Yemek Pişirirken Gıda Güvenliği

Genel Bakış

Gıda güvenliği, yiyecekleri marketten alıp pişirip tabağa koyana kadar geçen her adımda doğru şekilde korumak demektir. Amaç, yiyeceklerin içine görünmeyen mikropların (bakteri, virüs, parazit gibi çok küçük canlılar) bulaşmasını ve çoğalmasını önlemektir. Bu mikroplar yemeğe bulaştığında 'gıda kaynaklı hastalık' dediğimiz durum ortaya çıkabilir; en sık belirtileri bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishaldir. Çoğu zaman birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir, ama doğru alışkanlıklarla bu hastalıkların büyük bölümü baştan önlenebilir.

Evet, oldukça yaygındır. Dünyada ve Türkiye'de her yıl pek çok kişi gıda kaynaklı rahatsızlık yaşar; çoğu kişi belirtileri birkaç gün içinde hafifçe atlattığı için sağlık kuruluşuna başvurmaz. Bu yüzden gerçek sayı, kayıtlara geçenden çok daha yüksektir.

Herkesi etkileyebilir, ancak bazı kişiler daha ağır hastalanabilir: küçük çocuklar, 65 yaş üstü kişiler, hamileler ve bağışıklık sistemi (vücudun savunma sistemi) zayıflamış olanlar. Bu kişilerde basit bir ishal bile susuz kalmaya (dehidrasyon) yol açabildiği için daha hızlı harekete geçmek gerekir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bulantı ve kusma
• Sulu ishal
• Karın ağrısı ve kramp (karında sıkışma hissi)
• Hafif ateş
• Baş ağrısı
• Halsizlik ve yorgunluk
• Bazen kas ağrısı

Çocuklarda belirtiler

• Bezleri normalden daha az ıslanıyorsa ya da tuvalete normalden az çıkıyorsa susuz kalmış olabilir
• Ağız ve dudakların kuruması, ağlarken gözyaşı gelmemesi
• Uykulu, halsiz ya da sürekli huzursuz görünme
• Bıngıldağın (bebeğin başındaki yumuşak bölge) çökük görünmesi
• Sıvı içmeyi reddetme
• Ateş

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Susuzluk hissinin azalması nedeniyle fark edilmeden su kaybı
• Ani gelişen kafa karışıklığı, dalgınlık ya da normalden farklı davranışlar
• Aşırı halsizlik, ayağa kalkmakta zorlanma
• Baş dönmesi ve düşme riski
• Mevcut kalp, böbrek ya da şeker hastalığının daha zor kontrol edilir hale gelmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Yeterince pişmemiş et, tavuk, yumurta ve deniz ürünleri
• Çiğ etin suyunun pişmiş yemeğe, salataya ya da ekmeğe değmesi (çapraz bulaşma)
• Aynı bıçak, tahta veya kesme panelinin çiğ ve pişmiş yiyecekler için yıkanmadan kullanılması
• Kirden arındırılmamış eller, tezgâh ve mutfak gereçleri
• Pişmiş yemekleri oda sıcaklığında saatlerce bekletmek
• Dondurulmuş yiyecekleri tezgâhta çözdürmek
• Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleri, çiğ sütle yapılmış peynirler
• Yıkanmamış sebze ve meyveler, temiz olmayan su

Risk faktörleri

• Küçük çocuk olmak ya da çocukla ilgilenmek
• 65 yaş ve üzerinde olmak
• Hamile olmak
• Bağışıklık sistemini zayıflatan bir hastalık ya da tedavi görmek
• Diyabet, karaciğer veya böbrek hastalığı bulunması
• Mide asidini azaltan uzun süreli tedaviler kullanmak
• Toplu yemek yapılan kalabalık mutfaklarda çalışmak
• Seyahat sonrası farklı su ve gıda koşullarına maruz kalmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı ishal veya kanlı kusma
• Sıvı içemeyecek kadar sık kusma
• İdrar miktarının belirgin şekilde azalması
• Yüksek ateş ve şiddetli karın ağrısı
• Bebek, yaşlı ya da bağışıklığı zayıf bir kişide belirtilerin hızla artması

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal 3 günden uzun sürdüyse
• Belirtiler hafif olsa da tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa
• Kilo kaybı ya da iştahsızlık fark ettiyseniz
• Hamileyseniz veya kronik bir hastalığınız varsa ve gıda kaynaklı bir rahatsızlık geçirdiyseniz

Tanı

Çoğu durumda tanı, yaşadığınız belirtiler ve son günlerde ne yediğinizin anlatılmasıyla konur. Doktor karın muayenesi yapar, sıvı durumunuzu değerlendirir ve susuzluk belirtileri olup olmadığına bakar. Belirtiler ağır seyrederse, kanlı ishal varsa veya risk grubundaysanız bazı testler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Dışkı (gaita) örneğinde mikrop araştırılması
• Kan tahlili ile sıvı kaybı ve enfeksiyon belirtilerinin değerlendirilmesi
• Ateş ve sıvı dengesinin ölçülmesi
• Nadiren, altta yatan başka bir nedenin araştırılması için ek görüntüleme

Randevunuzda neler beklenir

Test sonuçları birkaç gün sürebilir; bu arada tedavi genellikle sonucu beklemeden başlar, çünkü asıl amaç sıvı kaybını önlemektir. Sonuçlar geldiğinde doktorunuz ek bir adıma gerek olup olmadığını sizinle paylaşır. Merak ettiklerinizi çekinmeden sorabilirsiniz.

Tedavi

Gıda kaynaklı rahatsızlıkların tedavisinde ilk ve en önemli adım, kaybedilen sıvı ve tuzun yerine konmasıdır. Vücut dinlenirken bağırsaklar da kendini onarır. Çoğu kişi evde bakımla iyileşir; ağır susuzluk, inatçı kusma veya riskli bir durum varsa hastanede sıvı verilmesi gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Azar azar ve sık sık su, sulu çorba, ayran gibi sıvılar için
• Eczacınıza danışarak ağızdan sıvı kaybını dengeleyen hazır çözeltilerden kullanabilirsiniz
• Kusma geçene kadar ağır, yağlı ve baharatlı yiyeceklerden uzak durun
• İyileşirken pirinç pilavı, haşlanmış patates, muz, tost gibi yumuşak gıdalarla başlayın
• Dinlenin; belirtiler geçene kadar ağır iş ve spor yapmayın
• İshal sırasında tuvalete gittikten sonra elleri sabunla iyice yıkayın, havlu ve çamaşırları ayrı yıkayın
• Kendinizi iyi hissedene kadar başkaları için yemek hazırlamayın
• İshali durdurmaya yönelik ilaçları kendi başınıza kullanmayın; önce doktorunuza veya eczacınıza danışın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle sıvı durumunuzu değerlendirir. Gerekirse ağızdan ya da damar yoluyla sıvı takviyesi yapılır. Bazı özel durumlarda, mikrobun türüne ve hastalığın ağırlığına göre doktorun uygun gördüğü reçeteli ilaç tedavileri gündeme gelebilir; bu karar mutlaka hekim tarafından verilir. Ateş ve ağrı için hangi ilacın size uygun olduğunu da doktorunuza veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir; çok nadir ve özel komplikasyonlarda doktorunuz gerekli yönlendirmeyi yapar.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde mutfak alışkanlıklarınızı gözden geçirmek hem size hem de evdeki herkese iyi gelir. Alışverişten eve gelince çiğ et ve tavuğu hemen buzdolabına koyun, sebzeleri akan su altında yıkayın, tezgâhı ve bıçakları sıcak sabunlu suyla temizleyin. Küçük alışkanlık değişiklikleri, tekrar hastalanma riskini belirgin şekilde azaltır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yemek yapmaya başlamadan önce ve çiğ et/tavuk elledikten sonra elleri en az 20 saniye sabunla yıkayın
• Çiğ et, tavuk ve deniz ürünleri için ayrı bir kesme tahtası ve bıçak kullanın
• Buzdolabını düzenli olarak temizleyin ve sıcaklığını kontrol edin
• Artan yemekleri 2 saat içinde buzdolabına kaldırın
• Süt ürünlerini ve etleri son kullanma tarihine dikkat ederek tüketin
• Bebek mamasını hazırlarken biberonu ve kaşığı iyice steril edin
• Mutfak bezlerini ve süngerleri sık sık değiştirin

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde midenizi yormayan, yağsız ve yumuşak yiyecekleri tercih edin; sıvı alımını ihmal etmeyin. Belirtiler tamamen geçtikten sonra normal beslenmeye ve hafif egzersizlere yavaşça dönebilirsiniz. Uzun süreli ishal sonrası vücudun toparlanması birkaç gün alabilir; acele etmeyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İshal ve kusma dönemi yorucu ve kaygı verici olabilir; özellikle küçük bir çocuğun hastalanması ebeveynler için streslidir. Bu duygular normaldir ve genellikle iyileşmeyle birlikte geçer. Kendinizi günlerce süren yoğun kaygı, çaresizlik veya umutsuzluk içinde hissediyorsanız, bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz. Yalnız değilsiniz, destek almak güçlü bir adımdır.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün ve Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği beş temel adım yol göstericidir: (1) Temiz tutun – ellerinizi, tezgâhı ve gereçleri sık sık yıkayın. (2) Çiğ ile pişmişi ayırın – ayrı bıçak ve tahta kullanın. (3) İyice pişirin – özellikle et, tavuk, yumurta ve deniz ürünlerinin içi de pişmiş olsun. (4) Güvenli sıcaklıkta saklayın – pişmiş yemeği 2 saat içinde buzdolabına kaldırın, çözdürmeyi buzdolabında yapın. (5) Güvenli su ve malzeme kullanın – sebzeleri temiz suyla yıkayın, pastörize edilmemiş süt ürünlerinden kaçının.

Aşılar

Gıda güvenliği için rutin uygulanan bir aşı bulunmamaktadır; korunma esas olarak hijyen ve doğru pişirme alışkanlıklarına dayanır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Dehidrasyon (vücudun aşırı su ve tuz kaybetmesi); bu durum özellikle bebeklerde ve yaşlılarda ciddi olabilir
• Böbrek fonksiyonlarının geçici olarak bozulması
• Nadir durumlarda bazı mikropların neden olduğu daha ağır tablolar
• İyileştikten sonra bir süre devam eden karın hassasiyeti veya düzensiz bağırsak alışkanlıkları
• Hamilelikte bazı mikropların bebeğe risk oluşturabilmesi

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: çoğu kişi birkaç gün içinde tamamen iyileşir ve kalıcı bir sorun yaşamaz. Doğru hijyen alışkanlıklarını benimsemek, hem bu rahatsızlıkların sıklığını hem de şiddetini azaltır. Belirtiler uzarsa veya risk grubundaysanız zamanında bir sağlık kuruluşuna başvurmak, olası komplikasyonların önüne geçer.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.