önce mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.
• Ellerinizi sabun ve suyla sık sık yıkayın; tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce özellikle.
• Belirtiler ağırlaşırsa veya geçmezse sağlık kuruluşuna başvurun.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, enfeksiyonun vücuda yayılma riski varsa uygun bir ilaç tedavisi planlayabilir. Bu tedavinin türü, süresi ve uygulama şekli (ağızdan veya hastanede damar yoluyla) kişinin yaşına, hamilelik durumuna, bağışıklık durumuna ve belirtilerin ağırlığına göre belirlenir. İlaç seçimi ve dozu yalnızca doktor tarafından yapılır; kendi kendinize antibiyotik başlamayın, bir yakınınızın ilacını kullanmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Listeria enfeksiyonunda ameliyat genellikle söz konusu değildir. Nadir durumlarda, enfeksiyonun yol açtığı başka bir sorun (örneğin iltihap birikmesi) gelişirse doktorunuz ek girişimlerden söz edebilir.

Bu durumla yaşamak

Belirtiler geçene kadar temposu düşük bir gün geçirmek en iyisidir. Ateşinizi takip edin, sıvı alımınızı artırın ve kendinizi yorgun hissettiğinizde dinlenin. Hamileyseniz veya bağışıklığınız zayıfsa, doktorunuzun önerdiği kontrol randevularını aksatmamak önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yemek hazırlarken çiğ et, deniz ürünü ve sebzeleri pişmiş yiyeceklerden ayrı tutun.
• Kesme tahtası ve bıçakları çiğ gıdadan sonra sıcak sabunlu suyla yıkayın.
• Buzdolabınızı düzenli olarak temizleyin ve sıcaklığını kontrol edin.
• Açıkta ve oda sıcaklığında uzun süre beklemiş yemekleri tüketmeyin.
• Riskli gıdaları (çiğ süt ürünleri, pişirilmemiş şarküteri) hamilelik ve bağışıklık zayıflığı dönemlerinde tercih etmeyin.

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde ağır ve yağlı yemeklerden kaçınmak, hafif ve kolay sindirilen besinleri tercih etmek mideyi rahatlatır. Bol sıvı almak en önemli adımdır. Kendinizi iyi hissettiğinizde kısa yürüyüşler yapabilirsiniz; ağır egzersizleri belirtiler tamamen geçene kadar ertelemek daha uygun olur. Tekrar normal beslenmeye geçişi acele etmeden, yavaş yavaş yapın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Gıda zehirlenmesi yaşamak, özellikle hamilelikte veya bağışıklıkla ilgili bir hastalık varsa kaygı yaratabilir. 'Acaba bebeğime bir şey olur mu?', 'Nereden kaptım?' gibi düşünceler çok doğaldır. Belirtilerinizi ve endişelerinizi doktorunuzla açıkça paylaşmak çoğu zaman rahatlatıcı olur. Kaygınız günlük yaşamınızı etkileyecek kadar yoğunsa, bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya dayanılmaz bir ruhsal sıkıntı yaşıyorsanız vakit kaybetmeden acil yardım alın: Türkiye'de 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. En etkili yol gıda güvenliği kurallarına dikkat etmektir: süt ve süt ürünlerinin pastörize olduğundan emin olun, çiğ gıdaları iyice yıkayın, etleri iyice pişirin, pişmiş ve çiğ gıdaları ayrı tutun, buzdolabını soğuk tutun ve artan yemekleri uygun koşullarda saklayın. Sağlık Bakanlığı'nın gıda güvenliği önerileri bu konuda güvenilir bir rehberdir; gıda etiketi ve saklama koşullarını okumak da yardımcı olur.

Aşılar

Listeria enfeksiyonuna karşı kullanılan bir aşı yoktur. Korunmanın yolu gıda güvenliği önlemlerinden geçer.

Tarama programları

Listeria için rutin bir tarama testi yoktur. Hamilelikte doktorunuz gıda güvenliği konusunda bilgi verebilir ve ateş gibi belirtiler ortaya çıkarsa ek değerlendirme yapabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Enfeksiyonun kana yayılması (sepsis) ve tüm vücudu etkilemesi
• Beyin zarlarının iltihabı (menenjit) veya beyin iltihabı (ensefalit)
• Hamilelikte düşük, erken doğum veya bebeğin kaybı gibi ciddi sonuçlar
• Yeni doğan bebekte ağır enfeksiyon
• Nadiren işitme kaybı, denge sorunları veya sinir sistemine ait kalıcı sorunlar
• Bağışıklığı zayıf kişilerde uzun süreli hastane takibi gerektiren ağır tablolar

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: çoğu insan tamamen iyileşir ve günlük hayatına geri döner. Risk grubundaki kişilerde erken fark edilip doktora başvurulduğunda tedavi şansı yüksektir. Belirtilerinizi ciddiye almak, gıda güvenliğine dikkat etmek ve gerektiğinde sağlık kuruluşuna danışmak en güçlü adımlarınızdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.