Gıda Güvenliği ve FSANZ: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

FSANZ, İngilizce 'Food Standards Australia New Zealand' ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçesiyle söylersek: Avustralya ve Yeni Zelanda Gıda Standartları Kurumu. Bu kurum bir hastane ya da doktor değil; gıdaların güvenli olması, doğru etiketlenmesi ve içeriğinin ne olması gerektiğiyle ilgili kuralları hazırlayan resmî bir düzenleyici kuruluştur. Yani marketten aldığınız bir ürünün üzerinde nelerin yazması gerektiğini, hangi katkı maddelerinin kullanılabileceğini, alerjenlerin (alerjiye yol açabilen maddelerin) nasıl belirtileceğini bu tür kurallar belirler. Bu bir hastalık ya da tanı değildir; gıdaların güvenliğini sağlamaya yönelik bir sistemdir. Türkiye'de bu işi Türk Gıda Kodeksi kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı yürütür. Yani sizin için geçerli olan kurallar, Türkiye'deki bu düzenlemelerdir.

Bu bir sağlık durumu olmadığı için 'sık görülür' diye bir şeyden söz edemeyiz. Ama gıda güvenliği kuralları herkesi her gün ilgilendirir; çünkü hepimiz bir şeyler yiyip içiyoruz ve etiketlerdeki bilgiler sağlığımızı doğrudan etkileyebilir.

Herkesi ilgilendirir. Yine de bazı kişiler gıda kaynaklı sorunlara karşı daha duyarlıdır: küçük çocuklar, 65 yaş üstü kişiler, hamileler, bağışıklık sistemi zayıf olanlar ve bilinen gıda alerjisi ya da çölyak hastalığı olan kişiler.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bulantı, kusma, karın ağrısı veya ishal (gıda zehirlenmesinde sık görülür)
• Ağız çevresinde, dudaklarda veya dilde karıncalanma ve kaşıntı (gıda alerjisinde)
• Ciltte kızarıklık veya kurdeşen denen kaşıntılı kabartılar
• Hafif ateş, halsizlik, iştahsızlık
• Etikette belirtilmeyen bir alerjen yüzünden ortaya çıkan beklenmedik reaksiyonlar
• Şişkinlik, gaz ve karın rahatsızlığı

Çocuklarda belirtiler

• Sık sulu ishal ve kusma; çocuklar susuz kalmaya yetişkinlerden daha çabuk gelebilir
• Ağız kuruluğu, az idrara çıkma, gözlerde çökme gibi sıvı kaybı belirtileri
• Yeni bir gıdadan sonra ciltte döküntü veya egzamanın alevlenmesi
• Karın ağrısı, huzursuzluk, halsizlik ve uykuya meyil

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Susuzluk hissi azaldığı için sıvı kaybının fark edilmemesi
• Halsizlik, baş dönmesi ve düşme riskinde artış
• İshal sonrası güç kaybı ve kafa karışıklığı
• Belirtilerin daha ağır seyretmesi ve daha yavaş iyileşme

Nedenler

Ana nedenler

• Gıdanın bakteri, virüs veya parazitlerle kirlenmesi (örneğin iyi pişirilmemiş et, çiğ yumurta, iyi yıkanmamış sebze)
• Gıdaların uygun olmayan sıcaklıkta saklanması veya uzun süre dışarıda bırakılması
• Etikette alerjenlerin eksik ya da yanlış belirtilmesi
• Katkı maddelerinin izin verilen sınırların dışında kullanılması
• Hijyen kurallarına uyulmadan hazırlanan veya satılan gıdalar
• Çiğ ve pişmiş gıdaların aynı yerde, birbirine temas ederek saklanması

Risk faktörleri

• Küçük çocuklar ve bebekler
• 65 yaş üstü kişiler
• Hamilelik
• Bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler
• Bilinen gıda alerjisi veya çölyak hastalığı gibi durumlar
• Hijyeninden emin olunmayan yerlerde yemek yeme
• Etiketleri ve son kullanma tarihlerini dikkatlice okumama

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı ishal, şiddetli karın ağrısı veya yüksek ateş
• Sıvı kaybı belirtileri: ağız kuruluğu, çok az idrar, baş dönmesi, halsizlik
• Yüzde veya boğazda şişlik, nefes darlığı, ses değişikliği
• Kusmanın 24 saatten uzun sürmesi ve sıvı alınamaması
• Bebeğin veya yaşlı bir kişinin gün boyu hiçbir şey yiyip içememesi

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan karın ağrısı, şişkinlik veya ishal
• Belirli gıdalardan sonra ortaya çıkan kaşıntı, döküntü veya ağız çevresinde karıncalanma
• Etiketteki bilgilerden emin olmadığınız veya kafanızın karıştığı durumlar
• Yeni bir gıda alerjisi şüphesi
• Çocuğunuzun belirli bir gıdadan sonra huzursuzlanması veya döküntü geliştirmesi

Tanı

Tanı, çoğu zaman bir sohbetle başlar. Hekiminiz son günlerde ne yediğinizi, belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl seyrettiğini sorar. Ardından sizi muayene eder. Gerekirse bazı testler ister. FSANZ gibi kurumlar tanı koymaz; onlar gıda standartlarını belirler. Tanıyı sizin hekiminiz koyar.

Yapılabilecek testler

• Dışkı (gaita) testi: ishalin nedenini, yani enfeksiyon etkenini aramak için
• Kan testi: sıvı kaybı ve enfeksiyon belirtilerini değerlendirmek için
• Alerji testleri: cilt testi veya kan testi ile hangi gıdaya duyarlı olduğunuzu anlamak için
• Gıda günlüğü: ne yediğinizi ve belirtilerinizi gün gün not etmeniz istenebilir
• Deneme amaçlı bir gıdayı bırakıp sonra yeniden ekleme; bu mutlaka bir sağlık profesyonelinin gözetiminde yapılmalıdır

Randevunuzda neler beklenir

Tanı çoğu zaman konuşma ve muayeneyle büyük ölçüde netleşir. Test sonuçları birkaç gün sürebilir. Bu sürede bol sıvı almanız ve belirtilerinizi not etmeniz işinizi kolaylaştırır. Kesin tanıyı ve tedavi planını hekiminiz belirler.

Tedavi

Tedavi, sorunun ne olduğuna göre değişir. Gıda kaynaklı hafif rahatsızlıklarda en önemli adım, kaybedilen sıvıyı ve tuz dengesini yerine koymaktır. Gıda alerjisinde ise temel yaklaşım, sorun yaratan gıdadan kaçınmak ve olası bir reaksiyon için hazırlıklı olmaktır.

Evde kişisel bakım

• Bol sıvı için; ishal ve kusmada kaybedilen sıvıyı azar azar ama sık sık yerine koyun
• Mideniz kabul ettikçe hafif, yağsız gıdaları az miktarlarda yiyin
• Dinlenin; iyileşme döneminde kendinizi zorlamayın
• Elleri sık sık sabunla yıkayın, başkalarına bulaştırmamak için havlunuzu ayrı tutun
• Ne yediğinizi ve belirtilerinizi not edin; bu, hekiminize çok yardımcı olur

Tıbbi tedaviler

Tedavi çoğu zaman destekleyicidir: sıvı desteği, dinlenme ve belirtilerin hafifletilmesi. Hekiminiz gerekli görürse bulantı veya ateş için ilaç önerebilir; hangi ilacın size uygun olduğuna ve nasıl kullanılacağına mutlaka hekim veya eczacı karar verir. Bazı enfeksiyonlarda hekimin uygun göreceği ilaç tedavisi gerekebilir. Gıda alerjisinde ise asıl yaklaşım kaçınmadır; hekiminiz ciddi reaksiyon riski varsa size özel bir acil durum planı hazırlar ve bu planı yanınızda taşımanızı önerir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda kaynaklı sorunlarda ameliyat genellikle gerekmez. Çok nadir durumlarda, bağırsakta ciddi bir komplikasyon gelişirse cerrahi bir girişim gerekebilir; buna hekiminiz karar verir.

Bu durumla yaşamak

Gıda güvenliği aslında günlük hayatın doğal bir parçasıdır. Alışverişte etiketi okumak, buzdolabını düzenli tutmak ve yemek hazırlarken temizliğe dikkat etmek, çoğu sorunu baştan önler. Bunları bir kısıtlama gibi değil, kendinize ve ailenize gösterdiğiniz bir özen gibi düşünebilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alışverişte içindekiler listesini ve alerjen uyarılarını okuyun
• Çiğ ve pişmiş gıdaları ayrı kaplarda, ayrı raflarda saklayın
• Buzdolabı ve dondurucu sıcaklığını düzenli kontrol edin
• Yemek hazırlamadan önce ve çiğ gıdaya dokunduktan sonra ellerinizi yıkayın
• Son kullanma tarihlerine ve açıldıktan sonra saklama sürelerine dikkat edin
• Dışarıda yerken hijyenine güvendiğiniz yerleri tercih edin

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenmek ve düzenli hareket etmek genel sağlığınızı ve bağışıklık sisteminizi destekler. İshal veya kusma sonrası toparlanırken ağır yemeklerden kaçının, sıvı alımını öne alın ve hareketi yavaşça artırın. Alerjiniz varsa, beslenme düzeninizi bir diyetisyenle birlikte planlamak, çıkardığınız gıdaların yerine gerekli besinleri koyabilmeniz için iyi bir fikirdir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Gıda alerjisi veya sık tekrarlayan gıda sorunları kaygı yaratabilir. Dışarıda yemek yerken tedirgin olmak, etiket okurken sürekli tetikte olmak çok anlaşılır duygulardır. Bu duyguları bir sağlık profesyoneliyle paylaşmak işe yarar. Çölyak hastalığı gibi yaşam boyu süren bir durumda ise destek grupları size çok iyi gelebilir. Kendinizi çok yalnız, çaresiz veya umutsuz hissediyorsanız lütfen bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz. Ruh sağlığınız da en az beden sağlığınız kadar önemlidir.

Önleme

Gıda kaynaklı hastalıkların büyük bir kısmı hijyen ve doğru saklama ile önlenebilir. Alerjik reaksiyonlar tamamen önlenemese de etiketleri dikkatlice okumak ve sorun yaratan gıdadan kaçınmak riski çok azaltır.

Aşılar

Gıda kaynaklı hastalıkların çoğu için rutin bir aşı yoktur; bazı enfeksiyonlara karşı çocukluk çağı aşıları bulunur. Kendi aşı takviminiz için hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Rutin bir tarama testi yoktur. Gıda alerjisi şüphesi varsa hekiminiz uygun gördüğünde alerji testleri isteyebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı kaybı (dehidratasyon) ve buna bağlı böbrek sorunları
• Özellikle çocuklarda ve yaşlılarda hızlı kilo kaybı ve güçsüzlük
• Şiddetli alerjik reaksiyon; acil tedavi gerektirir
• Uzun süren ishal ve beslenme bozukluğu
• Nadiren bağırsakta ciddi iltihap

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: gıda kaynaklı rahatsızlıkların büyük çoğunluğu birkaç gün içinde tamamen iyileşir. Sıvı alımına dikkat etmek ve belirtileri izlemek çoğu kişi için yeterlidir. Alerji gibi uzun süreli durumlarda ise doğru bilgi, dikkatli etiket okuma ve düzenli hekim takibiyle hayatınızı rahatça sürdürebilirsiniz. Aklınıza takılan her şeyi sağlık ekibinizle konuşmaktan çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.