Dışarıda Yemek Yerken Gıda Güvenliği

Genel Bakış

Dışarıda yemek yemek hayatın keyifli ve sosyal bir parçası. Ancak restoran, kafe, büfe, kantin ya da sokak satıcısı gibi yerlerde hazırlanan yiyecekler doğru şekilde saklanmaz, iyi pişirilmez veya temiz koşullarda servis edilmezse bazı mikropları (bakteri, virüs, parazit) taşıyabilir. Bu mikroplar mide ve bağırsaklarda enfeksiyona yol açabilir; buna 'gıda kaynaklı hastalık' denir, halk arasında çoğu zaman 'gıda zehirlenmesi' olarak bilinir. Belirtiler genellikle şüpheli yemekten 6 saat ile 2 gün sonra başlar; bazı durumlarda 30 dakika gibi kısa bir sürede de ortaya çıkabilir. Gıda güvenliği, bu riski azaltmak için yiyeceğin nerede, nasıl hazırlandığına ve saklandığına dikkat etmek anlamına gelir.

Evet, oldukça yaygındır. Uzmanlar her yıl dünya genelinde milyonlarca kişinin gıda kaynaklı hastalık geçirdiğini tahmin ediyor. Çoğu kişi belirtileri hafif yaşadığı ve evde dinlenerek iyileştiği için gerçek sayı bildirilen vakalardan çok daha yüksektir.

Herkesi etkileyebilir. Ancak küçük çocuklar, 65 yaş üstü yetişkinler, hamileler ve bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde hastalık daha ağır seyredebilir ve sıvı kaybı daha hızlı gelişebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bulantı ve kusma
• İshal (sulu, sık dışkılama)
• Karın ağrısı veya karın krampları
• Ateş
• Baş ağrısı ve kas ağrıları
• Halsizlik, iştahsızlık
• Bazen şişkinlik, gaz ve karında guruldama

Çocuklarda belirtiler

• İshal ve kusma çocuklarda sıvı kaybını çok hızlı artırabilir
• Ağlarken gözyaşı olmaması, ağız ve dilin kuruması
• Bebeklerde bıngıldağın (başın üstündeki yumuşak bölge) çökmesi
• Çok az idrar yapması veya bebezin bezinin kuru kalması
• Halsizlik, uykuya meyil, normalden çok daha sessiz olması
• Bu belirtilerden biri varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda susuzluk hissi azalabildiği için sıvı kaybı fark edilmeden gelişebilir
• Ağız kuruluğu, baş dönmesi, ayağa kalkınca göz kararması
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Kafa karışıklığı, dalgınlık veya ani halsizlik
• Bu belirtiler yaşlılarda enfeksiyonun ilk işareti olabilir; aynı gün bir hekime başvurmak önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Bakteriler: Salmonella, E. coli, Campylobacter, Listeria gibi mikroplar özellikle az pişmiş et, tavuk, yumurta ve pastörize edilmemiş süt ürünlerinde bulunabilir
• Virüsler: Norovirüs ve hepatit A virüsü, hasta bir kişinin elinden bulaşabilir veya kirli su ve gıdalarla geçebilir
• Parazitler: Kirli su, yıkanmamış çiğ sebze ve meyvelerle bulaşabilir
• Çapraz bulaşma: Çiğ etin suyunun temiz yüzeylere, doğrama tahtasına veya pişmiş yiyeceğe temas etmesi
• Yiyeceklerin oda sıcaklığında uzun süre beklemesi, soğuk zincirin bozulması
• Yeterince pişirilmemiş et, tavuk, yumurta ve deniz ürünleri
• Gıda hazırlayan kişinin el hijyenine dikkat etmemesi
• Kirli su ile yıkanmış ya da hazırlanmış salata ve çiğ tüketilen yiyecekler

Risk faktörleri

• Küçük çocuk olmak (özellikle 5 yaş altı)
• 65 yaş ve üzerinde olmak
• Hamilelik
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması (bazı hastalıklar veya tedaviler nedeniyle)
• Mide asidini azaltan uzun süreli tedaviler kullanmak
• Seyahat, özellikle farklı hijyen koşullarına sahip bölgelere gitmek
• Kalabalık açık büfeler, uzun süre sıcakta bekleyen tezgâh yiyecekleri ve çiğ tüketilen deniz ürünleri tercih etmek
• Gıda sektöründe çalışmak veya küçük çocuklarla, yaşlılarla yakın temasta bulunmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıdaki acil belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin
• Yüksek ateş, kanlı ishal veya şiddetli karın ağrısı varsa aynı gün içinde bir sağlık kuruluşuna başvurun
• Bebeklerde, küçük çocuklarda, 65 yaş üstü kişilerde ve hamilelerde belirtiler başlar başlamaz hekiminize danışın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal veya mide şikâyetleri birkaç gün içinde geçmiyor ya da tekrar ediyorsa
• Sık sık dışarıda yedikten sonra mide-bağırsak sorunu yaşıyorsanız
• Gıda alerjisi veya gıda intoleransı olabileceğini düşünüyorsanız
• Hamilelik, kronik hastalık veya bağışıklık sorunu nedeniyle dışarıda yerken nelere dikkat etmeniz gerektiğini öğrenmek istiyorsanız
• Yurt dışına veya farklı bir bölgeye seyahat planlıyorsanız

Tanı

Hekim genellikle şikâyetlerinizi dinleyerek, ne yediğinizi ve ne zaman yediğinizi sorarak ve sizi muayene ederek değerlendirir. Çoğu vakada ek tetkike gerek kalmaz. Belirtiler ağır olduğunda, uzadığında veya riskli bir gruptaysanız (küçük çocuk, yaşlı, hamile, bağışıklığı zayıf kişi) bazı testler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Dışkı (gaita) kültürü veya mikroskobik incelemesi: hangi mikrobun olduğunu anlamaya yardımcı olur
• Kan testleri: sıvı kaybı, tuz dengesi ve enfeksiyon belirteçlerini değerlendirmek için
• Bazen idrar testi
• Aynı yerden birden fazla kişinin hastalanması durumunda yetkili sağlık birimlerine bildirim yapılması (toplum sağlığını korumak için)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle kısa bir görüşme ve muayeneden oluşur. Test yapıldıysa sonuç birkaç gün sürebilir. Hekiminiz bu süre içinde bol sıvı almanızı ve dinlenmenizi önerebilir; sonuç çıktığında size en uygun yaklaşımı birlikte planlarsınız.

Tedavi

Tedavinin temel amacı kaybedilen sıvı ve tuzların yerine konması ve vücudun dinlenmesidir. Çoğu kişi evde bu şekilde iyileşir. Ne kadar sıvıya ihtiyacınız olduğu yaşınıza, kilonuza ve belirtilerin şiddetine göre değişir; emin değilseniz hekiminize veya eczacınıza danışabilirsiniz.

Evde kişisel bakım

• Sık sık ve küçük yudumlarla sıvı alın: su, ayran, sulu çorba, hafif şekersiz içecekler
• Eczaneden danışarak alabileceğiniz, ağızdan sıvı kaybını yerine koyan çözeltiler özellikle çocuklar ve yaşlılar için yararlı olabilir
• Kusma varsa bir süre yudum yudum ilerleyin, birden fazla su içmeyin
• Yağlı, çok baharatlı, çok şekerli yiyeceklerden ve alkolden uzak durun
• Muz, haşlanmış patates, pirinç lapası, tost gibi hafif ve kolay sindirilen yiyecekleri tercih edin
• Dinlenin; iyileşme sürecinde kendinizi zorlamayın
• Ellerinizi sabunla sık sık yıkayın, tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce mutlaka
• Hekiminiz önermedikçe ishal kesici veya bulantı giderici ilaç kullanmayın; bunlar bazı durumlarda hastalığı uzatabilir
• Belirtiler geçtikten sonra en az 48 saat daha evde kalıp bulaştırma riskini azaltın

Tıbbi tedaviler

Çoğu kişi ilaç kullanmadan iyileşir. Hekim, mikrop türüne ve kişinin durumuna göre bazı hastalarda ilaç tedavisi önerebilir; ancak hangi ilacın uygun olduğuna ve nasıl kullanılacağına mutlaka hekim karar verir. Ağızdan yeterince sıvı alamayan kişilerde damar yoluyla sıvı desteği hastanede uygulanabilir. Kendi kendinize ilaç başlamayın; eczacınıza veya hekiminize danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda kaynaklı hastalıklarda ameliyat neredeyse hiç gerekmez. Çok nadir ve ciddi durumlarda hekim ek değerlendirme yapabilir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde en önemli iş, sıvı kaybını önlemek ve dinlenmektir. Belirtiler geçene kadar evde kalın ve özellikle tuvaletten sonra, yemek hazırlamadan önce ellerinizi iyice yıkayın. Havlu ve mutfak eşyalarınızı evdeki diğer kişilerle paylaşmamaya çalışın. Gıda sektöründe çalışanlar, sağlık çalışanları ve çocuk bakımı yapanlar işe dönüş zamanı için mutlaka hekimlerine veya iş yeri sağlık birimine danışmalıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Güvenilir ve temiz görünen, hijyen kurallarına dikkat eden işletmeleri tercih edin
• Açık büfede uzun süre bekleyen, sıcak tutulmayan yiyeceklerden kaçının
• Çiğ veya az pişmiş et, tavuk, yumurta ve deniz ürünleri konusunda dikkatli olun
• Seyahatte şişe suyu tercih edin; çiğ salata ve soyulmamış meyvelerde dikkatli olun
• Sipariş verirken az pişmiş yerine iyi pişmiş seçenekleri tercih edin
• Yemekten önce elinizi yıkayın veya el temizleyici kullanın
• Gıda alerjiniz varsa işletmeye önceden bilgi verin ve içerik hakkında soru sormaktan çekinmeyin

Diyet ve egzersiz

İyileşirken hafif ve kolay sindirilen yiyeceklerle başlayın, kendinizi iyi hissettikçe normal beslenmeye yavaşça dönün. Bol sıvı almak, bu dönemin en önemli parçasıdır. Ağır egzersizlere belirtiler tamamen geçtikten ve kendinizi güçlü hissettikten sonra dönün; yürüyüş gibi hafif hareketler genellikle sorun oluşturmaz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Dışarıda yemek yeme konusunda tedirginlik yaşamak, özellikle bir kez hastalandıktan sonra oldukça anlaşılır bir duygudur. Kaygı günlük hayatınızı etkiliyorsa bununla tek başınıza baş etmek zorunda değilsiniz; bir sağlık profesyonelinden destek isteyebilirsiniz. Acil bir ruhsal kriz yaşıyorsanız 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Büyük ölçüde önlenebilir. İşletmelerin hijyen kurallarına uyması, gıda denetimleri ve sizin dikkatli seçimleriniz riski belirgin şekilde azaltır. Ancak hiçbir yöntem riski tamamen sıfırlamaz; bu yüzden belirtiler ortaya çıkarsa erken davranmak önemlidir.

Aşılar

Hepatit A ve bebeklik döneminde rotavirüs gibi bazı gıda kaynaklı enfeksiyonlara karşı aşılar bulunur. Aşı takviminiz ve size uygun olup olmadığı konusunda aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Dışarıda yemek yemeyle ilgili özel bir tarama testi yoktur. Restoranlar ve gıda işletmeleri, yetkili kurumlar tarafından hijyen yönünden denetlenir. Seyahat planınız veya kronik bir hastalığınız varsa hekiminizle konuşmanız yararlı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı ve tuz kaybı (dehidratasyon); özellikle çocuklarda, yaşlılarda ve hamilelerde hızlı gelişebilir
• Böbrek fonksiyonlarında geçici bozulma, tuz dengesi sorunları
• Nadiren bazı mikroplara bağlı daha ciddi tablolar
• Uzun süreli bağırsak hassasiyeti veya tekrarlayan sindirim şikâyetleri
• Nadiren eklem iltihabı gibi bağışıklık sistemi kaynaklı sorunlar
• Riskli gruplarda hastalığın ağır seyretmesi

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki gıda kaynaklı hastalıkların büyük çoğunluğu birkaç gün içinde tamamen düzelir ve kalıcı bir sorun bırakmaz. Bol sıvı almak, dinlenmek ve belirtileri yakından izlemek çoğu kişi için yeterlidir. Kendinizi iyi hissetmiyorsanız, belirtiler uzuyorsa ya da riskli bir gruptaysanız hekiminize danışmanız süreci daha güvenli hale getirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.