Gıda Güvenliği ve Saklama

Genel Bakış

Gıda güvenliği ve saklama, yiyeceklerin bozulmadan ve hastalık yapmadan sofraya ulaşması için yapılan basit günlük alışkanlıkların tümüdür. Yemeği doğru sıcaklıkta tutmak, temiz tutmak, iyi pişirmek ve çiğ ile pişmiş yiyecekleri birbirinden ayırmak bu alışkanlıkların temelidir. Bu kurallara dikkat edilmediğinde, yiyeceklerdeki zararlı mikroplar (bakteri, virüs, parazit gibi gözle görülmeyen canlılar) vücuda girerek “gıda kaynaklı hastalık” denilen ishal, kusma ve karın ağrısı tablosuna yol açabilir.

Gıda kaynaklı hastalıklar çok yaygındır. Pek çok kişi hafif ishal veya mide bulantısı yaşadığında bunu “midesini üşüttü” diye düşünüp doktora başvurmaz; bu nedenle gerçek sayılar tahminlerden düşüktür. Dünya genelinde her yıl milyonlarca kişi bu nedenle hastalanır.

Herkesi etkileyebilir, ancak bazı kişilerde daha ağır seyreder: küçük çocuklar, 65 yaş üstü kişiler, hamileler ve bağışıklık sistemi zayıflamış olanlar (örneğin bazı kronik hastalığı olanlar veya bağışıklığı baskılayan tedavi görenler). Bu gruplarda ishal ve kusma daha hızlı su kaybına yol açabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bulantı ve kusma
• İshal (sulu, sık dışkılama)
• Karın ağrısı veya kramplar
• Hafif ateş ve halsizlik
• Baş ağrısı ve kas ağrıları
• Bazı durumlarda iştahsızlık

Çocuklarda belirtiler

• Sulu ishal ve sık kusma
• Ateş, huzursuzluk veya aşırı uyku hâli
• Ağız kuruluğu, az idrar yapma, bezin kuru kalması
• Ağlarken gözyaşı gelmemesi
• Bıngıldağın (bebeğin başındaki yumuşak bölge) çökük görünmesi
• Emzirme veya biberon alımının belirgin azalması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ateş yükselmeyebilir; hastalık sessiz seyredebilir
• Halsizlik, düşme veya ani kafa karışıklığı (delirium) ilk belirti olabilir
• Susama hissi azaldığı için su kaybı fark edilmeden ilerleyebilir
• İdrar miktarında azalma ve baş dönmesi
• İştahsızlık ve kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• Çiğ veya az pişmiş et, tavuk, yumurta ve deniz ürünleri
• Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleri
• Yıkanmamış sebze ve meyveler
• Pişmiş yemeklerin oda sıcaklığında uzun süre bekletilmesi
• Çiğ ve pişmiş yiyeceklerin aynı tahta, tabak veya bıçakla hazırlanması (çapraz bulaşma)
• Buzdolabının yeterince soğuk olmaması veya yiyeceklerin uygun olmayan sıcaklıkta saklanması
• Kirli su, kirli buz ve yıkanmamış eller
• Hasar görmüş, şişmiş veya bozuk kokan konserveler
• Hasta kişilerin yemek hazırlaması

Risk faktörleri

• 0–5 yaş arası çocuklar
• 65 yaş ve üstü kişiler
• Hamileler
• Bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler
• Mide asidini azaltan bazı ilaçları uzun süre kullananlar (bu konuyu hekiminize danışabilirsiniz)
• Kalabalık, ortak mutfak kullanılan yerlerde yaşamak
• Sıcak havada açıkta satılan yiyecek tüketmek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı veya çok koyu renkli ishal
• Yüksek ateş ve şiddetli karın ağrısı
• Sıvı kaybı belirtileri: ağız kuruluğu, baş dönmesi, çok az idrar
• Bebeklerde ve küçük çocuklarda belirtilerin hızla artması
• Hamilelik, 65 yaş üstü veya kronik hastalık durumunda ishal ve kusma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtiler birkaç günde geçmediğinde
• Sık tekrarlayan ishal veya mide rahatsızlıkları olduğunda
• Ne yediğinizi takip etmenize rağmen şikâyetler sürdüğünde
• Gıda saklama alışkanlıklarınız hakkında güvenilir bilgi almak istediğinizde eczacınıza veya aile hekiminize danışabilirsiniz

Tanı

Gıda kaynaklı bir hastalık genellikle belirtilerin öyküsüyle değerlendirilir. Hekiminiz son günlerde ne yediğinizi, nerede yemek yediğinizi, belirtilerin ne zaman başladığını ve ne kadar sürdüğünü sorar. Çoğu hafif vakada ek tetkik gerekmez. Belirtiler ağırsa, uzun sürerse veya riskli bir grupta iseniz bazı testler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Dışkı (gaita) örneği incelemesi — mikrop veya parazit araştırılır
• Kan testleri — sıvı kaybı ve iltihap göstergeleri değerlendirilir
• Elektrolit (vücuttaki tuz ve mineral dengesi) ölçümü
• Şüpheli yiyeceğin değerlendirilmesi (özellikle aynı yemeği yiyen birden fazla kişi hastalandıysa)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve sohbet şeklinde geçer. Test sonuçları çoğu zaman birkaç gün içinde çıkar. Sonuç beklerken en önemli adım sıvı almaya devam etmektir. Sonuç çıktığında hekiminiz size uygun adımları anlatacaktır.

Tedavi

Gıda kaynaklı hastalıkların çoğu, evde sıvı alımı ve dinlenme ile düzelir. Amaç, kaybedilen sıvı ve tuzları yerine koymak ve vücudun kendini toparlamasına zaman tanımaktır. Ağır vakalarda, riskli gruplarda veya belirtiler uzadığında hekim değerlendirmesi gerekir.

Evde kişisel bakım

• Azar azar ve sık sık su, sulu çorba veya ayran gibi sıvılar için
• Eczacınıza danışarak eczanelerde satılan sıvı-tuz dengesi ürünlerinden (oral rehidrasyon çözeltisi) kullanabilirsiniz
• Kafeinli ve çok şekerli içeceklerden, alkolden kaçının; bunlar sıvı kaybını artırabilir
• Mideniz bulandığında bir süre hafif yiyeceklerle başlayın: pirinç lapası, haşlanmış patates, muz, tost gibi
• İshal kesici ilaçları hekiminize sormadan kullanmayın; bazı durumlarda hastalığı uzatabilir
• Dinlenin ve tuvalet sonrası elleri sabunla yıkayın; evdeki diğer kişilere bulaşmayı önleyin
• Hazırladığınız yemekleri başkalarıyla paylaşmayın, belirtiler geçene kadar yemek yapmayın

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz öncelikle sıvı ve tuz kaybını değerlendirir. Gerekirse serum (damar yoluyla sıvı) verilebilir. Bazı durumlarda hekiminiz uygun gördüğü ilaç tedavisini düzenleyebilir; hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına yalnızca hekiminiz karar verir. Eczacınız reçetesiz ürünler konusunda size yol gösterebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda kaynaklı hastalıklarda ameliyat çok nadiren gerekir. Yalnızca bağırsakta ciddi bir iltihap veya tıkanıklık gibi olağan dışı durumlarda hekiminiz cerrahi değerlendirme yapabilir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme döneminde vücudunuzu dinlemek en iyisidir: sıvı alımını sürdürün, ağır işlerden kaçının, iştahınız geri gelene kadar hafif beslenin. Belirtiler geçene kadar, özellikle kreş, okul, hastane veya yemek sektöründe çalışıyorsanız evde kalmanız hem kendiniz hem de çevreniz için koruyucudur. 48 saat ishalsiz dönem genellikle güvenli kabul edilir; iş yerinizin kurallarını da kontrol edin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alışverişte çiğ et ve tavuğu ayrı poşetlerde taşıyın, diğer yiyeceklerin üzerine koymayın
• Eve dönünce çabuk bozulan yiyecekleri en kısa sürede buzdolabına yerleştirin
• Buzdolabınızı düzenli olarak temizleyin ve sıcaklığını kontrol edin
• Çiğ ve pişmiş yiyecekler için ayrı kesme tahtası ve bıçak kullanın
• Sünger ve bezleri sık sık değiştirin; nemli mutfak bezleri mikropların kolayca tutunduğu yerlerdir
• Yemek hazırlamadan önce ve sonra, tuvaletten sonra, hayvanlara dokunduktan sonra elleri en az 20 saniye sabunla yıkayın
• Artan yemekleri hızla soğutup buzdolabına kaldırın, ısıtırken tamamen ısındığından emin olun

Diyet ve egzersiz

İshal geçtikten sonra yavaş yavaş normal beslenmeye dönün. Yoğurt gibi fermente süt ürünleri ve lifli gıdalar bağırsak düzeninin toparlanmasına yardımcı olabilir; yine de size iyi gelen yiyecekleri seçin. Bol su içmeyi unutmayın. Belirtiler tamamen geçince hafif tempolu yürüyüş gibi aktivitelerle yeniden başlayabilirsiniz; kendinizi zorlamayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İshal ve kusma dönemi yorucu ve kaygı verici olabilir; özellikle küçük bir çocuğun hastalanması ebeveynler için streslidir. Bu duygular normaldir ve genellikle iyileşmeyle birlikte geçer. Gıda güvenliği konusunda sürekli endişe duymak günlük yaşamınızı etkiliyorsa, bir hekim veya ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak faydalı olur. Kendinizi çok bunalmış hissediyorsanız güvendiğiniz bir sağlık çalışanına veya acil hizmetlere başvurmaktan çekinmeyin.

Önleme

Evet, gıda kaynaklı hastalıkların büyük kısmı basit önlemlerle önlenebilir. Temizlik, iyi pişirme, doğru saklama sıcaklığı ve çiğ-pişmiş ayrımı bu konuda dört temel taştır. Sağlık Bakanlığı da gıda güvenliği konusunda vatandaşlara yönelik bilgilendirme ve denetimler yürütmektedir.

Aşılar

Gıda kaynaklı hastalıkların çoğu için rutin bir aşı yoktur. Ancak bazı hastalıklara (örneğin bazı hepatit türlerine) karşı aşı bulunur; hangi aşıların size uygun olduğunu aile hekiminize veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Tarama programları

Gıda kaynaklı hastalıklar için rutin bir tarama testi yoktur. Önemli olan, riskli gruplarda belirtiler ortaya çıktığında zamanında hekime başvurmaktır. Gıda hijyeni konusunda şüpheleriniz varsa yerel sağlık kuruluşunuza veya belediyenin gıda denetim birimine danışabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı ve tuz kaybı (dehidratasyon) — özellikle bebekler, yaşlılar ve hamilelerde hızlı gelişebilir
• Böbreklerin yeterince çalışamaması (ağır sıvı kaybına bağlı)
• Uzamış ishal ve buna bağlı halsizlik, kilo kaybı
• Nadiren bağırsak dışı sorunlar: eklem iltihabı veya sinir sistemi ile ilgili tablolar
• Bazı mikroplarda uzun süreli bağırsak hassasiyeti

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki gıda kaynaklı hastalıkların büyük çoğunluğu birkaç gün içinde tamamen düzelir ve kişide kalıcı bir sorun bırakmaz. Sıvı alımına dikkat etmek ve uyarı işaretlerini bilmek, süreci güvenle atlatmanın en önemli parçasıdır. Riskli bir grupta değilseniz ve belirtiler hafifse, endişelenmeden dinlenebilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.